Adhikarana atha rogAnutpAdanIyo nAma pa~jcamo~adhyAyaH ----------- pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো রোগানুত্পাদনীযং নামাধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাঽহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो रोगानुत्पादनीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माऽहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhAryA vegAH (2) · Śloka 2
বেগান্ন ধারযেদ্বাতবিণ্মূত্রক্ষবতৃট্ক্ষুধাম্ নিদ্রাকাসশ্রমশ্চাসজৃম্ভাশ্রুচ্ছর্দিরেতসাম্||২||
वेगान्न धारयेद्वातविण्मूत्रक्षवतृट्क्षुधाम् निद्राकासश्रमश्चासजृम्भाश्रुच्छर्दिरेतसाम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhovAtanirodhajA vyAdhayaH tatra pratikArashca (3) · Śloka 3
অধোবাতস্য রোধেন গুল্মোদাবর্তরুক্ক্লমাঃ| বাতমোওত্রশকৃত্সঙ্গদৃষ্ট্যগ্নিবধহৃদ্গদাঃ| স্নেহস্বেদবিধিস্তত্র বর্তযো ভোজনানি চ| পানানি বস্তযশ্চৈব শস্তং বাতানুলোমনম্||৩||
अधोवातस्य रोधेन गुल्मोदावर्तरुक्क्लमाः| वातमोओत्रशकृत्सङ्गदृष्ट्यग्निवधहृद्गदाः| स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च| पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viDrodhajA vyAdhayaH (4) · Śloka 4
শকৃতঃ পিণ্ডিকোদ্বেষ্টপ্রতিশ্যাযশিরোরুজঃ| ঊর্ধ্ববাযুঃ পরীকর্তো হৃদযস্যোপরোধনম্| মুখেন বিট্প্রবৃত্তিশ্চ পূর্বোক্তাশ্চামযাঃ স্মৃতাঃ||৪||
शकृतः पिण्डिकोद्वेष्टप्रतिश्यायशिरोरुजः| ऊर्ध्ववायुः परीकर्तो हृदयस्योपरोधनम्| मुखेन विट्प्रवृत्तिश्च पूर्वोक्ताश्चामयाः स्मृताः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrarodhajavyAdhayaH (5) · Śloka 5
অঙ্গ-ভঙ্গাশ্মরী-বস্তি-মেঢ্র-বংক্ষণ-বেদনাঃ| মূত্রস্য রোধাত্পূর্বে চ প্রাযো রোগাস্তদৌষধম্||৫||
अङ्ग-भङ्गाश्मरी-बस्ति-मेढ्र-वंक्षण-वेदनाः| मूत्रस्य रोधात्पूर्वे च प्रायो रोगास्तदौषधम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viDrodhottharogacikitsA (6) · Śloka 6
বর্ত্যভ্যঙ্গাবগাহাশ্চ স্বেদনং বস্তিকর্ম চ| অন্নং পানং চ বিড্ভেদি বিড্রোধোত্থেষু যক্ষ্মসু||৬||
वर्त्यभ्यङ्गावगाहाश्च स्वेदनं बस्तिकर्म च| अन्नं पानं च विड्भेदि विड्रोधोत्थेषु यक्ष्मसु||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrarodhottheShvavapIDakaghRutam (7) · Śloka 7
মূত্রজেষু তু পানে চ প্রাগ্ভক্তং শস্যতে ঘৃতম্| জীর্ণান্তিকং চোত্তমযা মাত্রযা যোজনাদ্বযম্| অবপীডকমেতচ্চ সংজ্ঞিতং..........................||৭||
मूत्रजेषु तु पाने च प्राग्भक्तं शस्यते घृतम्| जीर्णान्तिकं चोत्तमया मात्रया योजनाद्वयम्| अवपीडकमेतच्च संज्ञितं..........................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udgArasya rodhajavyAdhayastatra cikitsAsUtram (8) · Śloka 8
