അഥാതഃ ശസ്ത്രകര്മവിധിം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാഖ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातः शस्त्रकर्मविधिं नामाध्यायं व्याख़्याख़्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദ്വിവിധാനാം വ്യാധീനാം ശസ്ത്രസ്യോപയോഗവത്ത്വമുക്തമ്| തദ്വിജ്ഞാനപരിജ്ഞാനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ|| ൧||
ദ്വിവിധേ ഹി വ്യാധാവുപായാപേക്ഷേ നിജ ആഗന്തൌ വാ ഭേഷജ- വിഷയാതീതേ ശസ്ത്രകര്മ പ്രയുജ്യതേ||൨||
द्विविधे हि व्याधावुपायापेक्षे निज आगन्तौ वा भेषज- विषयातीते शस्त्रकर्म प्रयुज्यते||२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദ്വിവിധേ വ്യാധൌ നിജ ആഗന്തൌ ച സാധ്യലക്ഷണയുക്തേऽപ്യൌഷധവിഷയത്വമതീതേ ശസ്ത്രകര്മ പ്രയുജ്യതേ| തസ്യ പ്രസങ്ഗോ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൨||
സ ചാമയഃ പ്രായേണ ശ്വയഥുപൂര്വകോ ഭവതി| അതഃ ശോഫാ വസ്ഥസ്യൈവ വാതപിത്തകഫരക്തസംസര്ഗസന്നിപാതാത്മകതാമുപ ലക്ഷ്യ പാകഭയാദ്യഥാസ്വമുപവാസലേപസേകാസൃങ്മോക്ഷകഷാ യഘൃതപാനശോധനാനി പ്രയുഞ്ജീത| തഥാപ്യനുപശാമ്യതി പ്രവി ലയനമ്| അവിലീയമാനേ ചോപനാഹനമ്||൩||
स चामयः प्रायेण श्वयथुपूर्वको भवति| अतः शोफा वस्थस्यैव वातपित्तकफरक्तसंसर्गसन्निपातात्मकतामुप लक्ष्य पाकभयाद्यथास्वमुपवासलेपसेकासृङ्मोक्षकषा यग़ृतपानशोधनानि प्रयुञ्जीत| तथाप्यनुपशाम्यति प्रवि लयनम्| अविलीयमाने चोपनाहनम्||३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സ ച ശസ്ത്രകര്മവിഷയ ആമയഃ പ്രായേണ ശ്വയഥുപൂര്വകോ ഭവതി| പ്രായോഗ്രഹണം നിജത്വോപലക്ഷണാര്ഥമ്| അതസ്തസ്യാമയസ്യ വാതാദ്യന്യതമലക്ഷണൈസ്തദാത്മകതാമുപലക്ഷ്യ പാകരക്ഷാര്ഥമുപവാസാദ്യം കുര്യാത്| വാതാദിപാരതന്ത്ര്യേവൈണേതി യഥാസ്വശബ്ദാര്ഥഃ| ഉപവാസാദിനാ ത്വശാമ്യതി പ്രവിലയനം വക്ഷ്യമാണം കുര്യാത്| തേന ചാവിലീയമാന ഉപനാഹനം സാധുപാകായ|| ൩||
തത്ര ശോഫസ്യാമലക്ഷണമല്പതാ ചാല്പോഷ്മരുജത്വം ത്വക്സ വര്ണതാ സ്ഥൈര്യം ച||൪||
तत्र शोफस्यामलक्षणमल्पता चाल्पोष्मरुजत्वं त्वक्स वर्णता स्थैर्यं च||४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അല്പതാദി ശോഫസ്യാമലക്ഷണമ് ||൪||
പച്യമാനസ്തു വിവര്ണോ ബസ്തിരിവാതതഃ| സംരമ്ഭശൂലരാഗ- ദാഹോഷാരുചിതൃഷ്ണാജ്വരാരതിസ്പര്ശാസഹത്വാനിദ്രതാസമന്വിതോ വിഷ്യന്ദയതി സര്പിഃ ശോഷയതി പ്രദേഹം സര്ഷപകല്കോപലിപ്ത ഇവ ചിമിചിമായതേ പിപീലികാഭിരിവ സംസര്പ്യതേ പീഡ്യത ഇവ പാണിനാ ഘട്യത ഇവാങ്ഗുല്യാ താഡ്യത ഇവ ദണ്ഡേന തുദ്യത ഇവ സൂചീഭിര്ഭിദ്യത ഇവ ശക്തിഭിശ്ഛിദ്യത ഇവ ശസ്ത്രേണ ദശ്യത ഏവ വൃശ്ചികൈര്ദഹ്യത ഇവാഗ്നിക്ഷാരാഭ്യാം മഥ്യത ഇവോമുല്കേന||൫||
पच्यमानस्तु विवर्णो बस्तिरिवाततः| संरम्भशूलराग- दाहोषारुचितृष्णाज्वरारतिस्पर्शासहत्वानिद्रतासमन्वितो विष्यन्दयति सर्पिः शोषयति प्रदेहं सर्षपकल्कोपलिप्त इव चिमिचिमायते पिपीलिकाभिरिव संसर्प्यते पीड्यत इव पाणिना ग़ट्यत इवाङ्गुल्या ताड्यत इव दण्डेन तुद्यत इव सूचीभिर्भिद्यत इव शक्तिभिश्छिद्यत इव शस्त्रेण दश्यत एव वृश्चिकैर्दह्यत इवाग्निक्षाराभ्यां मथ्यत इवोमुल्केन||५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വിവര്ണതാദി പച്യമാനലക്ഷണമ്| അന്യത്സുബോധമ്|| ൫||
പക്വേ തു ഗതവേഗത്വം പ്രമ്ലാനതാ ത്വകിശഥിലതാ ബലീ പ്രാദുര്ഭാവഃ പാണ്ഡുതാ മധ്യോന്നതതാങ്ഗുല്യവപീഡിതമുക്തേ പ്രത്യു ന്നമനം ബസ്താവിവോദകസ്യ പൂയസ്യ സഞ്ചരണം കണ്ഡുസംരമ്ഭ ശൂലാദ്യുപശമശ്ച||൬||
पक्वे तु गतवेगत्वं प्रम्लानता त्वकिशथिलता बली प्रादुर्भावः पाण्डुता मध्योन्नतताङ्गुल्यवपीडितमुक्ते प्रत्यु न्नमनं बस्ताविवोदकस्य पूयस्य सञ्चरणं कण्डुसंरम्भ शूलाद्युपशमश्च||६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഗതവേഗത്വാദി പക്വലക്ഷണമ്| സുബോധമ്|| ൬||
ശൂലം നര്തേऽനിലാദ്ദാഹഃ പിത്താച്ഛോഫഃ കഫോദയാത്| രാഗോ രക്താച്ച പാകഃ സ്യാദതോ ദോഷൈഃ സശോണിതൈഃ||൭||
शूलं नर्तेऽनिलाद्दाहः पित्ताच्छोफः कफोदयात्| रागो रक्ताच्च पाकः स्यादतो दोषैः सशोणितैः||७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അനിലം വിനാ ശൂലം ന ഭവതി| പിത്തമന്തരേണ ദാഹോ ന സ്യാത്| കഫോദയാദ്വിനാ ശോഫോ ന സ്യാത്| ശോഫഃ കഫാദിതി വക്തവ്യ ഉദയഗ്രഹണം വിശേഷദ്യോതനാര്ഥമ്| രക്താദൃതേ രക്തം വിനാ രാഗസ്യ ലൌഹിത്യസ്യ സമ്ഭവോ ന| തേന കഫാധികൈഃ സര്വദോഷൈശ്ശോണിതസഹിതൈഃ ശ്വയഥുപാകഃ സ്യാദിതി ഗമ്യതേ|| ൭||
