Adhikarana atha shastrakarmavidhirnAmAShTatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতঃ শস্ত্রকর্মবিধিং নামাধ্যাযং ব্যাখ্যাখ্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातः शस्त्रकर्मविधिं नामाध्यायं व्याख़्याख़्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shastrakarmaviShayaH (2) · Śloka 2
দ্বিবিধে হি ব্যাধাবুপাযাপেক্ষে নিজ আগন্তৌ বা ভেষজ- বিষযাতীতে শস্ত্রকর্ম প্রযুজ্যতে||২||
द्विविधे हि व्याधावुपायापेक्षे निज आगन्तौ वा भेषज- विषयातीते शस्त्रकर्म प्रयुज्यते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shoPAvasthAyAM cikitsAvisheShaH (3) · Śloka 3
স চামযঃ প্রাযেণ শ্বযথুপূর্বকো ভবতি| অতঃ শোফা বস্থস্যৈব বাতপিত্তকফরক্তসংসর্গসন্নিপাতাত্মকতামুপ লক্ষ্য পাকভযাদ্যথাস্বমুপবাসলেপসেকাসৃঙ্মোক্ষকষা যঘৃতপানশোধনানি প্রযুঞ্জীত| তথাপ্যনুপশাম্যতি প্রবি লযনম্| অবিলীযমানে চোপনাহনম্||৩||
स चामयः प्रायेण श्वयथुपूर्वको भवति| अतः शोफा वस्थस्यैव वातपित्तकफरक्तसंसर्गसन्निपातात्मकतामुप लक्ष्य पाकभयाद्यथास्वमुपवासलेपसेकासृङ्मोक्षकषा यग़ृतपानशोधनानि प्रयुञ्जीत| तथाप्यनुपशाम्यति प्रवि लयनम्| अविलीयमाने चोपनाहनम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmashoPalakShaNam (4) · Śloka 4
তত্র শোফস্যামলক্ষণমল্পতা চাল্পোষ্মরুজত্বং ত্বক্স বর্ণতা স্থৈর্যং চ||৪||
तत्र शोफस्यामलक्षणमल्पता चाल्पोष्मरुजत्वं त्वक्स वर्णता स्थैर्यं च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pacyamAnashoPalakShaNam (5) · Śloka 5
পচ্যমানস্তু বিবর্ণো বস্তিরিবাততঃ| সংরম্ভশূলরাগ- দাহোষারুচিতৃষ্ণাজ্বরারতিস্পর্শাসহত্বানিদ্রতাসমন্বিতো বিষ্যন্দযতি সর্পিঃ শোষযতি প্রদেহং সর্ষপকল্কোপলিপ্ত ইব চিমিচিমাযতে পিপীলিকাভিরিব সংসর্প্যতে পীড্যত ইব পাণিনা ঘট্যত ইবাঙ্গুল্যা তাড্যত ইব দণ্ডেন তুদ্যত ইব সূচীভির্ভিদ্যত ইব শক্তিভিশ্ছিদ্যত ইব শস্ত্রেণ দশ্যত এব বৃশ্চিকৈর্দহ্যত ইবাগ্নিক্ষারাভ্যাং মথ্যত ইবোমুল্কেন||৫||
पच्यमानस्तु विवर्णो बस्तिरिवाततः| संरम्भशूलराग- दाहोषारुचितृष्णाज्वरारतिस्पर्शासहत्वानिद्रतासमन्वितो विष्यन्दयति सर्पिः शोषयति प्रदेहं सर्षपकल्कोपलिप्त इव चिमिचिमायते पिपीलिकाभिरिव संसर्प्यते पीड्यत इव पाणिना ग़ट्यत इवाङ्गुल्या ताड्यत इव दण्डेन तुद्यत इव सूचीभिर्भिद्यत इव शक्तिभिश्छिद्यत इव शस्त्रेण दश्यत एव वृश्चिकैर्दह्यत इवाग्निक्षाराभ्यां मथ्यत इवोमुल्केन||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvashoPalakShaNAni (6) · Śloka 6
পক্বে তু গতবেগত্বং প্রম্লানতা ত্বকিশথিলতা বলী প্রাদুর্ভাবঃ পাণ্ডুতা মধ্যোন্নততাঙ্গুল্যবপীডিতমুক্তে প্রত্যু ন্নমনং বস্তাবিবোদকস্য পূযস্য সঞ্চরণং কণ্ডুসংরম্ভ শূলাদ্যুপশমশ্চ||৬||
पक्वे तु गतवेगत्वं प्रम्लानता त्वकिशथिलता बली प्रादुर्भावः पाण्डुता मध्योन्नतताङ्गुल्यवपीडितमुक्ते प्रत्यु न्नमनं बस्ताविवोदकस्य पूयस्य सञ्चरणं कण्डुसंरम्भ शूलाद्युपशमश्च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shoPapAke tridoShasambandhaH (7) · Śloka 7
শূলং নর্তেঽনিলাদ্দাহঃ পিত্তাচ্ছোফঃ কফোদযাত্| রাগো রক্তাচ্চ পাকঃ স্যাদতো দোষৈঃ সশোণিতৈঃ||৭||
शूलं नर्तेऽनिलाद्दाहः पित्ताच्छोफः कफोदयात्| रागो रक्ताच्च पाकः स्यादतो दोषैः सशोणितैः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAkalakShaNAni (8) · Śloka 8