..................................ধারণাত্পুনঃ| উদ্গারস্যারুচিঃ কম্পো বিবন্ধো হৃদযোরসোঃ| আধ্মানকাসহিধ্মাশ্চ হিধ্মাবত্তত্র ভেষজম্||৮||
..................................धारणात्पुनः| उद्गारस्यारुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः| आध्मानकासहिध्माश्च हिध्मावत्तत्र भेषजम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShutirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (9) · Śloka 9
শিরোর্তীন্দ্রিযদৌর্বল্যমন্যাস্তম্ভার্দিতং ক্ষুতেঃ| তীক্ষ্ণধূমাঞ্জনাঘ্রাণনামনার্কবিলোকনৈঃ| প্রবর্তযেত্ক্ষুতিং সক্তাং স্বেদাভ্যঙ্গৌ চ শীলযেত্| যোজ্যং বাতঘ্নমন্নং চ ঘৃতং চৌত্তরভক্তিকম্||৯||
शिरोर्तीन्द्रियदौर्बल्यमन्यास्तम्भार्दितं क्षुतेः| तीक्ष्णधूमाञ्जनाघ्राणनामनार्कविलोकनैः| प्रवर्तयेत्क्षुतिं सक्तां स्वेदाभ्यङ्गौ च शीलयेत्| योज्यं वातघ्नमन्नं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (10) · Śloka 10
শোষাঙ্গসাদ-বাধির্য-সম্মোহ- ভ্রম-হৃদ্গদাঃ| তৃষ্ণাযা নিগ্রহাত্তত্র শীতঃ সর্বো বিধির্হিতঃ||১০||
शोषाङ्गसाद-बाधिर्य-सम्मोह- भ्रम-हृद्गदाः| तृष्णाया निग्रहात्तत्र शीतः सर्वो विधिर्हितः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShunnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (11) · Śloka 11
অঙ্গভঙ্গারুচিগ্লানিকার্শ্যশূলভ্রমাঃ ক্ষুধঃ| তত্র যোজ্যং লঘু স্নিগ্ধমুষ্ণমল্পঞ্চ ভোজনম্||১১||
अङ्गभङ्गारुचिग्लानिकार्श्यशूलभ्रमाः क्षुधः| तत्र योज्यं लघु स्निग्धमुष्णमल्पञ्च भोजनम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (12) · Śloka 12
নিদ্রাযা মোহমূর্ধাক্ষিগৌরবালস্যজৃম্ভিকাঃ| অঙ্গমর্দশ্চ তত্রেষ্টঃ স্বপ্নঃ সংবাহনানি চ||১২||
निद्राया मोहमूर्धाक्षिगौरवालस्यजृम्भिकाः| अङ्गमर्दश्च तत्रेष्टः स्वप्नः संवाहनानि च||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsarodhajavyAdhayastatra cikitsAtideSaH (13) · Śloka 13
কাসস্য রোধাত্তদ্বৃদ্ধিঃ শ্বাসারুচিহৃদামযাঃ| শোষো হিধ্মা চ কার্যোঽত্র কাসহা সুতরাং বিধিঃ||১৩||
कासस्य रोधात्तद्वृद्धिः श्वासारुचिहृदामयाः| शोषो हिध्मा च कार्योऽत्र कासहा सुतरां विधिः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SramaSvAsarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (14) · Śloka 14
গুল্মহৃদ্রোগসম্মোহাঃ শ্রমশ্বাসাদ্বিধারিতাত্| হিতং বিশ্রমণং তত্র বাতঘ্নশ্চ ক্রিযাক্রমঃ||১৪||
गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमश्वासाद्विधारितात्| हितं विश्रमणं तत्र वातघ्नश्च क्रियाक्रमः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jRumbhArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (15) · Śloka 15
জৃম্ভযাঃ ক্ষববদ্রোগাঃ সর্বশ্চানিলজিদ্বিধিঃ||১৫||