പാകേऽതിവൃത്തേ സുഷിരസ്തനുത്വഗ്ദോഷഭക്ഷിതഃ| ബലീഭിരാചിതഃ ശ്യാവഃ ശീര്യമാണതനൂരുഹഃ||൮||
पाकेऽतिवृत्ते सुषिरस्तनुत्वग्दोषभक्षितः| बलीभिराचितः श्यावः शीर्यमाणतनूरुहः||८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പാകേऽതിവൃത്തേऽതിക്രാന്തേ സുഷിരോऽന്തസ്ഥഃ ശോഫദേശഃ സമ്പദ്യതേ| തഥാ തനുത്വക്| തഥാ ദോഷഭക്ഷിതഃ| ദോഷശബ്ദേനേഹ പൂയ ഉച്യതേ| തേന ഭക്ഷിതത്വാത് സുഷിരത്വം തനുത്വക്ത്വം ചാസ്യ| തഥാ വലീഭിരാചിതോ വ്യാപ്തഃ| തഥാ ശ്യാമവര്ണഃ തഥാ ശീര്യമാണതനൂരുഹഃ പതദ്രോമാ|| ൮||
കഫജേഷു തു ശോഫേഷു കേഷുചിദ്ഗമ്ഭീരത്വാദ്രക്തമേവ വിപ ച്യതേ| തതശ്ചാസ്പഷ്ടം പക്വലിങ്ഗം ഭവതി| യത്ര ഹി ത്വക്സാ വര്ണ്യം ശീതശോഫതാല്പരുജതാശ്മവച്ച ഘനതാ, ന തത്ര മോഹ മുപേയാത്തം രക്തപാകമിത്യാചക്ഷതേ||൯||
कफजेषु तु शोफेषु केषुचिद्गम्भीरत्वाद्रक्तमेव विप च्यते| ततश्चास्पष्टं पक्वलिङ्गं भवति| यत्र हि त्वक्सा वर्ण्यं शीतशोफताल्परुजताश्मवच्च ग़नता, न तत्र मोह मुपेयात्तं रक्तपाकमित्याचक्षते||९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
കഫജേ ശോഫേ ഗമ്ഭീരം പാകം രക്തം പ്രാപ്നോതി| തസ്മിംശ്ച പക്വേ പക്വലിങ്ഗാന്യല്പാനി ഭവന്തി ത്വക്സാവര്ണ്യാദി ച|| ൯||
അഥൈനം സമ്യക്പക്വമവധാര്യ ഭീരുവൃദ്ധബാലദുര്ബലക്ലീ ബക്ഷീണഗര്ഭിണീവിഷാര്ദിതശസ്ത്രക്ഷാമേഷു പാകോദ്ധതദോഷേഷു ച പിണ്ഡിതേഷു സന്ധിമര്മാശ്രിതേഷ്വല്പേഷു വാ ശോഫേഷു തീക്ഷ്ണോഷ്ണ ദ്രവ്യൈര്ദാരണം കുര്വീത| ഇതരേഷു പാടനമ്||൧൦||
अथैनं सम्यक्पक्वमवधार्य भीरुवृद्धबालदुर्बलक्ली बक्षीणगर्भिणीविषार्दितशस्त्रक्षामेषु पाकोद्धतदोषेषु च पिण्डितेषु सन्धिमर्माश्रितेष्वल्पेषु वा शोफेषु तीक्ष्णोष्ण द्रव्यैर्दारणं कुर्वीत| इतरेषु पाटनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അഥൈനം രക്തപാകാഖ്യം ശോഫം സമ്യക് പക്വം വിദിത്വാ ഭീര്വാദിഷു ച തീക്ഷ്ണോഷ്ണദ്രവ്യൈര്വ്രണപ്രതിഷേധേ വക്ഷ്യമാണൈശ്ചിത്രകാദിഭിര്ദാരണം കുര്യാത്| ശസ്ത്രേണ വ്യധനം ന കുര്യാത്| ഇതരേഷു ചൈതദ്വിപരീതേഷു പാടനം ദീര്ഘച്ഛേദഃ||൧൦||
ആമപാടനേ സിരാസ്നായുവ്യാപാദനം ശോണിതാതിപ്രവൃത്തിര്വേദ നാതിവൃദ്ധിരവദരണം ക്ഷതവിസര്പോ വാ സ്യാത്||൧൧||
आमपाटने सिरास्नायुव्यापादनं शोणितातिप्रवृत्तिर्वेद नातिवृद्धिरवदरणं क्षतविसर्पो वा स्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സര്വത്രാമശോഫപാടനേ സിരാവ്യാപാദനാദി സ്യാത്|| ൧൧||
തിഷ്ഠന്നന്തഃ പുനഃ പൂയഃ സിരാസ്നായ്വസൃഗാമിഷമ്| വിവൃദ്ധോ ദഹതി ക്ഷിപ്രം തൃണോലപമിവാനലഃ||൧൨||
तिष्ठन्नन्तः पुनः पूयः सिरास्नाय्वसृगामिषम्| विवृद्धो दहति क्षिप्रं तृणोलपमिवानलः||१२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പാകേऽതിക്രാന്തേ അപാടിതേ ച ശോഫേ പൂയോऽന്തസ്തിഷ്ഠന്| വിവ്രുദ്ധഃ സിരാദീന് ദഹതി| യഥാനലോ വിവൃദ്ധസ്തൃണോലപം ദഹതി|| ൧൨||
യശ്ഛിനത്ത്യാമമജ്ഞാനാദ്യശ്ച പക്വമുപേക്ഷതേ| ശ്വപചാവിവ വിജ്ഞേയൌ താവനിശ്ചിതകാരിണൌ||൧൩||
यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते| श्वपचाविव विज्ञेयौ तावनिश्चितकारिणौ||१३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
യശ്ഛിനത്തീത്യാദി സുബോധമ്|| ൧൩||
പ്രാക് ശസ്ത്രാദ്ഭോജയേദിഷ്ടം തീക്ഷ്ണം മദ്യഞ്ച പായയേത്| ന മൂര്ഛത്യന്നസംയോഗാന്മത്തഃ ശസ്ത്രം ന ബുധ്യതേ| അന്യത്ര മൂഢഗര്ഭോദരാശ്മരീമുഖരോഗേഭ്യഃ||൧൪||
प्राक् शस्त्राद्भोजयेदिष्टं तीक्ष्णं मद्यञ्च पाययेत्| न मूर्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते| अन्यत्र मूढगर्भोदराश्मरीमुखरोगेभ्यः||१४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പ്രാക് ശസ്ത്രാച്ഛസ്രകര്മണഃ പൂര്വം മൂഢഗര്ഭാദിഷു ഭോജനസ്യ പ്രതിഷേധഃ||൧൪||
അഥോപഹൃതയന്ത്രശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിജാമ്ബവൌഷ്ഠപിചുപ്ലോതപത്ര സൂത്രചര്മപട്ടമധുസ്നേഹകഷായാലേപകല്കസേകോദകുമ്ഭശീ തോഷ്ണോദകകടാഹവ്യജനാദിവ്രണോപയോഗി സര്വോപകരണമാ ശ്രിതശയനീയമുപസ്ഥിതസ്ഥിരസ്നേഹബലവദവലമ്ബകപുരുഷ മിഷ്ടേऽഹനി മുഹൂര്തേ ച ദധ്യക്ഷതാന്നപാനരുക്മരത്നാര്ചിതവിപ്രം പ്രണതേഷ്ടദേവതം കൃതമങ്ഗലം ഭുക്തവന്തമാതുരം പ്രാങ്മുഖമുപ വേശ്യ സംവേശ്യ വാ യന്ത്രയിത്വാ പ്രത്യങ്മുഖോ വൈദ്യോ മര്മസി രാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിധമനീഃ പരിഹരനനുലോമം ശസ്ത്രം നിദധ്യാദാ പൂയദര്ശനാത്സകൃദേവാഹരേച്ഛസ്രമാശു ച| മഹത്സ്വപി ച പാകേഷു ദ്വ്യങ്ഗുലം ശസ്ത്രപദമുക്തമ്| ദ്വ്യങ്ഗുലാന്തരം ത്ര്യങ്ഗുലാന്തരം വാऽ ഭിസമീക്ഷ്യ വിവൃത്തേ പ്രദേശേ വാമപ്രദശിന്യൈഷിത്വാ നാതി വിവൃത്തേ ഗമ്ഭീരമാംസലേ ചൈഷണ്യാ വിപരീതേ കരീരാദിനാലേ നാതിസംവൃതേ സൂകരവാലേന||൧൫||