পাকেঽতিবৃত্তে সুষিরস্তনুত্বগ্দোষভক্ষিতঃ| বলীভিরাচিতঃ শ্যাবঃ শীর্যমাণতনূরুহঃ||৮||
पाकेऽतिवृत्ते सुषिरस्तनुत्वग्दोषभक्षितः| बलीभिराचितः श्यावः शीर्यमाणतनूरुहः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapAkalakShaNam (9) · Śloka 9
কফজেষু তু শোফেষু কেষুচিদ্গম্ভীরত্বাদ্রক্তমেব বিপ চ্যতে| ততশ্চাস্পষ্টং পক্বলিঙ্গং ভবতি| যত্র হি ত্বক্সা বর্ণ্যং শীতশোফতাল্পরুজতাশ্মবচ্চ ঘনতা, ন তত্র মোহ মুপেযাত্তং রক্তপাকমিত্যাচক্ষতে||৯||
कफजेषु तु शोफेषु केषुचिद्गम्भीरत्वाद्रक्तमेव विप च्यते| ततश्चास्पष्टं पक्वलिङ्गं भवति| यत्र हि त्वक्सा वर्ण्यं शीतशोफताल्परुजताश्मवच्च ग़नता, न तत्र मोह मुपेयात्तं रक्तपाकमित्याचक्षते||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapAke dAraNapATanayoH prayogasthAnaBedaH (10) · Śloka 10
অথৈনং সম্যক্পক্বমবধার্য ভীরুবৃদ্ধবালদুর্বলক্লী বক্ষীণগর্ভিণীবিষার্দিতশস্ত্রক্ষামেষু পাকোদ্ধতদোষেষু চ পিণ্ডিতেষু সন্ধিমর্মাশ্রিতেষ্বল্পেষু বা শোফেষু তীক্ষ্ণোষ্ণ দ্রব্যৈর্দারণং কুর্বীত| ইতরেষু পাটনম্||১০||
अथैनं सम्यक्पक्वमवधार्य भीरुवृद्धबालदुर्बलक्ली बक्षीणगर्भिणीविषार्दितशस्त्रक्षामेषु पाकोद्धतदोषेषु च पिण्डितेषु सन्धिमर्माश्रितेष्वल्पेषु वा शोफेषु तीक्ष्णोष्ण द्रव्यैर्दारणं कुर्वीत| इतरेषु पाटनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmapATanadoShAH (11) · Śloka 11
আমপাটনে সিরাস্নাযুব্যাপাদনং শোণিতাতিপ্রবৃত্তির্বেদ নাতিবৃদ্ধিরবদরণং ক্ষতবিসর্পো বা স্যাত্||১১||
आमपाटने सिरास्नायुव्यापादनं शोणितातिप्रवृत्तिर्वेद नातिवृद्धिरवदरणं क्षतविसर्पो वा स्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvasyApATane doShaH (12) · Śloka 12
তিষ্ঠন্নন্তঃ পুনঃ পূযঃ সিরাস্নায্বসৃগামিষম্| বিবৃদ্ধো দহতি ক্ষিপ্রং তৃণোলপমিবানলঃ||১২||
तिष्ठन्नन्तः पुनः पूयः सिरास्नाय्वसृगामिषम्| विवृद्धो दहति क्षिप्रं तृणोलपमिवानलः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aj~javaidyanindA (13) · Śloka 13
যশ্ছিনত্ত্যামমজ্ঞানাদ্যশ্চ পক্বমুপেক্ষতে| শ্বপচাবিব বিজ্ঞেযৌ তাবনিশ্চিতকারিণৌ||১৩||
यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते| श्वपचाविव विज्ञेयौ तावनिश्चितकारिणौ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shastrakarmaNaH prAgvidhirapavAdashca (14) · Śloka 14
প্রাক্ শস্ত্রাদ্ভোজযেদিষ্টং তীক্ষ্ণং মদ্যঞ্চ পাযযেত্| ন মূর্ছত্যন্নসংযোগান্মত্তঃ শস্ত্রং ন বুধ্যতে| অন্যত্র মূঢগর্ভোদরাশ্মরীমুখরোগেভ্যঃ||১৪||
प्राक् शस्त्राद्भोजयेदिष्टं तीक्ष्णं मद्यञ्च पाययेत्| न मूर्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते| अन्यत्र मूढगर्भोदराश्मरीमुखरोगेभ्यः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shastrakarmavidhiH (15) · Śloka 15
অথোপহৃতযন্ত্রশস্ত্রক্ষারাগ্নিজাম্ববৌষ্ঠপিচুপ্লোতপত্র সূত্রচর্মপট্টমধুস্নেহকষাযালেপকল্কসেকোদকুম্ভশী তোষ্ণোদককটাহব্যজনাদিব্রণোপযোগি সর্বোপকরণমা শ্রিতশযনীযমুপস্থিতস্থিরস্নেহবলবদবলম্বকপুরুষ মিষ্টেঽহনি মুহূর্তে চ দধ্যক্ষতান্নপানরুক্মরত্নার্চিতবিপ্রং প্রণতেষ্টদেবতং কৃতমঙ্গলং ভুক্তবন্তমাতুরং প্রাঙ্মুখমুপ বেশ্য সংবেশ্য বা যন্ত্রযিত্বা প্রত্যঙ্মুখো বৈদ্যো মর্মসি রাস্নাযুসন্ধ্যস্থিধমনীঃ পরিহরননুলোমং শস্ত্রং নিদধ্যাদা পূযদর্শনাত্সকৃদেবাহরেচ্ছস্রমাশু চ| মহত্স্বপি চ পাকেষু দ্ব্যঙ্গুলং শস্ত্রপদমুক্তম্| দ্ব্যঙ্গুলান্তরং ত্র্যঙ্গুলান্তরং বাঽ ভিসমীক্ষ্য বিবৃত্তে প্রদেশে বামপ্রদশিন্যৈষিত্বা নাতি বিবৃত্তে গম্ভীরমাংসলে চৈষণ্যা বিপরীতে করীরাদিনালে নাতিসংবৃতে সূকরবালেন||১৫||