जृम्भयाः क्षववद्रोगाः सर्वश्चानिलजिद्विधिः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aSrurodhajavyAdhayastatra parihAraSca (16) · Śloka 16
পীনসাক্ষিশিরোহৃদ্রুঙ্মন্যাস্তম্ভারুচিভ্রমাঃ| সগুল্মা বাষ্পতস্তত্র স্বপ্নো মদ্যং প্রিযাঃ কথাঃ||১৬||
पीनसाक्षिशिरोहृद्रुङ्मन्यास्तम्भारुचिभ्रमाः| सगुल्मा बाष्पतस्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamernigrahajavyAdhayastatra cikitsA ca (17) · Śloka 17
বিসর্পকোঠকুষ্ঠাক্ষিকণ্ডূপাণ্ড্বামযজ্বরাঃ| সকাসশ্বাসহৃল্লাসব্যঙ্গশ্বযথবো বমেঃ| গণ্ডূষধূমানাহারং রূক্ষং ভুক্ত্বা তদুদ্বমঃ| ব্যাযামঃ স্রুতিরস্রস্য শস্তং চাত্র বিরেচনম্| সক্ষারলবণং তৈলমভ্যঙ্গার্থে চ শস্যতে||১৭||
विसर्पकोठकुष्ठाक्षिकण्डूपाण्ड्वामयज्वराः| सकासश्वासहृल्लासव्यङ्गश्वयथवो वमेः| गण्डूषधूमानाहारं रूक्षं भुक्त्वा तदुद्वमः| व्यायामः स्रुतिरस्रस्य शस्तं चात्र विरेचनम्| सक्षारलवणं तैलमभ्यङ्गार्थे च शस्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukravegarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (18) · Śloka 18
শুক্রান্তত্স্রবণং গুহ্যবেদনাশ্বযথুজ্বরাঃ| হৃদ্ব্যথামূত্রসঙ্গাঙ্গভঙ্গবর্ধ্মাশ্মষণ্ডতাঃ| তাম্রচূডসুরাশালিবস্ত্যভ্যঙ্গাবগাহনম্| বস্তিশুদ্ধিকরৈঃ সিদ্ধম্ভজেত্ক্ষীরং প্রিযাঃ স্ত্রিযঃ| তত্র সেবেত ....................................||১৮||
शुक्रान्तत्स्रवणं गुह्यवेदनाश्वयथुज्वराः| हृद्व्यथामूत्रसङ्गाङ्गभङ्गवर्ध्माश्मषण्डताः| ताम्रचूडसुराशालिबस्त्यभ्यङ्गावगाहनम्| बस्तिशुद्धिकरैः सिद्धम्भजेत्क्षीरं प्रियाः स्त्रियः| तत्र सेवेत ....................................||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vegarodhiShu cikitsAnarhAH (19) · Śloka 19
............................সর্বং চ বর্জযেদ্বেগধারিণম্| বিড্বামিনং পরিক্লিষ্টং ক্ষীণং তৃট্শূলপীডিতম্||১৯||
............................सर्वं च वर्जयेद्वेगधारिणम्| विड्वामिनं परिक्लिष्टं क्षीणं तृट्शूलपीडितम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vegodIraNadhAraNaM sarvarogahetuH (20) · Śloka 20
রোগাঃ সর্বেঽপি জাযন্তে বেগোদীরণধারণৈঃ||২০||
रोगाः सर्वेऽपि जायन्ते वेगोदीरणधारणैः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vegodIraNadhAraNajanyarogeShu cikitsAsUtram (21) · Śloka 21
নির্দিষ্টং সাধনং তত্র ভূযিষ্ঠং যে তু তান্প্রতি| ততশ্চানেকধা প্রাযঃ পবনো যত্প্রকুপ্যতি| অন্নপানৌষধং তস্য যুঞ্জীতাতোঽনুলোমনম্||২১||
निर्दिष्टं साधनं तत्र भूयिष्ठं ये तु तान्प्रति| ततश्चानेकधा प्रायः पवनो यत्प्रकुप्यति| अन्नपानौषधं तस्य युञ्जीतातोऽनुलोमनम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malavishodhanArthamupadeshaH (22) · Śloka 22
পাযুমেহনমুষ্কেষু শূলং শোষা হৃদি ব্যথা| তেষু তেষু বিকারেষু যথাস্বং চ চিকিত্সিতম্| ক্রমাদপামপি মণৌ পঙ্কোঽবশ্যং ভবত্যতঃ| উত্তিষ্ঠেত যথাকালং মলানাং শোধনং প্রতি||২২||