अथोपहृतयन्त्रशस्त्रक्षाराग्निजाम्बवौष्ठपिचुप्लोतपत्र सूत्रचर्मपट्टमधुस्नेहकषायालेपकल्कसेकोदकुम्भशी तोष्णोदककटाहव्यजनादिव्रणोपयोगि सर्वोपकरणमा श्रितशयनीयमुपस्थितस्थिरस्नेहबलवदवलम्बकपुरुष मिष्टेऽहनि मुहूर्ते च दध्यक्षतान्नपानरुक्मरत्नार्चितविप्रं प्रणतेष्टदेवतं कृतमङ्गलं भुक्तवन्तमातुरं प्राङ्मुख़मुप वेश्य संवेश्य वा यन्त्रयित्वा प्रत्यङ्मुख़ो वैद्यो मर्मसि रास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरननुलोमं शस्त्रं निदध्यादा पूयदर्शनात्सकृदेवाहरेच्छस्रमाशु च| महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलं शस्त्रपदमुक्तम्| द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वाऽ भिसमीक्ष्य विवृत्ते प्रदेशे वामप्रदशिन्यैषित्वा नाति विवृत्ते गम्भीरमांसले चैषण्या विपरीते करीरादिनाले नातिसंवृते सूकरवालेन||१५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അഥോപഹൃതയന്ത്രാദികം പ്രാങ്മുഖമാതുരം നിവേശ്യ പ്രത്യങ്മുഖഃ പശ്ചിമാഭിമുഖോ വൈദ്യഃ ശോഫേ ആപൂയദര്ശനാച്ഛസ്ത്രം നിദധ്യാദ്യോജയേത്| സകൃദാശു ച തമാഹരേത്| ഉപഹൃതാനി നികടീകൃതാനി യന്ത്രാദീനി യസ്യ സ തഥോക്തഃ| ഉപസ്ഥിതാ സ്ഥിരസ്നേഹബലവന്തശ്ചാവലമ്ബക പുരുഷാ ആലമ്ബനപരിചാരകാ യസ്യ സ തഥോക്തഃ| ദധ്യാദിഭിരര്ചിതാ വിപ്രാ യേന സ തഥോക്തഃ| ഉപവേശനമാസനേ| സംവേശനം ശയനേ| അനുലോമം യത ഏവ ലോമാനി| മഹത്സ്വപി പാകേഷു ദ്വ്യങ്ഗുലം ശസ്ത്രപദം കുര്യാത്| യത്രജ് ച പാകമഹത്ത്വപേക്ഷയാ ബഹൂനി പദാനി ക്രിയന്തേ തത്ര താനി ദ്വ്യങ്ഗുലാന്തരാണി ത്ര്യങ്ഗുലാന്തരാണി വാ വിദധ്യാത്| പാകേ പ്രദേശിന്യാദിനാന്തരമഭിസമീക്ഷ്യ|| ൧൫||
യതോ ഗതാം ഗതിം വിദ്യാദുത്സങ്ഗോ യത്ര യത്ര ച| തത്ര തത്ര വ്രണം കുര്യാത്സുവിഭക്തം നിരാശയമ്| ആയതഞ്ച വിശാലഞ്ച യഥാ ദോഷോ ന തിഷ്ഠതി||൧൬||
यतो गतां गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च| तत्र तत्र व्रणं कुर्यात्सुविभक्तं निराशयम्| आयतञ्च विशालञ्च यथा दोषो न तिष्ठति||१६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
യതോ ഗതാം ഗതിം നാഡീം വിദ്യാത്| യത്ര ചോത്സങ്ഗസ്തത്ര വ്രണം കുര്യാത്| ആയതം ദീര്ഘമ്| വിശാലം വിസ്തീര്ണമ്|| ൧൬||
ശൌര്യമാശുക്രിയാ തീക്ഷ്ണം ശസ്ത്രമസ്വേദവേപഥുമ്| അസമ്മോഹശ്ച വൈദ്യസ്യ ശസ്ത്രകര്മണി ശസ്യതേ||൧൭||
शौर्यमाशुक्रिया तीक्ष्णं शस्त्रमस्वेदवेपथुम्| असम्मोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഇദമിദം ശസ്ത്രകര്മണി ശസ്യത ഇത്യാഹ-ആതുരസ്യ വൈദ്യസ്യ ച ശൌര്യമ്| സര്വാ ചാശുക്രിയാ| തീക്ഷ്ണം ശസ്ത്രമ്| സ്വേദരഹിതത്വം കമ്പരഹിതത്വം ചാതുരേ| വൈദ്യേ ച കര്മണ്യസമ്മോഹ ഇതി ശസ്ത്രകര്മണി ശസ്യതേ| അഥവാ ശൌര്യാദികം സര്വം വൈദ്യസ്യൈവ ശസ്ത്രകര്മണി ശസ്യതേ||൧൭||
തത്ര ഭ്രൂഗണ്ഡലലാടാക്ഷികൂടൌഷ്ഠദന്തവേഷ്ടമന്യാകണ്ഠജത്രു കക്ഷ്യാകുല്ക്ഷിവങ്ക്ഷണേഷു തിര്യക്ഛേദ ഇഷ്ടഃ||൧൮||
तत्र भ्रूगण्डललाटाक्षिकूटौष्ठदन्तवेष्टमन्याकण्ठजत्रु कक्ष्याकुल्क्षिवङ्क्षणेषु तिर्यक्छेद इष्टः||१८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തത്ര ഭ്രൂഗണ്ഡാദീനാം തിര്യക്ച്ഛേദ ഉക്തഃ|| ൧൮||
അന്യത്ര തു സിരാസ്നായൂപഘാതോऽതിവേദനാ ചിരാദ്വ്രണസംരോഹോ മാംസസ്കന്ദീ ച തിര്യക്ച്ഛേദാദ്ഭവന്തി||൧൯||
अन्यत्र तु सिरास्नायूपग़ातोऽतिवेदना चिराद्व्रणसंरोहो मांसस्कन्दी च तिर्यक्च्छेदाद्भवन्ति||१९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അന്യത്ര തിര്യക്ച്ഛേദാത് സിരോപഘാതാദീനി ഭവന്തി| മാംസസ്കന്ദീ മാംസരൂഢോ ഗ്രന്ഥിഃ| സുബോധമ്|| ൧൯||
തതഃ ശസ്ത്രമവചാര്യ ശീതാഭിരദ്ഭിരാതുരമാശവാസ്യ സമന്താത് പ്രതിപീഡ്യാങ്ഗുല്യാ വ്രണമപി പ്രക്ഷാല്യ കഷായേണ വ്രണാത് പ്ലോതേനാമ്ഭോऽപനീയ വേദനാരക്ഷോഘ്നൈര്ഗുഗ്ഗുല്വഗരുസര്ജരസവചാ ഗൌരസര്ഷപഹിങ്ഗുലവണനിമ്ബപത്രൈഃ സഘൃതൈര്വ്രണം ധൂപയിത്വാ യഥാ സ്വമൌഷധേന മധുഘൃതതിലകല്കൈശ്ച ദിഗ്ധാം വര്തിം പ്രണി ധായ കല്കേന പൂരയിത്വാ നാതിഭൃഷ്ടയവസക്തുഭിര്ഘൃതാ ക്തൈര്ഭാജനാന്തേऽമ്ഭസാ ദക്ഷിണാങ്ഗുലീഭിഃ സുമൃദിതൈരവച്ഛാദ്യ ഘനാം കവലികാം ദത്വാ സവ്യദക്ഷിണാന്യതരപാര്ശ്വേ ഋജുമനാ വിദ്ധമസങ്കുചിതം മൃദുപട്ടം നിവേശ്യ ബധ്നീയാത്| വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവാംസ്തത്ര ദ്വിസ്ത്രിര്വാ വേഷ്ടയേദ്വ്രണാന്| സകൃദേവ പരിക്ഷിപ്യ പിത്തരക്താഭിഘാതജാന്| ശസ്ത്രക്ഷതരുജായാം തു പ്രതതായാം യഷ്ടീമധുകസര്പിഷോഷ്ണേന വ്രണം സിഞ്ചേത്| ഉദകുമ്ഭാച്ചാപോ ഗൃഹീത്വാ പ്രോക്ഷയന് പരിതോ പര്ണ ശബര്യാദിഭിരസ്യ രക്ഷാം കുര്യാദ്രക്ഷോ ऽഭിഭവനിഷേധാര്ഥമ്| തേഭ്യശ്ച ബലിമുപഹരേത്| ധാരയേച്ച ശിരസാ| ലക്ഷ്മീ ഗുഹാമതിഗുഹാം ജടിലാം ബ്രഹ്മചാരിണീമ്| വചാം ഛത്രാമതിച്ഛത്രാം ദൂര്വാം സിദ്ധാര്ഥകാനപി| ഗുഗ്ഗുല്വാദിഭിരേവം ശയനാസനാദി ദ്വിരഹ്നോ ധൂപയേത്| തഥാ സ്നേഹോക്തം ദിനചര്യോക്തമാചാരമനുവര്തേത||൨൦||