अथोपहृतयन्त्रशस्त्रक्षाराग्निजाम्बवौष्ठपिचुप्लोतपत्र सूत्रचर्मपट्टमधुस्नेहकषायालेपकल्कसेकोदकुम्भशी तोष्णोदककटाहव्यजनादिव्रणोपयोगि सर्वोपकरणमा श्रितशयनीयमुपस्थितस्थिरस्नेहबलवदवलम्बकपुरुष मिष्टेऽहनि मुहूर्ते च दध्यक्षतान्नपानरुक्मरत्नार्चितविप्रं प्रणतेष्टदेवतं कृतमङ्गलं भुक्तवन्तमातुरं प्राङ्मुख़मुप वेश्य संवेश्य वा यन्त्रयित्वा प्रत्यङ्मुख़ो वैद्यो मर्मसि रास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरननुलोमं शस्त्रं निदध्यादा पूयदर्शनात्सकृदेवाहरेच्छस्रमाशु च| महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलं शस्त्रपदमुक्तम्| द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वाऽ भिसमीक्ष्य विवृत्ते प्रदेशे वामप्रदशिन्यैषित्वा नाति विवृत्ते गम्भीरमांसले चैषण्या विपरीते करीरादिनाले नातिसंवृते सूकरवालेन||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNakaraNasthAnaM vraNasvarUpa~jca (16) · Śloka 16
যতো গতাং গতিং বিদ্যাদুত্সঙ্গো যত্র যত্র চ| তত্র তত্র ব্রণং কুর্যাত্সুবিভক্তং নিরাশযম্| আযতঞ্চ বিশালঞ্চ যথা দোষো ন তিষ্ঠতি||১৬||
यतो गतां गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च| तत्र तत्र व्रणं कुर्यात्सुविभक्तं निराशयम्| आयतञ्च विशालञ्च यथा दोषो न तिष्ठति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shastrakarmaNi vaidyaguNAH vaidyAshritAH prashastaguNAH (17) · Śloka 17
শৌর্যমাশুক্রিযা তীক্ষ্ণং শস্ত্রমস্বেদবেপথুম্| অসম্মোহশ্চ বৈদ্যস্য শস্ত্রকর্মণি শস্যতে||১৭||
शौर्यमाशुक्रिया तीक्ष्णं शस्त्रमस्वेदवेपथुम्| असम्मोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiryakCedaviShayaH (18) · Śloka 18
তত্র ভ্রূগণ্ডললাটাক্ষিকূটৌষ্ঠদন্তবেষ্টমন্যাকণ্ঠজত্রু কক্ষ্যাকুল্ক্ষিবঙ্ক্ষণেষু তির্যক্ছেদ ইষ্টঃ||১৮||
तत्र भ्रूगण्डललाटाक्षिकूटौष्ठदन्तवेष्टमन्याकण्ठजत्रु कक्ष्याकुल्क्षिवङ्क्षणेषु तिर्यक्छेद इष्टः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aviShaye tiryakCede doShAH (19) · Śloka 19
অন্যত্র তু সিরাস্নাযূপঘাতোঽতিবেদনা চিরাদ্ব্রণসংরোহো মাংসস্কন্দী চ তির্যক্চ্ছেদাদ্ভবন্তি||১৯||
अन्यत्र तु सिरास्नायूपग़ातोऽतिवेदना चिराद्व्रणसंरोहो मांसस्कन्दी च तिर्यक्च्छेदाद्भवन्ति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shastrAvacAraNottaraM karma (20) · Śloka 20
ততঃ শস্ত্রমবচার্য শীতাভিরদ্ভিরাতুরমাশবাস্য সমন্তাত্ প্রতিপীড্যাঙ্গুল্যা ব্রণমপি প্রক্ষাল্য কষাযেণ ব্রণাত্ প্লোতেনাম্ভোঽপনীয বেদনারক্ষোঘ্নৈর্গুগ্গুল্বগরুসর্জরসবচা গৌরসর্ষপহিঙ্গুলবণনিম্বপত্রৈঃ সঘৃতৈর্ব্রণং ধূপযিত্বা যথা স্বমৌষধেন মধুঘৃততিলকল্কৈশ্চ দিগ্ধাং বর্তিং প্রণি ধায কল্কেন পূরযিত্বা নাতিভৃষ্টযবসক্তুভির্ঘৃতা ক্তৈর্ভাজনান্তেঽম্ভসা দক্ষিণাঙ্গুলীভিঃ সুমৃদিতৈরবচ্ছাদ্য ঘনাং কবলিকাং দত্বা সব্যদক্ষিণান্যতরপার্শ্বে ঋজুমনা বিদ্ধমসঙ্কুচিতং মৃদুপট্টং নিবেশ্য বধ্নীযাত্| বাতশ্লেষ্মোদ্ভবাংস্তত্র দ্বিস্ত্রির্বা বেষ্টযেদ্ব্রণান্| সকৃদেব