पायुमेहनमुष्केषु शूलं शोषा हृदि व्यथा| तेषु तेषु विकारेषु यथास्वं च चिकित्सितम्| क्रमादपामपि मणौ पङ्कोऽवश्यं भवत्यतः| उत्तिष्ठेत यथाकालं मलानां शोधनं प्रति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upekShitairmalaiH sambhAvyAH rogAH svasthasyApi saMshodhanam (23) · Śloka 23
চযকাষ্ঠামুপারুহ্য কুর্বতে তে হ্যুপেক্ষিতাঃ| প্রাযশঃ সুচিরেণাপি ভেষজদ্বেষিণো গদান্| অতিস্থৌল্যাগ্নিসদনমেহকুষ্ঠহৃতৌজসঃ| স্রোতোরোধাক্ষবিভ্রংশশ্বাসশ্বযথুপাণ্ডুতাঃ| আমোরুস্তম্ভজঠরকৃচ্ছ্রালসকদণ্ডকান্| তৃপ্তিপ্রমীলকাত্বস্যগ্রহণ্যর্শোভগন্দরান্| প্লীহাবিদ্রধিবীসর্পমদসংন্যাসপীনসান্| চ্ছর্দিগণ্ডকৃমিগ্রন্থিতন্দ্রাদুঃস্বপ্নদর্শনম্| কণ্ঠামযান্মূর্ধরুজং প্রণাশং বুদ্ধিনিদ্রযোঃ| তেজোবর্ণবলানাং চ তৃপ্যতো বৃংহণৈরপি| উচিতৈরপি চাহারৈর্যস্মাদস্য বহন্তি ন| দোষোপলিপ্তবদনা রসং রসবহাঃ সিরাঃ| বমনাদীনতো যুঞ্জ্যাত্স্বস্থস্যৈব যথাবিধি||২৩||
चयकाष्ठामुपारुह्य कुर्वते ते ह्युपेक्षिताः| प्रायशः सुचिरेणापि भेषजद्वेषिणो गदान्| अतिस्थौल्याग्निसदनमेहकुष्ठहृतौजसः| स्रोतोरोधाक्षविभ्रंशश्वासश्वयथुपाण्डुताः| आमोरुस्तम्भजठरकृच्छ्रालसकदण्डकान्| तृप्तिप्रमीलकात्वस्यग्रहण्यर्शोभगन्दरान्| प्लीहाविद्रधिवीसर्पमदसंन्यासपीनसान्| च्छर्दिगण्डकृमिग्रन्थितन्द्रादुःस्वप्नदर्शनम्| कण्ठामयान्मूर्धरुजं प्रणाशं बुद्धिनिद्रयोः| तेजोवर्णबलानां च तृप्यतो बृंहणैरपि| उचितैरपि चाहारैर्यस्मादस्य वहन्ति न| दोषोपलिप्तवदना रसं रसवहाः सिराः| वमनादीनतो युञ्ज्यात्स्वस्थस्यैव यथाविधि||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMSodhanasyaiva prAdhAnyam---------------saMSodhanottaracikitsAkramaH (25) · Śloka 25
দোষাঃ কদাচিত্কুপ্যন্তি জিতা লঙ্হ্ঘনপাচনৈঃ| যে তু সংশোধনৈঃ শুদ্ধা ন তেষাং পুনরুদ্ভবঃ||২৪|| যথাক্রমং যথাযোগমত ঊর্ধ্বং প্রযোজযেত্| রসযনানি সিদ্ধানি বৃষ্যযোগাংশ্চ কালবিত্||২৫||
दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्ह्घनपाचनैः| ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः||२४|| यथाक्रमं यथायोगमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्| रसयनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShapite bRuMhaNakramaH (26) · Śloka 26
ভেষজক্ষপিতে পথ্যমাহারৈর্বৃংহণং ক্রমাত্| শালিষষ্টিকগোধূমমাংসক্ষীরঘৃতাদিভিঃ| হৃদ্যদীপনভৈষজ্যসংযোগাদ্রুচিপক্তিদৈঃ| সাভ্যঙ্গোদ্বর্তনস্নাননিরূহস্নেহবস্তিভিঃ| তথা স লভতে শর্ম সর্বপাবকপাটবম্| ধীবর্ণেন্দ্রিযবৈমল্যং বৃষতাং দৈর্ঘ্যমাযুষঃ||২৬||
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैर्बृंहणं क्रमात्| शालिषष्टिकगोधूममांसक्षीरघृतादिभिः| हृद्यदीपनभैषज्यसंयोगाद्रुचिपक्तिदैः| साभ्यङ्गोद्वर्तनस्नाननिरूहस्नेहबस्तिभिः| तथा स लभते शर्म सर्वपावकपाटवम्| धीवर्णेन्द्रियवैमल्यं वृषतां दैर्घ्यमायुषः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Agantavo rogAH (27) · Śloka 27