ततः शस्त्रमवचार्य शीताभिरद्भिरातुरमाशवास्य समन्तात् प्रतिपीड्याङ्गुल्या व्रणमपि प्रक्षाल्य कषायेण व्रणात् प्लोतेनाम्भोऽपनीय वेदनारक्षोग़्नैर्गुग्गुल्वगरुसर्जरसवचा गौरसर्षपहिङ्गुलवणनिम्बपत्रैः सग़ृतैर्व्रणं धूपयित्वा यथा स्वमौषधेन मधुग़ृततिलकल्कैश्च दिग्धां वर्तिं प्रणि धाय कल्केन पूरयित्वा नातिभृष्टयवसक्तुभिर्ग़ृता क्तैर्भाजनान्तेऽम्भसा दक्षिणाङ्गुलीभिः सुमृदितैरवच्छाद्य ग़नां कवलिकां दत्वा सव्यदक्षिणान्यतरपार्श्वे ऋजुमना विद्धमसङ्कुचितं मृदुपट्टं निवेश्य बध्नीयात्| वातश्लेष्मोद्भवांस्तत्र द्विस्त्रिर्वा वेष्टयेद्व्रणान्| सकृदेव परिक्षिप्य पित्तरक्ताभिग़ातजान्| शस्त्रक्षतरुजायां तु प्रततायां यष्टीमधुकसर्पिषोष्णेन व्रणं सिञ्चेत्| उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् परितो पर्ण शबर्यादिभिरस्य रक्षां कुर्याद्रक्षो ऽभिभवनिषेधार्थम्| तेभ्यश्च बलिमुपहरेत्| धारयेच्च शिरसा| लक्ष्मी गुहामतिगुहां जटिलां ब्रह्मचारिणीम्| वचां छत्रामतिच्छत्रां दूर्वां सिद्धार्थकानपि| गुग्गुल्वादिभिरेवं शयनासनादि द्विरह्नो धूपयेत्| तथा स्नेहोक्तं दिनचर्योक्तमाचारमनुवर्तेत||२०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വര്തിര്യാ അന്തര്വ്രണം ദീയതേ| കവലികാ യാ വ്രണസ്യോപരി ദീയതേ| വ്രണസ്യ സവ്യേ ദക്ഷിണേ വാ പാര്ശ്വേ പട്ടം ബധ്നീയാത് ഗ്രഥയേദിത്യര്ഥഃ| വാതകഫോദ്ഭവാന് വ്രണാന് ദ്വിസ്ത്രിവാ പട്ടേന വേഷ്ടയേത്| പിത്താദിജാന് സകൃദേവ| സുബോധമന്യത്|| ൨൦||
വിശേഷതശ്ച ദിവാസ്വപ്നാദ് വ്രണേ ശോഫകണ്ഡൂരാഗരുക്പൂയ വൃദ്ധിഃ| സ്ത്രീണാം തു സ്മൃതിസംസ്പര്ശദശനശ്ചലിതേ സ്രുതേ| ശുക്രേ വ്യവായജാന് ദോഷാനസംസര്ഗേऽപ്യവാപ്നുയാത്||൨൧||
विशेषतश्च दिवास्वप्नाद् व्रणे शोफकण्डूरागरुक्पूय वृद्धिः| स्त्रीणां तु स्मृतिसंस्पर्शदशनश्चलिते स्रुते| शुक्रे व्यवायजान् दोषानसंसर्गेऽप्यवाप्नुयात्||२१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദിവാസ്വപ്നാത് വ്രണേ ശോഫാദിവൃദ്ധിഃ| അസംസര്ഗേऽപി സ്ത്രീഭിഃ സ്ത്രീണാം തു സ്മൃത്യാദിനൈവ ശുക്രസ്യ ചലിതസ്യ സ്രുതത്വാദേവ വ്യവായജാന് മൈഥുനോദ്ഭവാന് രോഗാന് പ്രാപ്നുയാത്|| ൨൧||
ഭോജയേച്ചൈനം യഥാസാത്മ്യം സമാതീതശാലിഷഷ്ടികയവ ഗോധൂമാന്യതമം മുദ്ഗമസൂരാഢകീസതീനയൂഷജാങ്ഗലരസോപേതം ജീവന്തീസുനിഷണ്ണകതണ്ഡുലീയകവാസ്തുകവാര്താകപടോല കാരവേല്ലകബാലമൂലകശാകയുക്തം ദാഡിമാമലകസൈന്ധ വസഹിതം സര്പിഃസ്നിഗ്ധം ലഘ്വല്പമുഷ്ണോദകോത്തരം ച| ഏവമസ്യ സമ്യഗശിതം ജരാമുപൈതി||൨൨||
भोजयेच्चैनं यथासात्म्यं समातीतशालिषष्टिकयव गोधूमान्यतमं मुद्गमसूराढकीसतीनयूषजाङ्गलरसोपेतं जीवन्तीसुनिषण्णकतण्डुलीयकवास्तुकवार्ताकपटोल कारवेल्लकबालमूलकशाकयुक्तं दाडिमामलकसैन्ध वसहितं सर्पिःस्निग्धं लघ्वल्पमुष्णोदकोत्तरं च| एवमस्य सम्यगशितं जरामुपैति||२२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സമാതീതം സംവത്സരോഷിതം ശാല്യാദികം മുദ്ഗാദ്യന്യതമരസേനോപേതം ജീവന്ത്യാദിശാകയുക്തം ദാഡിമാദിസഹിതം സ്നിഗ്ധത്വാദിഗുണമുഷ്ണോദകാനുപാനം ച ഭോജയേത്| സുബോധമന്യത്|| ൨൨||
അജീര്ണാദനിലാദീനാം വിഭ്രമോ ബലവാന് ഭവേത്| തതഃ ശോഫരുജാപാകദാഹാനാഹാനവാപ്നുയാത്| നവധാന്യമാഷകലായകുലത്ഥനിഷ്പാവശിമ്ബീശിതാമ്ബുമദ്യേ ക്ഷുക്ഷീരപിഷ്ടതിലവികൃതിശുഷ്കശാകപിശിതഹരിതശാകാമ്ല ലവണകടുകക്ഷാരാനൂപാമിഷാണി വര്ജയേത്| വര്ഗോऽയം നവധാന്യാദിര്വണിനഃ സര്വദോഷകൃത്| മദ്യം തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷാമ്ലമാശു വ്യാപാദയേദ് വ്രണമ്||൨൩||
अजीर्णादनिलादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत्| ततः शोफरुजापाकदाहानाहानवाप्नुयात्| नवधान्यमाषकलायकुलत्थनिष्पावशिम्बीशिताम्बुमद्ये क्षुक्षीरपिष्टतिलविकृतिशुष्कशाकपिशितहरितशाकाम्ल लवणकटुकक्षारानूपामिषाणि वर्जयेत्| वर्गोऽयं नवधान्यादिर्वणिनः सर्वदोषकृत्| मद्यं तीक्ष्णोष्णरूक्षाम्लमाशु व्यापादयेद् व्रणम्||२३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
നവധാന്യാദീന്യവചാരിതശസ്ത്രോ വര്ജയേത്|| ൨൩||
ബാലോശീരൈശ്ച വീജ്യേത ന ചൈനം പരിഘട്ടയേത്| ന തുദേന്ന ച കണ്ഡൂയേച്ചേഷ്ടമാനശ്ച പാലയേത്| സ്നിഗ്ധവൃദ്ധദ്വിജാതീനാം കഥാഃ ശൃണ്വന്മനഃപ്രിയാ| ആശാവാന് വ്യാധിമോക്ഷായ ക്ഷിപ്രം വ്രണമപോഹതി||൨൪||
बालोशीरैश्च वीज्येत न चैनं परिघट्टयेत्| न तुदेन्न च कण्डूयेच्चेष्टमानश्च पालयेत्| स्निग्धवृद्धद्विजातीनां कथाः शृण्वन्मनःप्रिया| आशावान् व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं व्रणमपोहति||२४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ബാലൈരുശീരേണ ച വ്രണേ വ്യജനകര്മ കുര്യാത്| ചേഷ്ടമാനഃ ക്രിയാസു വ്രണം പാലയേത്|| ൨൪||
പുനശ്ച തൃതീയേऽഹനി പ്രക്ഷാലനാദി പൂര്വവത് വ്രണകര്മ കുര്യാത്| ദ്വിതീയേ ദിവസേ മോക്ഷണാദ്വിഗ്രഥിതോ വ്രണശ്ചിരാദുപരോഹത്യുഗ്രരു ജശ്ച ഭവതി||൨൫||
पुनश्च तृतीयेऽहनि प्रक्षालनादि पूर्ववत् व्रणकर्म कुर्यात्| द्वितीये दिवसे मोक्षणाद्विग्रथितो व्रणश्चिरादुपरोहत्युग्ररु जश्च भवति||२५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദ്വിതീയേ ദിവസേ മുക്തോ വ്രണശ്ചിരാദ്രോഹതി|| ൨൫||
ന ച വികേശികാമൌഷധം വാതിസ്നിഗ്ധരൂക്ഷമതിശ്ലഥ മതിഗാഢമശ്ലക്ഷ്ണം ദുര്ന്യസ്തം വാ ദദ്യാത്| അതിസ്നേഹാത് ക്ലേദഃ| അതിരൌക്ഷ്യാച്ഛേദോ വേദനാ ച| അതിശ്ലഥത്വാദ പരിശുദ്ധിഃ| ഗാഢതയാ സംരമ്ഭ അശ്ലക്ഷ്ണത്വാദ്ദുര്ന്യാസാച്ച വ്രണവര്ത്മോപഘര്ഷണമ്||൨൬||
न च विकेशिकामौषधं वातिस्निग्धरूक्षमतिश्लथ मतिगाढमश्लक्ष्णं दुर्न्यस्तं वा दद्यात्| अतिस्नेहात् क्लेदः| अतिरौक्ष्य़ाच्छेदो वेदना च| अतिश्लथत्वाद परिशुद्धिः| गाढतया संरम्भ अश्लक्ष्णत्वाद्दुर्न्यासाच्च व्रणवर्त्मोपग़र्षणम्||२६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ന ച വ്രണേ വികേശികാമതിസ്നിഗ്ധത്വാദിയുക്താം ദദ്യാത് നാപ്യൌഷധമ്| വികേശികാ അന്തര്വര്തിഃ| കിമിതി ന ദദ്യാദിത്യാഹ-അതിസ്നേഹാദിത്യാദി| സുബോധമ്|| ൨൬||
അവശ്യം സാശയേ വ്രണേ വികേശികാം ദദ്യാത്| സപൂതിമാംസം സോത്സ്സര്ഗമ്| സഗതിം പൂയഗര്ഭിണമ്| വ്രണം ശോധയതേ ശീഘ്രം സ്ഥിതാ ഹ്യന്തര്വികേശികാഃ||൨൭||
अवश्यं साशये व्रणे विकेशिकां दद्यात्| सपूतिमांसं सोत्स्सर्गम्| सगतिं पूयगर्भिणम्| व्रणं शोधयते शीग़्रं स्थिता ह्यन्तर्विकेशिकाः||२७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സാശയേऽന്തര്വിസ്തീര്ണേ വ്രണേ വിശേഷാദ്വികേശികാം ദദ്യാത്| കിം വികേശികയാ ഭവതീത്യാഹ-സപൂതീത്യാദി| സുബോധമ്|| ൨൭||
വ്യമ്ലം തു പാടിതം ശോഫം പാചനൈഃ സമുപാചരേത്| ഭോജനൈരുപനാഹൈശ്ച നാതിവ്രണവിരോധിഭിഃ||൨൮||
व्यम्लं तु पाटितं शोफं पाचनैः समुपाचरेत्| भोजनैरुपनाहैश्च नातिव्रणविरोधिभिः||२८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വ്യമ്ലമീഷത്പക്വം ശോഫമജ്ഞാനാത്പാടിതം നാതിവ്രണവിരോധിഭിഃ പാചനാദിഭിഃ സമുപാചരേത്|| ൨൮||
യസ്തു സീവ്യോ വ്രണസ്തത്ര ചലാസ്ഥിശല്യപാംസുതൃണരോമശുഷ്ക രക്താദീനപോഹ്യ വിച്ഛിന്നം പ്രവിലമ്ബിതം മാംസം സമ്ധ്യസ്ഥീനി ച യഥാസ്ഥാനം സമ്യക് സ്ഥാപയിത്വാ സ്ഥിതേ രക്തേ യഥാര്ഹം സൂച്യോപഹൃതേന സ്നായുസൂത്രവാലാന്യതമേന സീവ്യേത്| ശണാ ശ്മന്തകമുര്വാതസീനാം വാ വല്കൈഃ||൨൯||
यस्तु सीव्यो व्रणस्तत्र चलास्थिशल्यपांसुतृणरोमशुष्क रक्तादीनपोह्य विच्छिन्नं प्रविलम्बितं मांसं सम्ध्यस्थीनि च यथास्थानं सम्यक् स्थापयित्वा स्थिते रक्ते यथार्हं सूच्योपहृतेन स्नायुसूत्रवालान्यतमेन सीव्येत्| शणा श्मन्तकमुर्वातसीनां वा वल्कैः||२९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
യസ്തു വ്രണഃ സീവനമപേക്ഷതേ തത്ര ചലാസ്ഥ്യാദീനപോഹ്യ വിച്ഛിന്നപ്രലമ്ബ്യാദി യഥാസ്ഥാനം നിവേശ്യ രക്തേ സ്ഥിതേ രുദ്ധേ സീവ്യേത്| സ്നായ്വാദ്യന്യതമേന|| ൨൯||
സീവനവികല്പാസ്തു സമാസേന ചത്വാരഃ| തദ്യഥാ ഗോഷ്ഫ ണികാതുന്നസീവനവേല്ലിതകരജ്ജുഗ്രന്ഥിബന്ധനമിതി| തേഷാം നാമഭിരേവാകൃതിവിഭാഗഃ| പ്രഹാരവശാച്ചോപയോഗഃ|൩൦|
सीवनविकल्पास्तु समासेन चत्वारः| तद्यथा गोष्फ णिकातुन्नसीवनवेल्लितकरज्जुग्रन्थिबन्धनमिति| तेषां नामभिरेवाकृतिविभागः| प्रहारवशाच्चोपयोगः|३०|
🔊 Audio coming soon
ന ചാതിസന്നികൃഷ്ടാം വിപ്രകൃഷ്ടാമത്യല്പബഹുഗ്രാഹിണീം വാ സൂചീം പാതയേത്| ഏവം സമ്യക്സ്യൂതമവേക്ഷ്യ മഘുഘൃതയുക്തൈരഞ്ജനമധുകനിമ്ബ ലോധ്രപ്രിയങ്ഗുസല്ലകീഫലക്ഷൌമമഷീചൂര്ണൈരവകിര്യ പുര്വ വദ്വന്ധാദി യോജയേത്||൩൦||
न चातिसन्निकृष्टां विप्रकृष्टामत्यल्पबहुग्राहिणीं वा सूचीं पातयेत्| एवं सम्यक्स्यूतमवेक्ष्य मग़ुग़ृतयुक्तैरञ्जनमधुकनिम्ब लोध्रप्रियङ्गुसल्लकीफलक्षौममषीचूर्णैरवकिर्य पुर्व वद्वन्धादि योजयेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഗോഷ്ഫണികാദയശ്ചത്വാരഃ സീവനവികല്പാഃ| യഃ കാകപദാകൃതിര്വ്രണഃ സ ചതുര്ഭിഃ കോണൈഃ സീവ്യേത്| തത് ഗോഷ്ഫണികാ നാമ സീവനമ്| യത്രാതിനികടൌ ദ്വൌ വ്രണാവനേകകാലൈരേകമേകേന സൂത്രേണ ജീര്ണമിവ വസ്ത്രം തുദ്യതേ തത്തുന്നസീവനം നാമ സീവനമ്| വേല്ലിതകം യദ് വ്രണോഷ്ഠൌ വേഷ്ട-യന്നിവ സീവ്യതേ| രജ്ജുഗ്രന്ഥിരേകവാരം സൂത്രയോജനമ്| ഏഷാഞ്ച പ്രഹാരവിശേഷമാശ്രിത്യ ക്വചിത് കസ്യചിദുപയോഗഃ| നാതിസന്നികൃഷ്ടൈഃ പദൈര്നാതിവിപ്രകൃഷ്ടൈശ്ച സൂചീം പാതയേത്| യാ ച വ്രണേऽതിപ്രവേശാന്ന ബഹു ഗൃഹ്ണാതി നാത്യല്പമ്| സുബോധമ്|| ൩൦||
അസീവ്യാ വംക്ഷണവക്ഷഃകക്ഷാദിഷു പ്രചലേഷ്വല്പമാംസേഷു ച വായുനിര്വമിണോऽന്തര്ലോഹിതശല്യാ വിഷാഗ്നിക്ഷാരകൃതാശ്ച വ്രണാഃ||൩൧||
असीव्या वंक्षणवक्षःकक्षादिषु प्रचलेष्वल्पमांसेषु च वायुनिर्वमिणोऽन्तर्लोहितशल्या विषाग्निक्षारकृताश्च व्रणाः||३१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വങ്ക്ഷണാദിസ്ഥാ വ്രണാ വായുനിര്വാമിത്വാദിയുക്താശ്ച ന സീവ്യാഃ||൩൧||
സീവ്യാസ്തു മേദസ്സമുത്ഥിതാ ഭിന്നലിഖിതാഃ കഫഗ്രന്ഥിരല്പ പാലികാഃ കര്ണഃ സദ്യോവ്രണാശ്ച| ശിരോലലാടാക്ഷികൂട കര്ണനാസാഗണ്ഡൌഷ്ഠകൃകാടികാബാഹൂദരസ്ഫിക്പായുപ്രജനന മുഷ്കാദിഷ്വചലേഷു മാംസവസ്തു ച പ്രദേശേഷു||൩൨||
सीव्यास्तु मेदस्समुत्थिता भिन्नलिख़िताः कफग्रन्थिरल्प पालिकाः कर्णः सद्योव्रणाश्च| शिरोललाटाक्षिकूट कर्णनासागण्डौष्ठकृकाटिकाबाहूदरस्फिक्पायुप्रजनन मुष्कादिष्वचलेषु मांसवस्तु च प्रदेशेषु||३२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സീവ്യാസ്തു മേദസ്സമുത്ഥാദയഃ| സുബോധമ്|| ൩൨||
കോശദാമോത്സങ്ഗസ്വസ്തികാനുവേല്ലിതമുത്തോലീമണ്ഡലസ്ഥ വികായമകഖട്വാചീനവിബന്ധവിതാനഗോഷ്ഫണാഃ പഞ്ചാങ്ഗീ ചേതി പഞ്ചദശ ബന്ധവിശേഷാഃ| തേഷാം നാമഭിരേവാകൃതയഃ പ്രായേണ വ്യാഖ്യാതാഃ| തത്ര കോശമങ്ഗുലീപര്വസു വിദധ്യാത്| ദാമ സമ്ബാധേऽങ്ഗേ| ഉത്സങ്ഗ വിലമ്ബിനി| സ്വസ്തികം സന്ധി കൂര്ചഭ്രൂസ്തനാന്തരകുക്ഷ്യക്ഷികപോലകര്ണേഷു| അനുവേല്ലിതം ശാഖാസു| മുത്തോലീം ഗ്രീവാമേഢ്രയോഃ| മണ്ഡലം വ്രുത്തേऽങ്ഗേ| സ്ഥവികാമങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗമേഢ്രാഗ്രാമൂത്രവൃദ്ധിഷു| യമകം യമലവ്ര ണയോഃ| ഖട്വാം ഹനുശങ്ഖഗണ്ഡേഷു| ചീനമപാങ്ഗയോഃ| വിബ ന്ധമുദരോരുപൃഷ്ഠേഷു| വിതാനം മൂര്ധാദൌ പൃഥുലേऽങ്ഗേ| ഗോഷ്ഫണം നാസൌഷ്ഠചിബുകസന്ധിഷു| പഞ്ചാങ്ഗീ ജത്രൂര്ധ്വമിതി| യോ യസ്മിന് പ്രദേശേ സുനിവിഷ്ടോ ഭവതി തം തസ്മിന് കുര്വീത| ന തു വ്രണ സ്യോപരി ന ചാബാധകരോ യഥാ സ്യാത്||൩൩||
कोशदामोत्सङ्गस्वस्तिकानुवेल्लितमुत्तोलीमण्डलस्थ विकायमकख़ट्वाचीनविबन्धवितानगोष्फणाः पञ्चाङ्गी चेति पञ्चदश बन्धविशेषाः| तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख़्याताः| तत्र कोशमङ्गुलीपर्वसु विदध्यात्| दाम सम्बाधेऽङ्गे| उत्सङ्ग विलम्बिनि| स्वस्तिकं सन्धि कूर्चभ्रूस्तनान्तरकुक्ष्यक्षिकपोलकर्णेषु| अनुवेल्लितं शाख़ासु| मुत्तोलीं ग्रीवामेढ्रयोः| मण्डलं व्रुत्तेऽङ्गे| स्थविकामङ्गुष्ठाङ्गमेढ्राग्रामूत्रवृद्धिषु| यमकं यमलव्र णयोः| ख़ट्वां हनुशङ्ख़गण्डेषु| चीनमपाङ्गयोः| विब न्धमुदरोरुपृष्ठेषु| वितानं मूर्धादौ पृथुलेऽङ्गे| गोष्फणं नासौष्ठचिबुकसन्धिषु| पञ्चाङ्गी जत्रूर्ध्वमिति| यो यस्मिन् प्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् कुर्वीत| न तु व्रण स्योपरि न चाबाधकरो यथा स्यात्||३३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
കോശാദയഃ പഞ്ചദശ ബന്ധാഃ| ഏഷാം സ്വൈരേവ നാമഭിരേവാകൃതയോ വ്യാഖ്യാതാഃ| പ്രായോഗ്രഹണമസാകല്യാര്ഥമ്| തത്ര കോശഃ കോശാകാരഃ കീടസ്യേവ| സോऽങ്ഗുലിപര്വസു സമ്ബാധേऽവയവസങ്കടേऽങ്ഗേ| ദാമാകൃതി ദാമ| ഉത്സങ്ഗമുത്സങ്ഗമിവ വിലമ്ബിനി ബാഹ്വാദൌ കണ്ഠാദിലമ്ബമാനമ്| സ്വസ്തികാകൃതി സ്വസ്തികം യദൂര്ധ്വം ദക്ഷിണാദേത്യധോ വാമം യാതി പുനഃ പരിവൃത്യാധോ ദക്ഷിണാദൂര്ധ്വം വാമം തത്സന്ധ്യാദിഷു യോജ്യമ്| കൂര്ചോ നാമ മര്മ| അനുവേല്ലിതം യദ്ദീര്ഘം കൃത്വാ വേഷ്ടനമ്| മുത്തോലീവ മുത്തോലീ തൃണമയഃ ഫലാധാരഃ| മണ്ഡലമിവ വൃത്തം മണ്ഡലം തദ്വൃത്തേऽങ്ഗേ സ്തനാദൌ| സ്ഥവികേവ സ്ഥവികാ ലമ്ബമാനം താമ്ബൂലകരകമ്| യമകം യദേകസ്മിന് പട്ടകേ ദ്വിവ്രണബന്ധേ മധ്യം ദൈര്ഘ്യേണ വിച്ഛിദ്യാപനീയതേ സ്വേദാദ്യഭാവായ| ഖട്വാ ചതുര്ബഹുപട്ടമ്| ചീനം സ്തോകവിസ്തീര്ണാ ആയതാ പട്ടികാ| വിതാനമിവ വിതാനമ്| ഗോഷ്ഫണ ഇവ ഗോഷ്ഫണാ കൃഷീവലാനാം പക്ഷിവാരണായ ഭ്രാമ്യത്പാഷാണധാരണമ്| പഞ്ചാങ്ഗീ യസ്മിന് പടേ ചത്വാരോ ബാഹവഃ ഏകാ ചോര്ധ്വേ പട്ടികാ|| ൩൩||
ബന്ധസ്ത്വഷ്ടോऽനിലേ ദുഷ്ടേ ദഷ്ടേ ഭഗ്നേ വ്രണേഷു ച| തത്രാന്ത്യയോര്ദ്വിധാ ബന്ധഃ സവ്യദക്ഷിണഭേദതഃ| ത്രിവിധസ്ത്വേവ സര്വത്ര ഗാഢശ്ലഥസമത്വതഃ| കഫവാതേ ഘനോ ഘാഢഃ പിത്തരക്തേ തനുഃശ്ലഥഃ| വാതപിത്തേ സമോ ബന്ധഃ കഫപിത്തവ്രണേഷു ച||൩൪||
बन्धस्त्वष्टोऽनिले दुष्टे दष्टे भग्ने व्रणेषु च| तत्रान्त्ययोर्द्विधा बन्धः सव्यदक्षिणभेदतः| त्रिविधस्त्वेव सर्वत्र गाढश्लथसमत्वतः| कफवाते ग़नो ग़ाढः पित्तरक्ते तनुःश्लथः| वातपित्ते समो बन्धः कफपित्तव्रणेषु च||३४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
നനു ചൈഷാം കോ വിഷയ ഇത്യാഹ-ബന്ധസ്ത്വിത്യാദി| അനിലേ വായൌ ദുഷ്ടേ വിനൈവ വ്രണേന ബന്ധ ഇഷ്ടഃ| തഥാ സര്പാദിദശ്ടേ ദംശാദൂര്ധ്വം വിഷസങ്ക്രാമരക്ഷണായൈവ ബന്ധഃ| തഥാ ദംശസ്യോപരി ബധ്നീയാദരിഷ്ടാം ചതുരങ്ഗുലേ| തഥാ ന വഹന്തി സിരാശ്ചാസ്യ വിഷം ബന്ധാഭിപീഡിതാഃ| ഭഗ്നേ ചാങ്ഗേ ബന്ധോ വിനൈവ വ്രണേന| തഥാ വ്രണേഷു ച| തത്ര ബന്ധഃ സവ്യദക്ഷിണഭേദേന ദ്വിവിധഃ| കദാചിദ്വാമപാര്ശ്വേന കദാചിദ്ദക്ഷിണേന| കിം സര്വത്രൈവ ദുഷ്ടവാതാദാവയം നിയമം? അന്ത്യയോരേവ ഭഗ്നേ വ്രണേ ച| ദുഷ്ടവാതാദീനാമനിയമഃ| സര്വത്ര ബന്ധപ്രസങ്ഗേ ഗാഢാദിഭേദേന ത്രിവിധോ ബന്ധഃ| ഗാഢശിഥിലൌ പ്രസിദ്ധൌ| സമസ്ത്വനതിഗാഢശിഥിലഃ| സുബോധമ്||൩൪||
തഥാ സ്ഫിക്കക്ഷ്യാവങ്ക്ഷണോരുശിരസ്സു ഗാഢം ബധ്നീയാത്| ശാഖാവദനകണ്ഠകര്ണമേഢ്രമുഷ്കപൃഷ്ഠപാര്ശ്വോദരോരസ്സു സമമ്| അക്ഷ്ണോഃ സന്ധിഷു ച ശിഥിലമ്| വാതശ്ലേഷ്മജേഷു ശിഥില സ്ഥാനേ സമമ്| സമസ്ഥാനേ ഗാഢമ്| ഗാഢസ്ഥാനേ ഗാഢതരമ്| തഥാ ശീതവസന്തയോസ്ത്ര്യഹാത്| പിത്തരക്തേഷു തു ഗാഢസ്ഥാനേ സമമ്| സമസ്ഥാനേ ശിഥിലമ്| ശിഥിലസ്ഥാനേ നൈവ| തഥാ ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോഃ സായം പ്രാതഃ സ്യാത്|൩൫|
तथा स्फिक्कक्ष्यावङ्क्षणोरुशिरस्सु गाढं बध्नीयात्| शाख़ावदनकण्ठकर्णमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरस्सु समम्| अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिलम्| वातश्लेष्मजेषु शिथिल स्थाने समम्| समस्थाने गाढम्| गाढस्थाने गाढतरम्| तथा शीतवसन्तयोस्त्र्यहात्| पित्तरक्तेषु तु गाढस्थाने समम्| समस्थाने शिथिलम्| शिथिलस्थाने नैव| तथा शरद्ग्रीष्मयोः सायं प्रातः स्यात्|३५|
🔊 Audio coming soon
അബധ്യമാനഃ പുനര്ദംശമശകതൃണകാഷ്ഠപാംസുശീതവാതാത പാദിസമ്പര്കാദ്വിവിധോപദ്രവോപദ്രുതോ ദുഷ്ടവ്രണതാമുപൈതി| സ്നേഹ ശ്ചാത്ര ന ചിരം തിഷ്ഠതി| ഭേഷജമാചിരാച്ഛുഷ്യതി| കൃച്ഛ്രേണ രോഹതി| രൂഢേ ച വൈവര്ണ്യം ഭവതി||൩൫||
अबध्यमानः पुनर्दंशमशकतृणकाष्ठपांसुशीतवातात पादिसम्पर्काद्विविधोपद्रवोपद्रुतो दुष्टव्रणतामुपैति| स्नेह श्चात्र न चिरं तिष्ठति| भेषजमाचिराच्छुष्यति| कृच्छ्रेण रोहति| रूढे च वैवर्ण्यं भवति||३५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ശിഥിലസ്ഥാനേ നേത്രാദൌ വാതവ്രണം ശ്ലേഷ്മവ്രണം ച സമം ബധ്നീയാത്| സമസ്ഥാനേ ശാഖാദൌ വാതശ്ലേഷ്മവ്രണൌ ഗാഢം ബധ്നീയാത്| ഗാഢസ്ഥാനേ സ്ഫിഗാദൌ വാതശ്ലേഷ്മവ്രണൌ ഗാഢതരം ബധ്നീയാത്| തഥാ ശീതേ വസന്തേ ച ത്ര്യഹാത് ത്ര്യഹാത് ബധ്നീയാത്| ഗാഢസ്ഥാനേ സ്ഫിഗാദൌ പിത്തരക്തവ്രണൌ സമം ബധ്നീയാത്| സമസ്ഥാനേ ശാഖാദൌ പിത്തരക്തവ്രണൌ ശിഥിലം ബധ്നീയാത്| ശിഥിലസ്ഥാനേ നേത്രാദൌ പിത്തരക്തവ്രണൌ നൈവ ബധ്നീയാത്| രക്തപിത്തയോഃ ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോശ്ച സായമ്പ്രാതരുഭയകാലം ബന്ധഃ| യത്ര തു ബന്ധ ഉക്തസ്തത്ര ദുഷ്ടതാപ്രാദുര്ഭാവോ ഭവതി ദുഷ്ടവ്രണതാം യാതീത്യര്ഥഃ| തത്ര ച സ്നേഹാദിലക്ഷണമ്|| ൩൫||
അപി ച - ചൂര്ണിതം മഥിതം ഭഗ്നം വിശ്ലിഷ്ടമഥ പാടിതമ്| അസ്ഥിസ്നായുസിരാംച്ഛിന്നമാശു ബന്ധേന രോഹതി| ഉത്ഥാനശയനാദ്യാസു സര്വേഹാസു ന പീഡ്യതേ| ഉദ്ദ്റൃത്തൌഷ്ഠഃ സമുത്സന്നോ വിഷമഃ കഠിനോऽതിരുക്| സമോ മൃദുരരുക് ശീഘ്രം വ്രണഃ ശുധ്യതി രോഹതി||൩൬||
अपि च - चूर्णितं मथितं भग्नं विश्लिष्टमथ पाटितम्| अस्थिस्नायुसिरांच्छिन्नमाशु बन्धेन रोहति| उत्थानशयनाद्यासु सर्वेहासु न पीड्यते| उद्द्ऱृत्तौष्ठः समुत्सन्नो विषमः कठिनोऽतिरुक्| समो मृदुररुक् शीघ्रं व्रणः शुध्यति रोहति||३६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അപി ചേതി സമുച്ചയേ| ചൂര്ണിമഥിതത്വാദിയുക്തോऽപി വ്രണോ ബന്ധേന ശീഘ്രം രോഹതി| ഉദ്ദൃത്തൌഷ്ഠത്വാദിയുക്തോ വ്രണഃ ശീഘ്രം ശുധ്യതി രോഹതി ച||൩൬||
ശ്ഥിരാണാമല്പമാംസാനാം രൌക്ഷ്യാദനുപരോഹതാമ്| പ്രച്ഛാദ്യമൌഷധം പത്രൈര്യഥാദോഷം യഥര്ത്തു ച| അജീര്ണാതരുണാച്ഛിദ്രൈഃ സമന്താത്സുനിവേശിതൈഃ| ധൌതൈരകര്കശൈഃ ക്ഷീരീഭൂര്ജാര്ജുനകദമ്ബജൈഃ||൩൭||
श्थिराणामल्पमांसानां रौक्ष्यादनुपरोहताम्| प्रच्छाद्यमौषधं पत्रैर्यथादोषं यथर्त्तु च| अजीर्णातरुणाच्छिद्रैः समन्तात्सुनिवेशितैः| धौतैरकर्कशैः क्षीरीभूर्जार्जुनकदम्बजैः||३७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സ്ഥിരത്വാദിയുക്താനാം വ്രണാനാമുപരി ദത്തമൌഷധം ദോഷാനുരൂപൈഃ ഋത്വനുരൂപൈശ്ച പത്രൈഃ പ്രച്ഛാദ്യമ്| കിമ്ഭൂതൈഃ പത്രൈരിത്യാഹ-അജീര്ണേത്യാദി| ന ജീര്ണൈര്നാപി തരുണൈഃ|| ൩൭||
കുഷ്ഠിനാമഗ്നിദഗ്ധാനാം പിടകാമധുമേഹിനാമ്| കര്ണികാശ്ചോന്ദുരുവിഷേ ക്ഷാരദഗ്ധാ വിഷാന്വിതാഃ| മാംസപാകേ ന ബദ്ധ്വ്യാ ഗുദപാകേ ച ദാരുണേ| ശീര്യമാണാഃ സരുഗ്ദാഹാഃ ശോഫാവസ്ഥാവിസര്പിണഃ||൩൮||
कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिटकामधुमेहिनाम्| कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे क्षारदग्धा विषान्विताः| मांसपाके न बद्ध्व्या गुदपाके च दारुणे| शीर्यमाणाः सरुग्दाहाः शोफावस्थाविसर्पिणः||३८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
കുഷ്ഠിനാമഗ്നിദഗ്ധാദീനാഞ്ച യേ വ്രണാസ്തേ ന ബന്ധനീയാഃ| കുഷ്ഠിനാമഗ്നിദഗ്ധാദീനാം ച തദ്ധേതുക ഏവ വ്രണേ ബന്ധപ്രതിഷേധഃ|| ൩൮||
അരക്ഷയാ വ്രണേ യസ്മിന്മക്ഷികാ നിക്ഷിപേത്ക്രിമീന്| തേ ഭക്ഷയന്തഃ കുര്വന്തി രുജാശോഫാസ്രസംസ്രവാന്| സുരസാദിം പ്രയുഞ്ജീത തത്ര ധാവനപൂരണേ| സപ്തപൂണകരഞ്ജാര്കനിമ്ബരാജാദനത്വചഃ| ഗോമൂത്രകല്കിതോ ലേപഃ സേകഃ ക്ഷാരാമ്ബുനാ ഹിതഃ| പ്രച്ഛാദ്യ മാംസപേശ്യാ വാ വ്രണം താനാശു നിര്ഹരേത്||൩൯||
अरक्षया व्रणे यस्मिन्मक्षिका निक्षिपेत्क्रिमीन्| ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति रुजाशोफास्रसंस्रवान्| सुरसादिं प्रयुञ्जीत तत्र धावनपूरणे| सप्तपूणकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्वचः| गोमूत्रकल्कितो लेपः सेकः क्षाराम्बुना हितः| प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा व्रणं तानाशु निर्हरेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തഥാ യസ്യ പുരുഷസ്യാരക്ഷയാ വ്രണേ മക്ഷികാഃ ക്രിര്മീന്നിക്ഷിപന്തി തസ്യ തേ ക്രിമയോ വ്രണമാംസം ഭക്ഷയന്തോ രുജാദീന് കുര്വന്തി| തത്ര സുരസാദിഗണോ ധാവനേ പൂരണേ ച യോജ്യഃ|| ൩൯||
ഉത്പദ്യമാനാസു ച താസു താസ്വവസ്ഥാസു ദോഷാദീനപേക്ഷ്യ യഥാ സ്വമുപക്രമൈരുപക്രമേത്| ന ചൈനം ത്വരമാണഃ സാന്തര്ദോഷ മുപസംരോഹയേത്| സ ഹ്യല്പേനാപ്യവചാരേണാന്തരുത്സങ്ഗം കൃത്വാ ഭൂയോ വികുരുതേ| തസ്മാത്സുശുദ്ധം രോപയേത്||൪൦||
उत्पद्यमानासु च तासु तास्ववस्थासु दोषादीनपेक्ष्य यथा स्वमुपक्रमैरुपक्रमेत्| न चैनं त्वरमाणः सान्तर्दोष मुपसंरोहयेत्| स ह्यल्पेनाप्यवचारेणान्तरुत्सङ्गं कृत्वा भूयो विकुरुते| तस्मात्सुशुद्धं रोपयेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തഥാ നാനാവിധാസ്വവസ്ഥാസു വ്രണേ യഥായോഗം ചികിത്സാം കുര്യാത്| ഏനം ച വ്രണം വൈദ്യഃ ശോധിതം രോപയേന്ന ത്വശുദ്ധമ്| പുനഃ കോപഭയാത്||൪൦||
രൂഢേऽപ്യജീര്ണവ്യായാമവ്യവായാദീന്വിവര്ജയേത്| മാസാന്ഷട് സപ്ത വാ നൃണാം വിധിരേഷഃ പ്രശസ്യതേ||൪൧||
रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन्विवर्जयेत्| मासान्षट् सप्त वा नृणां विधिरेषः प्रशस्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സമ്യഗ്രൂഢേऽപി ഷട് സപ്ത മാസാനജീര്ണാദീന് വര്ജയേത്|| ൪൧||
ഇതീദം വ്രണമാശ്രിത്യ ദിങ്മാത്രമുപദര്ശിതമ്| ഉത്തരേ വിസ്തരസ്തസ്യ വക്ഷ്യതേ സാധനം പ്രതി||൪൨|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശസ്ത്രകര്മവിധിര്നാമാഷ്ടത്രിംശോऽധ്യായഃ||൪൩||
इतीदं व्रणमाश्रित्य दिङ्मात्रमुपदर्शितम्| उत्तरे विस्तरस्तस्य वक्ष्यते साधनं प्रति||४२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने शस्त्रकर्मविधिर्नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः||४३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വ്രണമുദ്ദിശ്യ ഇദം ദിങ്മാത്രം ദര്ശിതമ്| വിസ്തരസ്തു ഉത്തരസ്ഥാനേ വക്ഷ്യതേ|| ൩൮|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ അഷ്ടത്രിംശോऽധ്യായഃ