পরিক্ষিপ্য পিত্তরক্তাভিঘাতজান্| শস্ত্রক্ষতরুজাযাং তু প্রততাযাং যষ্টীমধুকসর্পিষোষ্ণেন ব্রণং সিঞ্চেত্| উদকুম্ভাচ্চাপো গৃহীত্বা প্রোক্ষযন্ পরিতো পর্ণ শবর্যাদিভিরস্য রক্ষাং কুর্যাদ্রক্ষো ঽভিভবনিষেধার্থম্| তেভ্যশ্চ বলিমুপহরেত্| ধারযেচ্চ শিরসা| লক্ষ্মী গুহামতিগুহাং জটিলাং ব্রহ্মচারিণীম্| বচাং ছত্রামতিচ্ছত্রাং দূর্বাং সিদ্ধার্থকানপি| গুগ্গুল্বাদিভিরেবং শযনাসনাদি দ্বিরহ্নো ধূপযেত্| তথা স্নেহোক্তং দিনচর্যোক্তমাচারমনুবর্তেত||২০||
ततः शस्त्रमवचार्य शीताभिरद्भिरातुरमाशवास्य समन्तात् प्रतिपीड्याङ्गुल्या व्रणमपि प्रक्षाल्य कषायेण व्रणात् प्लोतेनाम्भोऽपनीय वेदनारक्षोग़्नैर्गुग्गुल्वगरुसर्जरसवचा गौरसर्षपहिङ्गुलवणनिम्बपत्रैः सग़ृतैर्व्रणं धूपयित्वा यथा स्वमौषधेन मधुग़ृततिलकल्कैश्च दिग्धां वर्तिं प्रणि धाय कल्केन पूरयित्वा नातिभृष्टयवसक्तुभिर्ग़ृता क्तैर्भाजनान्तेऽम्भसा दक्षिणाङ्गुलीभिः सुमृदितैरवच्छाद्य ग़नां कवलिकां दत्वा सव्यदक्षिणान्यतरपार्श्वे ऋजुमना विद्धमसङ्कुचितं मृदुपट्टं निवेश्य बध्नीयात्| वातश्लेष्मोद्भवांस्तत्र द्विस्त्रिर्वा वेष्टयेद्व्रणान्| सकृदेव परिक्षिप्य पित्तरक्ताभिग़ातजान्| शस्त्रक्षतरुजायां तु प्रततायां यष्टीमधुकसर्पिषोष्णेन व्रणं सिञ्चेत्| उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् परितो पर्ण शबर्यादिभिरस्य रक्षां कुर्याद्रक्षो ऽभिभवनिषेधार्थम्| तेभ्यश्च बलिमुपहरेत्| धारयेच्च शिरसा| लक्ष्मी गुहामतिगुहां जटिलां ब्रह्मचारिणीम्| वचां छत्रामतिच्छत्रां दूर्वां सिद्धार्थकानपि| गुग्गुल्वादिभिरेवं शयनासनादि द्विरह्नो धूपयेत्| तथा स्नेहोक्तं दिनचर्योक्तमाचारमनुवर्तेत||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNitasya visheSharihAryANi (21) · Śloka 21
বিশেষতশ্চ দিবাস্বপ্নাদ্ ব্রণে শোফকণ্ডূরাগরুক্পূয বৃদ্ধিঃ| স্ত্রীণাং তু স্মৃতিসংস্পর্শদশনশ্চলিতে স্রুতে| শুক্রে ব্যবাযজান্ দোষানসংসর্গেঽপ্যবাপ্নুযাত্||২১||
विशेषतश्च दिवास्वप्नाद् व्रणे शोफकण्डूरागरुक्पूय वृद्धिः| स्त्रीणां तु स्मृतिसंस्पर्शदशनश्चलिते स्रुते| शुक्रे व्यवायजान् दोषानसंसर्गेऽप्यवाप्नुयात्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pathyAhAraH (22) · Śloka 22
ভোজযেচ্চৈনং যথাসাত্ম্যং সমাতীতশালিষষ্টিকযব গোধূমান্যতমং মুদ্গমসূরাঢকীসতীনযূষজাঙ্গলরসোপেতং জীবন্তীসুনিষণ্ণকতণ্ডুলীযকবাস্তুকবার্তাকপটোল কারবেল্লকবালমূলকশাকযুক্তং দাডিমামলকসৈন্ধ বসহিতং সর্পিঃস্নিগ্ধং লঘ্বল্পমুষ্ণোদকোত্তরং চ| এবমস্য সম্যগশিতং জরামুপৈতি||২২||
भोजयेच्चैनं यथासात्म्यं समातीतशालिषष्टिकयव गोधूमान्यतमं मुद्गमसूराढकीसतीनयूषजाङ्गलरसोपेतं जीवन्तीसुनिषण्णकतण्डुलीयकवास्तुकवार्ताकपटोल कारवेल्लकबालमूलकशाकयुक्तं दाडिमामलकसैन्ध वसहितं सर्पिःस्निग्धं लघ्वल्पमुष्णोदकोत्तरं च| एवमस्य सम्यगशितं जरामुपैति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNadoShAH navadhAnyAdivargastadvarjana~jca (23) · Śloka 23
অজীর্ণাদনিলাদীনাং বিভ্রমো বলবান্ ভবেত্| ততঃ শোফরুজাপাকদাহানাহানবাপ্নুযাত্| নবধান্যমাষকলাযকুলত্থনিষ্পাবশিম্বীশিতাম্বুমদ্যে ক্ষুক্ষীরপিষ্টতিলবিকৃতিশুষ্কশাকপিশিতহরিতশাকাম্ল লবণকটুকক্ষারানূপামিষাণি বর্জযেত্| বর্গোঽযং নবধান্যাদির্বণিনঃ সর্বদোষকৃত্| মদ্যং তীক্ষ্ণোষ্ণরূক্ষাম্লমাশু ব্যাপাদযেদ্ ব্রণম্||২৩||
अजीर्णादनिलादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत्| ततः शोफरुजापाकदाहानाहानवाप्नुयात्| नवधान्यमाषकलायकुलत्थनिष्पावशिम्बीशिताम्बुमद्ये क्षुक्षीरपिष्टतिलविकृतिशुष्कशाकपिशितहरितशाकाम्ल लवणकटुकक्षारानूपामिषाणि वर्जयेत्| वर्गोऽयं नवधान्यादिर्वणिनः सर्वदोषकृत्| मद्यं तीक्ष्णोष्णरूक्षाम्लमाशु व्यापादयेद् व्रणम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vihArAdi pathya~jca (24) · Śloka 24
বালোশীরৈশ্চ বীজ্যেত ন চৈনং পরিঘট্টযেত্| ন তুদেন্ন চ কণ্ডূযেচ্চেষ্টমানশ্চ পালযেত্| স্নিগ্ধবৃদ্ধদ্বিজাতীনাং কথাঃ শৃণ্বন্মনঃপ্রিযা| আশাবান্ ব্যাধিমোক্ষায ক্ষিপ্রং ব্রণমপোহতি||২৪||
बालोशीरैश्च वीज्येत न चैनं परिघट्टयेत्| न तुदेन्न च कण्डूयेच्चेष्टमानश्च पालयेत्| स्निग्धवृद्धद्विजातीनां कथाः शृण्वन्मनःप्रिया| आशावान् व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं व्रणमपोहति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana punarvraNaprakShAlanAdikarmakAlaH dvitIyadivase mokShaNAddoShAH (25) · Śloka 25
পুনশ্চ তৃতীযেঽহনি প্রক্ষালনাদি পূর্ববত্ ব্রণকর্ম কুর্যাত্| দ্বিতীযে দিবসে মোক্ষণাদ্বিগ্রথিতো ব্রণশ্চিরাদুপরোহত্যুগ্ররু জশ্চ ভবতি||২৫||
पुनश्च तृतीयेऽहनि प्रक्षालनादि पूर्ववत् व्रणकर्म कुर्यात्| द्वितीये दिवसे मोक्षणाद्विग्रथितो व्रणश्चिरादुपरोहत्युग्ररु जश्च भवति||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikeshikauShadhadoShAdi (26) · Śloka 26
ন চ বিকেশিকামৌষধং বাতিস্নিগ্ধরূক্ষমতিশ্লথ মতিগাঢমশ্লক্ষ্ণং দুর্ন্যস্তং বা দদ্যাত্| অতিস্নেহাত্ ক্লেদঃ| অতিরৌক্ষ্য়াচ্ছেদো বেদনা চ| অতিশ্লথত্বাদ পরিশুদ্ধিঃ| গাঢতযা সংরম্ভ অশ্লক্ষ্ণত্বাদ্দুর্ন্যাসাচ্চ ব্রণবর্ত্মোপঘর্ষণম্||২৬||
न च विकेशिकामौषधं वातिस्निग्धरूक्षमतिश्लथ मतिगाढमश्लक्ष्णं दुर्न्यस्तं वा दद्यात्| अतिस्नेहात् क्लेदः| अतिरौक्ष्य़ाच्छेदो वेदना च| अतिश्लथत्वाद परिशुद्धिः| गाढतया संरम्भ अश्लक्ष्णत्वाद्दुर्न्यासाच्च व्रणवर्त्मोपग़र्षणम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikeshikAguNAH (27) · Śloka 27
অবশ্যং সাশযে ব্রণে বিকেশিকাং দদ্যাত্| সপূতিমাংসং সোত্স্সর্গম্| সগতিং পূযগর্ভিণম্| ব্রণং শোধযতে শীঘ্রং স্থিতা হ্যন্তর্বিকেশিকাঃ||২৭||
अवश्यं साशये व्रणे विकेशिकां दद्यात्| सपूतिमांसं सोत्स्सर्गम्| सगतिं पूयगर्भिणम्| व्रणं शोधयते शीग़्रं स्थिता ह्यन्तर्विकेशिकाः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana IShatpakvashoPapATane upacAraH (28) · Śloka 28
ব্যম্লং তু পাটিতং শোফং পাচনৈঃ সমুপাচরেত্| ভোজনৈরুপনাহৈশ্চ নাতিব্রণবিরোধিভিঃ||২৮||
व्यम्लं तु पाटितं शोफं पाचनैः समुपाचरेत्| भोजनैरुपनाहैश्च नातिव्रणविरोधिभिः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sIvanavidhiH (29) · Śloka 29
যস্তু সীব্যো ব্রণস্তত্র চলাস্থিশল্যপাংসুতৃণরোমশুষ্ক রক্তাদীনপোহ্য বিচ্ছিন্নং প্রবিলম্বিতং মাংসং সম্ধ্যস্থীনি চ যথাস্থানং সম্যক্ স্থাপযিত্বা স্থিতে রক্তে যথার্হং সূচ্যোপহৃতেন স্নাযুসূত্রবালান্যতমেন সীব্যেত্| শণা শ্মন্তকমুর্বাতসীনাং বা বল্কৈঃ||২৯||
यस्तु सीव्यो व्रणस्तत्र चलास्थिशल्यपांसुतृणरोमशुष्क रक्तादीनपोह्य विच्छिन्नं प्रविलम्बितं मांसं सम्ध्यस्थीनि च यथास्थानं सम्यक् स्थापयित्वा स्थिते रक्ते यथार्हं सूच्योपहृतेन स्नायुसूत्रवालान्यतमेन सीव्येत्| शणा श्मन्तकमुर्वातसीनां वा वल्कैः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturvidhasIvanaprakArAH (30) · Śloka 30
সীবনবিকল্পাস্তু সমাসেন চত্বারঃ| তদ্যথা গোষ্ফ ণিকাতুন্নসীবনবেল্লিতকরজ্জুগ্রন্থিবন্ধনমিতি| তেষাং নামভিরেবাকৃতিবিভাগঃ| প্রহারবশাচ্চোপযোগঃ|৩০|
सीवनविकल्पास्तु समासेन चत्वारः| तद्यथा गोष्फ णिकातुन्नसीवनवेल्लितकरज्जुग्रन्थिबन्धनमिति| तेषां नामभिरेवाकृतिविभागः| प्रहारवशाच्चोपयोगः|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sIvanavidhiH sIvanottarakarma (30) · Śloka 30
ন চাতিসন্নিকৃষ্টাং বিপ্রকৃষ্টামত্যল্পবহুগ্রাহিণীং বা সূচীং পাতযেত্| এবং সম্যক্স্যূতমবেক্ষ্য মঘুঘৃতযুক্তৈরঞ্জনমধুকনিম্ব লোধ্রপ্রিযঙ্গুসল্লকীফলক্ষৌমমষীচূর্ণৈরবকির্য পুর্ব বদ্বন্ধাদি যোজযেত্||৩০||
न चातिसन्निकृष्टां विप्रकृष्टामत्यल्पबहुग्राहिणीं वा सूचीं पातयेत्| एवं सम्यक्स्यूतमवेक्ष्य मग़ुग़ृतयुक्तैरञ्जनमधुकनिम्ब लोध्रप्रियङ्गुसल्लकीफलक्षौममषीचूर्णैरवकिर्य पुर्व वद्वन्धादि योजयेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asIvyA vraNAH (31) · Śloka 31
অসীব্যা বংক্ষণবক্ষঃকক্ষাদিষু প্রচলেষ্বল্পমাংসেষু চ বাযুনির্বমিণোঽন্তর্লোহিতশল্যা বিষাগ্নিক্ষারকৃতাশ্চ ব্রণাঃ||৩১||
असीव्या वंक्षणवक्षःकक्षादिषु प्रचलेष्वल्पमांसेषु च वायुनिर्वमिणोऽन्तर्लोहितशल्या विषाग्निक्षारकृताश्च व्रणाः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sIvyavraNAH (32) · Śloka 32
সীব্যাস্তু মেদস্সমুত্থিতা ভিন্নলিখিতাঃ কফগ্রন্থিরল্প পালিকাঃ কর্ণঃ সদ্যোব্রণাশ্চ| শিরোললাটাক্ষিকূট কর্ণনাসাগণ্ডৌষ্ঠকৃকাটিকাবাহূদরস্ফিক্পাযুপ্রজনন মুষ্কাদিষ্বচলেষু মাংসবস্তু চ প্রদেশেষু||৩২||
सीव्यास्तु मेदस्समुत्थिता भिन्नलिख़िताः कफग्रन्थिरल्प पालिकाः कर्णः सद्योव्रणाश्च| शिरोललाटाक्षिकूट कर्णनासागण्डौष्ठकृकाटिकाबाहूदरस्फिक्पायुप्रजनन मुष्कादिष्वचलेषु मांसवस्तु च प्रदेशेषु||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcadashabandhAsteShAmupayogasthAnAni ca (33) · Śloka 33
কোশদামোত্সঙ্গস্বস্তিকানুবেল্লিতমুত্তোলীমণ্ডলস্থ বিকাযমকখট্বাচীনবিবন্ধবিতানগোষ্ফণাঃ পঞ্চাঙ্গী চেতি পঞ্চদশ বন্ধবিশেষাঃ| তেষাং নামভিরেবাকৃতযঃ প্রাযেণ ব্যাখ্যাতাঃ| তত্র কোশমঙ্গুলীপর্বসু বিদধ্যাত্| দাম সম্বাধেঽঙ্গে| উত্সঙ্গ বিলম্বিনি| স্বস্তিকং সন্ধি কূর্চভ্রূস্তনান্তরকুক্ষ্যক্ষিকপোলকর্ণেষু| অনুবেল্লিতং শাখাসু| মুত্তোলীং গ্রীবামেঢ্রযোঃ| মণ্ডলং ব্রুত্তেঽঙ্গে| স্থবিকামঙ্গুষ্ঠাঙ্গমেঢ্রাগ্রামূত্রবৃদ্ধিষু| যমকং যমলব্র ণযোঃ| খট্বাং হনুশঙ্খগণ্ডেষু| চীনমপাঙ্গযোঃ| বিব ন্ধমুদরোরুপৃষ্ঠেষু| বিতানং মূর্ধাদৌ পৃথুলেঽঙ্গে| গোষ্ফণং নাসৌষ্ঠচিবুকসন্ধিষু| পঞ্চাঙ্গী জত্রূর্ধ্বমিতি| যো যস্মিন্ প্রদেশে সুনিবিষ্টো ভবতি তং তস্মিন্ কুর্বীত| ন তু ব্রণ স্যোপরি ন চাবাধকরো যথা স্যাত্||৩৩||
कोशदामोत्सङ्गस्वस्तिकानुवेल्लितमुत्तोलीमण्डलस्थ विकायमकख़ट्वाचीनविबन्धवितानगोष्फणाः पञ्चाङ्गी चेति पञ्चदश बन्धविशेषाः| तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख़्याताः| तत्र कोशमङ्गुलीपर्वसु विदध्यात्| दाम सम्बाधेऽङ्गे| उत्सङ्ग विलम्बिनि| स्वस्तिकं सन्धि कूर्चभ्रूस्तनान्तरकुक्ष्यक्षिकपोलकर्णेषु| अनुवेल्लितं शाख़ासु| मुत्तोलीं ग्रीवामेढ्रयोः| मण्डलं व्रुत्तेऽङ्गे| स्थविकामङ्गुष्ठाङ्गमेढ्राग्रामूत्रवृद्धिषु| यमकं यमलव्र णयोः| ख़ट्वां हनुशङ्ख़गण्डेषु| चीनमपाङ्गयोः| विब न्धमुदरोरुपृष्ठेषु| वितानं मूर्धादौ पृथुलेऽङ्गे| गोष्फणं नासौष्ठचिबुकसन्धिषु| पञ्चाङ्गी जत्रूर्ध्वमिति| यो यस्मिन् प्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् कुर्वीत| न तु व्रण स्योपरि न चाबाधकरो यथा स्यात्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bandhasyAvAntaraBedAH doShAnusAraM gADhAdibandhaviBAgaH (34) · Śloka 34
বন্ধস্ত্বষ্টোঽনিলে দুষ্টে দষ্টে ভগ্নে ব্রণেষু চ| তত্রান্ত্যযোর্দ্বিধা বন্ধঃ সব্যদক্ষিণভেদতঃ| ত্রিবিধস্ত্বেব সর্বত্র গাঢশ্লথসমত্বতঃ| কফবাতে ঘনো ঘাঢঃ পিত্তরক্তে তনুঃশ্লথঃ| বাতপিত্তে সমো বন্ধঃ কফপিত্তব্রণেষু চ||৩৪||
बन्धस्त्वष्टोऽनिले दुष्टे दष्टे भग्ने व्रणेषु च| तत्रान्त्ययोर्द्विधा बन्धः सव्यदक्षिणभेदतः| त्रिविधस्त्वेव सर्वत्र गाढश्लथसमत्वतः| कफवाते ग़नो ग़ाढः पित्तरक्ते तनुःश्लथः| वातपित्ते समो बन्धः कफपित्तव्रणेषु च||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sthAnadoShakAlavisheShAnusAraM gADhabandhanAdiniyamAH (35) · Śloka 35
তথা স্ফিক্কক্ষ্যাবঙ্ক্ষণোরুশিরস্সু গাঢং বধ্নীযাত্| শাখাবদনকণ্ঠকর্ণমেঢ্রমুষ্কপৃষ্ঠপার্শ্বোদরোরস্সু সমম্| অক্ষ্ণোঃ সন্ধিষু চ শিথিলম্| বাতশ্লেষ্মজেষু শিথিল স্থানে সমম্| সমস্থানে গাঢম্| গাঢস্থানে গাঢতরম্| তথা শীতবসন্তযোস্ত্র্যহাত্| পিত্তরক্তেষু তু গাঢস্থানে সমম্| সমস্থানে শিথিলম্| শিথিলস্থানে নৈব| তথা শরদ্গ্রীষ্মযোঃ সাযং প্রাতঃ স্যাত্|৩৫|
तथा स्फिक्कक्ष्यावङ्क्षणोरुशिरस्सु गाढं बध्नीयात्| शाख़ावदनकण्ठकर्णमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरस्सु समम्| अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिलम्| वातश्लेष्मजेषु शिथिल स्थाने समम्| समस्थाने गाढम्| गाढस्थाने गाढतरम्| तथा शीतवसन्तयोस्त्र्यहात्| पित्तरक्तेषु तु गाढस्थाने समम्| समस्थाने शिथिलम्| शिथिलस्थाने नैव| तथा शरद्ग्रीष्मयोः सायं प्रातः स्यात्|३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abadhyamAnavraNadoShAH (35) · Śloka 35
অবধ্যমানঃ পুনর্দংশমশকতৃণকাষ্ঠপাংসুশীতবাতাত পাদিসম্পর্কাদ্বিবিধোপদ্রবোপদ্রুতো দুষ্টব্রণতামুপৈতি| স্নেহ শ্চাত্র ন চিরং তিষ্ঠতি| ভেষজমাচিরাচ্ছুষ্যতি| কৃচ্ছ্রেণ রোহতি| রূঢে চ বৈবর্ণ্যং ভবতি||৩৫||
अबध्यमानः पुनर्दंशमशकतृणकाष्ठपांसुशीतवातात पादिसम्पर्काद्विविधोपद्रवोपद्रुतो दुष्टव्रणतामुपैति| स्नेह श्चात्र न चिरं तिष्ठति| भेषजमाचिराच्छुष्यति| कृच्छ्रेण रोहति| रूढे च वैवर्ण्यं भवति||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bandhaprashaMsA (36) · Śloka 36
অপি চ - চূর্ণিতং মথিতং ভগ্নং বিশ্লিষ্টমথ পাটিতম্| অস্থিস্নাযুসিরাংচ্ছিন্নমাশু বন্ধেন রোহতি| উত্থানশযনাদ্যাসু সর্বেহাসু ন পীড্যতে| উদ্দ্ড়ৃত্তৌষ্ঠঃ সমুত্সন্নো বিষমঃ কঠিনোঽতিরুক্| সমো মৃদুররুক্ শীঘ্রং ব্রণঃ শুধ্যতি রোহতি||৩৬||
अपि च - चूर्णितं मथितं भग्नं विश्लिष्टमथ पाटितम्| अस्थिस्नायुसिरांच्छिन्नमाशु बन्धेन रोहति| उत्थानशयनाद्यासु सर्वेहासु न पीड्यते| उद्द्ऱृत्तौष्ठः समुत्सन्नो विषमः कठिनोऽतिरुक्| समो मृदुररुक् शीघ्रं व्रणः शुध्यति रोहति||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNasya patrairAcCAdanam (37) · Śloka 37
শ্থিরাণামল্পমাংসানাং রৌক্ষ্যাদনুপরোহতাম্| প্রচ্ছাদ্যমৌষধং পত্রৈর্যথাদোষং যথর্ত্তু চ| অজীর্ণাতরুণাচ্ছিদ্রৈঃ সমন্তাত্সুনিবেশিতৈঃ| ধৌতৈরকর্কশৈঃ ক্ষীরীভূর্জার্জুনকদম্বজৈঃ||৩৭||
श्थिराणामल्पमांसानां रौक्ष्यादनुपरोहताम्| प्रच्छाद्यमौषधं पत्रैर्यथादोषं यथर्त्तु च| अजीर्णातरुणाच्छिद्रैः समन्तात्सुनिवेशितैः| धौतैरकर्कशैः क्षीरीभूर्जार्जुनकदम्बजैः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abandhyavraNAH (38) · Śloka 38
কুষ্ঠিনামগ্নিদগ্ধানাং পিটকামধুমেহিনাম্| কর্ণিকাশ্চোন্দুরুবিষে ক্ষারদগ্ধা বিষান্বিতাঃ| মাংসপাকে ন বদ্ধ্ব্যা গুদপাকে চ দারুণে| শীর্যমাণাঃ সরুগ্দাহাঃ শোফাবস্থাবিসর্পিণঃ||৩৮||
कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिटकामधुमेहिनाम्| कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे क्षारदग्धा विषान्विताः| मांसपाके न बद्ध्व्या गुदपाके च दारुणे| शीर्यमाणाः सरुग्दाहाः शोफावस्थाविसर्पिणः||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sakrimivraNacikitsA (39) · Śloka 39
অরক্ষযা ব্রণে যস্মিন্মক্ষিকা নিক্ষিপেত্ক্রিমীন্| তে ভক্ষযন্তঃ কুর্বন্তি রুজাশোফাস্রসংস্রবান্| সুরসাদিং প্রযুঞ্জীত তত্র ধাবনপূরণে| সপ্তপূণকরঞ্জার্কনিম্বরাজাদনত্বচঃ| গোমূত্রকল্কিতো লেপঃ সেকঃ ক্ষারাম্বুনা হিতঃ| প্রচ্ছাদ্য মাংসপেশ্যা বা ব্রণং তানাশু নির্হরেত্||৩৯||
अरक्षया व्रणे यस्मिन्मक्षिका निक्षिपेत्क्रिमीन्| ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति रुजाशोफास्रसंस्रवान्| सुरसादिं प्रयुञ्जीत तत्र धावनपूरणे| सप्तपूणकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्वचः| गोमूत्रकल्कितो लेपः सेकः क्षाराम्बुना हितः| प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा व्रणं तानाशु निर्हरेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNaM sAntardoShaN na rohayet (40) · Śloka 40
উত্পদ্যমানাসু চ তাসু তাস্ববস্থাসু দোষাদীনপেক্ষ্য যথা স্বমুপক্রমৈরুপক্রমেত্| ন চৈনং ত্বরমাণঃ সান্তর্দোষ মুপসংরোহযেত্| স হ্যল্পেনাপ্যবচারেণান্তরুত্সঙ্গং কৃত্বা ভূযো বিকুরুতে| তস্মাত্সুশুদ্ধং রোপযেত্||৪০||
उत्पद्यमानासु च तासु तास्ववस्थासु दोषादीनपेक्ष्य यथा स्वमुपक्रमैरुपक्रमेत्| न चैनं त्वरमाणः सान्तर्दोष मुपसंरोहयेत्| स ह्यल्पेनाप्यवचारेणान्तरुत्सङ्गं कृत्वा भूयो विकुरुते| तस्मात्सुशुद्धं रोपयेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNe rUDhe~api pathyamaryAdA (41) · Śloka 41
রূঢেঽপ্যজীর্ণব্যাযামব্যবাযাদীন্বিবর্জযেত্| মাসান্ষট্ সপ্ত বা নৃণাং বিধিরেষঃ প্রশস্যতে||৪১||
रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन्विवर्जयेत्| मासान्षट् सप्त वा नृणां विधिरेषः प्रशस्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upasaMhAraH (42-43) · Śloka 43
ইতীদং ব্রণমাশ্রিত্য দিঙ্মাত্রমুপদর্শিতম্| উত্তরে বিস্তরস্তস্য বক্ষ্যতে সাধনং প্রতি||৪২|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানে শস্ত্রকর্মবিধির্নামাষ্টত্রিংশোঽধ্যাযঃ||৪৩||
इतीदं व्रणमाश्रित्य दिङ्मात्रमुपदर्शितम्| उत्तरे विस्तरस्तस्य वक्ष्यते साधनं प्रति||४२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने शस्त्रकर्मविधिर्नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः||४३||
🔊 Audio coming soon