যে ভূতবিষবায্বগ্নিক্ষতভঙ্গাদিসম্ভবাঃ| কামক্রোধভযাদ্যাশ্চ তে স্যুরাগন্তবো গদাঃ||২৭||
ये भूतविषवाय्वग्निक्षतभङ्गादिसम्भवाः| कामक्रोधभयाद्याश्च ते स्युरागन्तवो गदाः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nijagantuvikArANAmanutpattyai utpannAnA~jca SAntaye vidhiH (28) · Śloka 28
ত্যাগঃ প্রজ্ঞাপরাধানামিন্দ্রিযোপশমঃ স্মৃতিঃ| দেশকালাত্মবিজ্ঞানং সদ্বৃত্তস্যানুবর্তনম্| অথর্ববিহিতা শান্তিঃ প্রতিকূলগ্রহার্চনম্| ভূতাদ্যস্পর্শনোপাযো নির্দিষ্টশ্চ পৃথক্ পৃথক্| অনুত্পত্ত্যৈ সমাসেন বিধিরেষ প্রদর্শিতঃ| নিজাগন্তুবিকারাণামুত্পন্নানাং চ শান্তযে||২৮||
त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः| देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्| अथर्वविहिता शान्तिः प्रतिकूलग्रहार्चनम्| भूताद्यस्पर्शनोपायो निर्दिष्टश्च पृथक् पृथक्| अनुत्पत्त्यै समासेन विधिरेष प्रदर्शितः| निजागन्तुविकाराणामुत्पन्नानां च शान्तये||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM SodhanakAlaH (29) · Śloka 29
শীতোদ্ভবং দোষচযং বসন্তে বিশোধযন্ গ্রীষ্মজমভ্রকালে| ঘনাত্যযে বার্ষিকমাশু সম্যক্ প্রাপ্নোতু রোগানৃতুজান্ন জাতু||২৯||
शीतोद्भवं दोषचयं वसन्ते विशोधयन् ग्रीष्मजमभ्रकाले| घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोतु रोगानृतुजान्न जातु||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jitendriyaM nAnupatanti rogAH (5) · Śloka 5
স্বাস্থ্যসংবর্ধকং বৃত্তম্ নিত্যং হিতাহারবিহারসেবী সমীক্ষ্যকারী বিষযেষ্বসক্তঃ| দাতা সমঃ সত্যপরঃ ক্ষমাবান্ আপ্তোপসেবী চ ভবত্যরোগঃ| অর্থেষ্বলভ্যেষ্বকৃতপ্রযত্নং কৃতাদরং নিত্যমুপাযবত্সু| তত্কালযুক্তং যদি নাস্তি দৈবম্| কালোঽনুকূলো বিষযা মনোজ্ঞা ধর্ম্যাঃ ক্রিযাঃ কর্ম সুখানুবন্ধি| সত্ত্বং বিধেযং বিশদা চ বুদ্ধিঃ ভবন্তি ধীরস্য সদা সুখায||৩০|| ইতি বৈদ্যপতিসিহ্মগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতাবষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানে রোগানুত্পাদনীযো নাম পঞ্চমোঽধ্যাযঃ||৫||
स्वास्थ्यसंवर्धकं वृत्तम् नित्यं हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः| दाता समः सत्यपरः क्षमावान् आप्तोपसेवी च भवत्यरोगः| अर्थेष्वलभ्येष्वकृतप्रयत्नं कृतादरं नित्यमुपायवत्सु| तत्कालयुक्तं यदि नास्ति दैवम्| कालोऽनुकूलो विषया मनोज्ञा धर्म्याः क्रियाः कर्म सुखानुबन्धि| सत्त्वं विधेयं विशदा च बुद्धिः भवन्ति धीरस्य सदा सुखाय||३०|| इति वैद्यपतिसिह्मगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रोगानुत्पादनीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon