Adhikarana atha sirAvyadhavidhirnAma ShaTtriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতঃ সিরাব্যধবিধং নামাধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातः सिराव्यधविधं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ratkavirecanAdisAdhyavikAreShu sirAvyadhasya prAdhAnyam (2) · Śloka 2
বহবো হি রক্তাবসেচনোপাযাঃ প্রাগভিহিতাস্তেষামন্যেষাং চ বিরেকাদীনামুপক্রমাণাং তত্সাধ্যেষ্বামযেষু সিরাব্যধঃ প্রধানম্| অমুনা হি তে সমূলাঃ শোষমাযন্তি কেদারসেতুভেদেন শল্যাদয ইব||২||
बहवो हि रक्तावसेचनोपायाः प्रागभिहितास्तेषामन्येषां च विरेकादीनामुपक्रमाणां तत्साध्येष्वामयेषु सिराव्यधः प्रधानम्| अमुना हि ते समूलाः शोषमायन्ति केदारसेतुभेदेन शल्यादय इव||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAvyadhaprashaMsA (3) · Śloka 3
তথা চ- সিরাব্যধিশ্চিকিত্সার্ধং সম্পূর্ণং বা চিকিত্সিতম্| শল্যতন্ত্রে স্মৃতো যদ্বদ্বস্তিঃ কাযচিকিত্সিতে| যথা রক্তমধিষ্ঠানং বিকারাণাং বিকারিণাম্| অন্যন্ন হি তথা দূষ্যং কর্মেদং প্রথমং ততঃ||৩||
तथा च- सिराव्यधिश्चिकित्सार्धं सम्पूर्णं वा चिकित्सितम्| शल्यतन्त्रे स्मृतो यद्वद्बस्तिः कायचिकित्सिते| यथा रक्तमधिष्ठानं विकाराणां विकारिणाम्| अन्यन्न हि तथा दूष्यं कर्मेदं प्रथमं ततः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktasya dUShyatvaM samAntara~jca (4) · Śloka 4
তত্রাম্বু শরীরমাহারসারভূতং রসাখ্যমবিকৃতমবিকৃতেন তেজসা রঞ্জিতমিন্দ্রগোপাকারং চ শশশোণিতগুঞ্জাফলালক্তকপদ্মসুবর্ণবর্ণং ধৌতং চ বিরজ্যমানং মধুরমীষল্লবণং স্নিগ্ধমসংহতমশীতোষ্ণং গুরু পিত্তৈকচযপ্রকোপোপশমনং সৌম্যাগ্নেযং প্রকৃত্যা রক্তমাহুস্তথা দোষম্| দূষ্যমিতি কেচিত্| উভযাত্মকমন্যে||৪||
तत्राम्बु शरीरमाहारसारभूतं रसाख़्यमविकृतमविकृतेन तेजसा रञ्जितमिन्द्रगोपाकारं च शशशोणितगुञ्जाफलालक्तकपद्मसुवर्णवर्णं धौतं च विरज्यमानं मधुरमीषल्लवणं स्निग्धमसंहतमशीतोष्णं गुरु पित्तैकचयप्रकोपोपशमनं सौम्याग्नेयं प्रकृत्या रक्तमाहुस्तथा दोषम्| दूष्यमिति केचित्| उभयात्मकमन्ये||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuddharaktakAryam (5) · Śloka 5
তচ্চৈবংবিধমেব বিধিবদাহারবিহারাভ্যাসাদ্বিশুদ্ধং বলবর্ণসুখাযুষাং যোনিঃ||৫||
तच्चैवंविधमेव विधिवदाहारविहाराभ्यासाद्विशुद्धं बलवर्णसुख़ायुषां योनिः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTaraktakAryam (6) · Śloka 6
ইতরথা পুনঃ শরত্কালস্বভাবাদেব বা প্রদুষ্টমভিষ্যন্দাধিমন্থশুক্লার্মতিমিররক্তরাজীশিরস্তোদভেদদাহকণ্ডূকর্ণরোগমুখপাকপূতিঘ্রাণাস্যোপদেহত্বগুল্মপ্লীহবিদ্রধিবীসর্পজ্বররক্তপিত্তকুষ্ঠপিটকাশ্লীপদোপদংশশঙ্খশোফবাতশোণিতরক্তমেহক্ষুদ্ররোগাগ্নিস্বরনাশাঙ্গগৌরবসাদারোচকাম্লোদ্গারলবণাস্যতাক্রোধমোহস্বেদমদমূর্চ্ছাযসংন্যাসকম্পতন্দ্রাদীনাম্||৬||
इतरथा पुनः शरत्कालस्वभावादेव वा प्रदुष्टमभिष्यन्दाधिमन्थशुक्लार्मतिमिररक्तराजीशिरस्तोदभेददाहकण्डूकर्णरोगमुख़पाकपूतिग़्राणास्योपदेहत्वगुल्मप्लीहविद्रधिवीसर्पज्वररक्तपित्तकुष्ठपिटकाश्लीपदोपदंशशङ्ख़शोफवातशोणितरक्तमेहक्षुद्ररोगाग्निस्वरनाशाङ्गगौरवसादारोचकाम्लोद्गारलवणास्यताक्रोधमोहस्वेदमदमूर्च्छायसंन्यासकम्पतन्द्रादीनाम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktadoShajavikArANAM lakShaNantatra sirovyadhopadeshashca (7) · Śloka 7
তে চ শীতোষ্ণাস্নিগ্ধরূক্ষদ্যৈঃ সর্বদোষপ্রতিপক্ষৈঃ সম্যগপ্যুপক্রান্তাঃ সাধ্যা অপি ন সিদ্ধ্যন্তি| তে চ রক্তপ্রকোপজাঃ তস্মাত্তেষ্বত্যুদ্রিক্তরক্তবিস্রাবণায যথাস্বং সিরাং বিদ্ধ্যেত্||৭||
ते च शीतोष्णास्निग्धरूक्षद्यैः सर्वदोषप्रतिपक्षैः सम्यगप्युपक्रान्ताः साध्या अपि न सिद्ध्यन्ति| ते च रक्तप्रकोपजाः तस्मात्तेष्वत्युद्रिक्तरक्तविस्रावणाय यथास्वं सिरां विद्ध्येत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAvyadhAnarhaH apavAdashca (8) · Śloka 8
ন তু স্নেহপীতকৃতপঞ্চকর্মান্যতমগর্ভিণীসূতিকাজীর্ণকামলাক্লীবোনষোডশাতীতসপ্ততিবর্ষাভিঘাতাতিস্রুতরক্তাদুষ্টরক্তাস্নিগ্ধাতিস্নিগ্ধাস্বিন্নাক্ষেপকপক্ষাঘাতাতিসারচ্ছর্দিশ্বাসকাসোদররক্তপিত্তার্শঃ পাণ্ডুরোগঃ সর্বাঙ্গশোফপীডিতানাম্| ন চাব্যধনীযাশ্চাযন্ত্রিতানুত্থিতাঃ সিরাঃ ন তির্যঙ্ ন চাতিশীরোষ্ণবর্ষবাতাভ্রেষু| তত্র স্নেহপীতাদিষু সম্যগ্বিদ্ধা অপি সিরা ন স্রবন্ত্যতিস্রবন্তি বা সম্যক্ স্নিগ্ধস্বিন্নস্য পুনর্দ্রবীভূতা দোষাঃ শোণিতমনুপ্রবিষ্টাঃ সম্যক্ প্রচ্যবন্তে| ন ত্বেষ নিষেধো বিষসংসৃষ্টাপসর্গাত্যযিকব্যাধিষু||৮||
न तु स्नेहपीतकृतपञ्चकर्मान्यतमगर्भिणीसूतिकाजीर्णकामलाक्लीबोनषोडशातीतसप्ततिवर्षाभिग़ातातिस्रुतरक्तादुष्टरक्तास्निग्धातिस्निग्धास्विन्नाक्षेपकपक्षाग़ातातिसारच्छर्दिश्वासकासोदररक्तपित्तार्शः पाण्डुरोगः सर्वाङ्गशोफपीडितानाम्| न चाव्यधनीयाश्चायन्त्रितानुत्थिताः सिराः न तिर्यङ् न चातिशीरोष्णवर्षवाताभ्रेषु| तत्र स्नेहपीतादिषु सम्यग्विद्धा अपि सिरा न स्रवन्त्यतिस्रवन्ति वा सम्यक् स्निग्धस्विन्नस्य पुनर्द्रवीभूता दोषाः शोणितमनुप्रविष्टाः सम्यक् प्रच्यवन्ते| न त्वेष निषेधो विषसंसृष्टापसर्गात्ययिकव्याधिषु||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratirogaM vyadhyasirAnirdeshaH (9) · Śloka 9
প্রতিরোগং তু ব্যধং প্রতি বিভাগঃ| শিরোনেত্ররোগেষু লালাট্যামুপনাস্যামপাঙ্গ্যং বা| কর্ণরোগেষু পরিতঃ কর্ণৌ| নাসারোগেষু নাসাগ্রে| প্রতিশ্যাযে তু নাসাললাটস্থাঃ| মুখরোগেষু জিহ্বৌষ্ঠহনুতালুগাঃ| জত্রূর্ধ্বগ্রন্থিষু গ্রীবাকর্ণশঙ্খমূর্ধগাঃ| অপস্মারে হনুসন্ধিমধ্যগাঃ| উন্মাদে তূরোঽপাঙ্গললাটগাঃ| বিদ্রধৌ পাড়্শ্বশূলে চ পার্শ্বকক্ষাস্তনান্তরস্থাঃ| চতুর্থকে স্কন্ধাধোগতামন্যতরপার্শ্বশ্রযাম্| তৃতীযকেংঽসযোরন্তরে ত্রিকসন্ধিমধ্যগতাম্| প্রবাহিকাযাং শূলিন্যাং শ্রোণ্যাঃ সমন্তাদ্ দ্ব্যঙ্গুলে নির্বৃত্তোপদংশশুক্রব্যাপত্সু মেঢ্রে| গলগণ্ড ঊরুমূলসংশ্রিতাম্| গৃধ্রস্যাং জানুসন্ধেরুপর্যধো বা চতুরঙ্গুলে| অপচ্যামিন্দ্রবস্তেরধস্তাদ্ দ্ব্যঙ্গুলে| ক্রোষ্টুকশীর্ষে সক্থিবাতরুজাসু চ গুল্ফস্যোপরিষ্টাচ্চতুরঙ্গুলে| শ্লীপদেষু যথাস্বং বক্ষ্যতে| দাহহর্ষচিপ্পবাতশোণিতবাতকণ্টকবিদারিকাপাদদারীপ্রভৃতিষু পাদরোগেষু ক্ষিপ্রমর্মণ উপরিষ্টাদ্ দ্ব্যঙ্গুলে| এতেনেতরসক্থিবাহূ ব্যাখ্যাতৌ| বিশেষতস্তু বামভাগাভ্যন্তরতো বাহুমধ্যে প্লীহোদরে| এবমেব দক্ষিণে বাহৌ যকৃদাখ্যে| তথা কাসশ্বাসযোরপ্যাদিশন্তি| গৃধ্রস্যামিব বিশ্বাচ্যম্| বাহুশোষাপবাহুকযোরপ্যেকে| অদৃশ্যমানাসু ত্বেতাস্বতিবৃদ্ধস্য ব্যাধেরন্যব্যাধ্যুক্তানামাপি যথাসন্নং ব্যধঃ||৯||
प्रतिरोगं तु व्यधं प्रति विभागः| शिरोनेत्ररोगेषु लालाट्यामुपनास्यामपाङ्ग्यं वा| कर्णरोगेषु परितः कर्णौ| नासारोगेषु नासाग्रे| प्रतिश्याये तु नासाललाटस्थाः| मुख़रोगेषु जिह्वौष्ठहनुतालुगाः| जत्रूर्ध्वग्रन्थिषु ग्रीवाकर्णशङ्ख़मूर्धगाः| अपस्मारे हनुसन्धिमध्यगाः| उन्मादे तूरोऽपाङ्गललाटगाः| विद्रधौ पाऱ्श्वशूले च पार्श्वकक्षास्तनान्तरस्थाः| चतुर्थके स्कन्धाधोगतामन्यतरपार्श्वश्रयाम्| तृतीयकेंऽसयोरन्तरे त्रिकसन्धिमध्यगताम्| प्रवाहिकायां शूलिन्यां श्रोण्याः समन्ताद् द्व्यङ्गुले निर्वृत्तोपदंशशुक्रव्यापत्सु मेढ्रे| गलगण्ड ऊरुमूलसंश्रिताम्| गृध्रस्यां जानुसन्धेरुपर्यधो वा चतुरङ्गुले| अपच्यामिन्द्रबस्तेरधस्ताद् द्व्यङ्गुले| क्रोष्टुकशीर्षे सक्थिवातरुजासु च गुल्फस्योपरिष्टाच्चतुरङ्गुले| श्लीपदेषु यथास्वं वक्ष्यते| दाहहर्षचिप्पवातशोणितवातकण्टकविदारिकापाददारीप्रभृतिषु पादरोगेषु क्षिप्रमर्मण उपरिष्टाद् द्व्यङ्गुले| एतेनेतरसक्थिबाहू व्याख़्यातौ| विशेषतस्तु वामभागाभ्यन्तरतो बाहुमध्ये प्लीहोदरे| एवमेव दक्षिणे बाहौ यकृदाख़्ये| तथा कासश्वासयोरप्यादिशन्ति| गृध्रस्यामिव विश्वाच्यम्| बाहुशोषापबाहुकयोरप्येके| अदृश्यमानासु त्वेतास्वतिवृद्धस्य व्याधेरन्यव्याध्युक्तानामापि यथासन्नं व्यधः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAvyadhAtprAgupakalpanIyam (10) · Śloka 10
প্রাগেব চোপকল্পযেচ্ছযনাসনোদকুম্ভবস্ত্রপট্টাদি| তথা যথালাভং চ তগরৈলাশীতশিবকুষ্ঠপাঠাবিডঙ্গভদ্রদারুত্রিকটুকাগারধূমহরিদ্রার্কাঙ্কুরনক্তমালচূর্ণম্-অসৃক্স্ত্রাবণায| অসৃক্স্থাপনায চ লোধ্রমধুকপ্রিযঙ্গুপত্তঙ্গগৈরিকরসাঞ্জনশাল্মলীশঙ্খযবগোধূমমাষচূর্ণম্| বটাশ্বত্থাশ্বকর্ণপলাশবিভীতকসর্জার্জুনধন্বনধাতকীসালসারারিমেদতিন্দুকত্বগঙ্কুরনির্যাস-শ্রীবেষ্টকমৃত্কপালমৃণালাঞ্জনচূর্ণম্| ক্ষৌমমষীলাক্ষাসমুদ্রফেনচূর্ণং বা| তথান্যচ্চাতিস্রুতরক্তব্যাপত্প্রতীকারোপকরণম্| সজ্জোপকরণে হি বৈদ্যো ন মোহমাপ্নোতি||১০||
प्रागेव चोपकल्पयेच्छयनासनोदकुम्भवस्त्रपट्टादि| तथा यथालाभं च तगरैलाशीतशिवकुष्ठपाठाविडङ्गभद्रदारुत्रिकटुकागारधूमहरिद्रार्काङ्कुरनक्तमालचूर्णम्-असृक्स्त्रावणाय| असृक्स्थापनाय च लोध्रमधुकप्रियङ्गुपत्तङ्गगैरिकरसाञ्जनशाल्मलीशङ्ख़यवगोधूममाषचूर्णम्| वटाश्वत्थाश्वकर्णपलाशबिभीतकसर्जार्जुनधन्वनधातकीसालसारारिमेदतिन्दुकत्वगङ्कुरनिर्यास-श्रीवेष्टकमृत्कपालमृणालाञ्जनचूर्णम्| क्षौममषीलाक्षासमुद्रफेनचूर्णं वा| तथान्यच्चातिस्रुतरक्तव्यापत्प्रतीकारोपकरणम्| सज्जोपकरणे हि वैद्यो न मोहमाप्नोति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAvyadhavidhiH (11) · Śloka 11
অথ কৃতস্বস্ত্যযনমাতুরং ব্যাধিবলসাত্ম্যাদ্যবেক্ষ্য স্নিগ্ধং জাঙ্গলরসং যবাগূং বা পাযযিত্ব মুহূর্তমাত্রমাশ্বাসিতং পূর্বা~হ্ণেঽপরাহ্ণে বাঙ্গারতাপোষ্ণবাষ্পান্যতরেণ স্বিন্নং জানূচ্ছ্রিতে মৃদাবাসনে জানুনিহিতকূর্পরং সমস্থিতপাদং প্রত্যাদিত্যমুপবেশযেত্| কেশান্তে চ প্লোতচর্মবল্কলপট্টান্যতমেন বধ্নীযাত্| ততশ্চাযতেন বস্ত্রাঙ্গষ্ঠগর্ভেণ মুষ্টিদ্বযেনাতুরো যথাস্বং মন্যে নিপীডযেদ্দন্তৈশ্চ দন্তান্| গণ্ডৌ চাধ্মাপযেত্| পুরুষশ্চৈনং পৃষ্ঠতো বস্ত্রকৃকাটিকান্তরন্যস্তবামপ্রদেশিনীকো নাতিগাঢং গ্রীবাযাং পরিক্ষিপ্য বেষ্টযন্ বস্ত্রং প্রাণানবাধমানো যন্ত্রযেদিত্যেষোঽন্তর্মুখবর্জ্যানাং সিরাণাং ব্যধনে যন্ত্রবিধিঃ| ততশ্চাস্য বৈদ্যোঽঙ্গুষ্ঠনিষ্টব্ধযা মধ্যমাঙ্গুল্যা সিরাং তাডযেত্| উত্থিতাঞ্চ স্পন্দমানাং স্পর্শদাং বাভিলক্ষ্য বামহস্তেন কুঠারিকামূর্ধ্বদণ্ডাং কৃত্বা সিরামধ্যে ন্যস্য লক্ষযিত্বা চ তথৈব চ মধ্যমাঙ্গুল্যা তাডযেদঙ্গুষ্ঠোদরেণ বা পীডযেত্| গূঢবহলত্বক্ প্রতিচ্ছান্নাযামঙ্গুষ্ঠপীডানাদুন্নমনমুপলক্ষযেত্| উত্কসনেন ক্রোধসংরম্ভেণ চাপূর্যন্তে সিরাঃ||১১||
अथ कृतस्वस्त्ययनमातुरं व्याधिबलसात्म्याद्यवेक्ष्य स्निग्धं जाङ्गलरसं यवागूं वा पाययित्व मुहूर्तमात्रमाश्वासितं पूर्वा~ह्णेऽपराह्णे वाङ्गारतापोष्णबाष्पान्यतरेण स्विन्नं जानूच्छ्रिते मृदावासने जानुनिहितकूर्परं समस्थितपादं प्रत्यादित्यमुपवेशयेत्| केशान्ते च प्लोतचर्मवल्कलपट्टान्यतमेन बध्नीयात्| ततश्चायतेन वस्त्राङ्गष्ठगर्भेण मुष्टिद्वयेनातुरो यथास्वं मन्ये निपीडयेद्दन्तैश्च दन्तान्| गण्डौ चाध्मापयेत्| पुरुषश्चैनं पृष्ठतो वस्त्रकृकाटिकान्तरन्यस्तवामप्रदेशिनीको नातिगाढं ग्रीवायां परिक्षिप्य वेष्टयन् वस्त्रं प्राणानबाधमानो यन्त्रयेदित्येषोऽन्तर्मुख़वर्ज्यानां सिराणां व्यधने यन्त्रविधिः| ततश्चास्य वैद्योऽङ्गुष्ठनिष्टब्धया मध्यमाङ्गुल्या सिरां ताडयेत्| उत्थिताञ्च स्पन्दमानां स्पर्शदां वाभिलक्ष्य वामहस्तेन कुठारिकामूर्ध्वदण्डां कृत्वा सिरामध्ये न्यस्य लक्षयित्वा च तथैव च मध्यमाङ्गुल्या ताडयेदङ्गुष्ठोदरेण वा पीडयेत्| गूढबहलत्वक् प्रतिच्छान्नायामङ्गुष्ठपीडानादुन्नमनमुपलक्षयेत्| उत्कसनेन क्रोधसंरम्भेण चापूर्यन्ते सिराः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vishiShTasirAvyadhanArthaM yantraNAdinirdeshaH (12) · Śloka 12
অঙ্গুষ্ঠেন তু নাসাগ্রমুন্নময্য ব্রীহিমুখেনোপনাসিকাং বিধ্যেত্| উন্নমিতবিদষ্টাগ্রজিহ্বস্যাধোজিহ্বাযাঃ| বিবৃতাস্যস্য তালুনি দন্তমূলে চ| গ্রীবাসিরাসু স্তনযোরুপরি যন্ত্রযেত্| উদরোরসোঃ প্রসারিতোরস্কস্যোন্নমিতশিরসঃ| বাহুভ্যামবলম্বমানস্য পার্শ্বযোঃ| উন্নতমেঢ্রস্য মেঢ্রে| শ্রোণিপৃষ্ঠস্কন্ধেষূন্নমিতপৃষ্ঠস্যাবাক্শিরস উপবিষ্টস্য| বিশ্বাচীগৃধ্রস্যোরনাকুঞ্চিতে কূর্পরে জানুনি বা সুখোপবিষ্টস্য গূঢাঙ্গুষ্ঠবদ্ধমুষ্টের্ব্যধনীযপ্রদেশস্যোপরি চতুরঙ্গুলে প্লোতাদ্যন্যতমেন চ বধ্বা হস্তসিরাম্| এবমেকপাদং সুসংস্থিতং স্থাপযিত্বাঽন্যপাদমীষত্সঙ্কুচিতং তস্যোপরি নিধায জানুসন্ধেরধো হস্তাভ্যামাগুল্ফং নিপীড্য পূর্ববদ্বধ্বা পাদসিরাং বিধ্যেত্| তত্র তত্র চ তৈস্তেরুপাযৈর্বিকল্প্য যন্ত্রযেত্||১২||
अङ्गुष्ठेन तु नासाग्रमुन्नमय्य व्रीहिमुख़ेनोपनासिकां विध्येत्| उन्नमितविदष्टाग्रजिह्वस्याधोजिह्वायाः| विवृतास्यस्य तालुनि दन्तमूले च| ग्रीवासिरासु स्तनयोरुपरि यन्त्रयेत्| उदरोरसोः प्रसारितोरस्कस्योन्नमितशिरसः| बाहुभ्यामवलम्बमानस्य पार्श्वयोः| उन्नतमेढ्रस्य मेढ्रे| श्रोणिपृष्ठस्कन्धेषून्नमितपृष्ठस्यावाक्शिरस उपविष्टस्य| विश्वाचीगृध्रस्योरनाकुञ्चिते कूर्परे जानुनि वा सुख़ोपविष्टस्य गूढाङ्गुष्ठबद्धमुष्टेर्व्यधनीयप्रदेशस्योपरि चतुरङ्गुले प्लोताद्यन्यतमेन च बध्वा हस्तसिराम्| एवमेकपादं सुसंस्थितं स्थापयित्वाऽन्यपादमीषत्सङ्कुचितं तस्योपरि निधाय जानुसन्धेरधो हस्ताभ्यामागुल्फं निपीड्य पूर्ववद्बध्वा पादसिरां विध्येत्| तत्र तत्र च तैस्तेरुपायैर्विकल्प्य यन्त्रयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sthAnavisheSheNa shastravisheShaH shAstrapAtanamaryAdA ca (13) · Śloka 13
তত্র মাংসলেষ্ববকাশেষু যবমাত্রং ব্রীহিমুখেন| অতোঽন্যথার্ধযবমাত্রং ব্রীহিমাত্রং বা অস্থ্নামুপরি কুঠারিকযার্ধযবমাত্রম্| সর্বত্র চানুত্তনাবগাঢমৃজ্বসঙ্কীর্ণং মর্মাদ্যনুপঘাতিসিরামধ্যে শস্ত্রমাশু পাতযেত্||১৩||
तत्र मांसलेष्ववकाशेषु यवमात्रं व्रीहिमुख़ेन| अतोऽन्यथार्धयवमात्रं व्रीहिमात्रं वा अस्थ्नामुपरि कुठारिकयार्धयवमात्रम्| सर्वत्र चानुत्तनावगाढमृज्वसङ्कीर्णं मर्माद्यनुपग़ातिसिरामध्ये शस्त्रमाशु पातयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samyagviddhalakShaNam (14) · Śloka 14
একপ্রহারাভিহতা ধারযা যা স্রবেদসৃক্| মুহূর্তরুদ্ধা তিষ্ঠেচ্চ সম্যগ্বিদ্ধেতি তাং বিদুঃ|১৪|
एकप्रहाराभिहता धारया या स्रवेदसृक्| मुहूर्तरुद्धा तिष्ठेच्च सम्यग्विद्धेति तां विदुः|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alpadurviddhAtividdhalakShaNAni (14) · Śloka 14
অল্পকালং বহত্যল্পং দুর্বিদ্ধা তৈলচূর্ণনৈঃ| সশব্দমতিবিদ্ধা তু স্রবেদ্ দুঃখেন ধার্যতে|১৪|
अल्पकालं वहत्यल्पं दुर्विद्धा तैलचूर्णनैः| सशब्दमतिविद्धा तु स्रवेद् दुःख़ेन धार्यते|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samyagviddhAnAmapyavahanakAraNAni tatropAyAshca (14) · Śloka 14
সম্যগ্বিদ্ধানামপি চ সিরাণাবহনকারণানি মূর্চ্ছাং ভযং যন্ত্রশৈথিল্যমতিগাঢত্বমত্যাশিততা ক্ষামত্বং কুণ্ঠশস্ত্রব্যধো মূত্রিতোচ্চারিতত্বং দুঃস্বিন্নতা কফাবৃতব্রণদ্বারতা চেতি| অথাপ্রবৃত্তিকারণং অথাস্বমুপলক্ষ্য প্রতিকুর্যাত্| তগরাদিচূর্ণেন চ তৈললবণপ্রগাঢেন সিরামুখমবচূর্ণযেত্| পৃষ্ঠমধ্যে চাতুরং পীডযেত্| এবং সাধু বহতি|১৪|
सम्यग्विद्धानामपि च सिराणावहनकारणानि मूर्च्छां भयं यन्त्रशैथिल्यमतिगाढत्वमत्याशितता क्षामत्वं कुण्ठशस्त्रव्यधो मूत्रितोच्चारितत्वं दुःस्विन्नता कफावृतव्रणद्वारता चेति| अथाप्रवृत्तिकारणं अथास्वमुपलक्ष्य प्रतिकुर्यात्| तगरादिचूर्णेन च तैललवणप्रगाढेन सिरामुख़मवचूर्णयेत्| पृष्ठमध्ये चातुरं पीडयेत्| एवं साधु वहति|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samyakpravRutte upacArAH (14) · Śloka 14
সম্যক্প্রবৃত্তে কফানিলোপশমনরক্তাচ্ছেদনার্থমুষ্ণলবণতৈলবিন্দুভিঃ সিরামুখং সিঞ্চেত্|১৪|
सम्यक्प्रवृत्ते कफानिलोपशमनरक्ताच्छेदनार्थमुष्णलवणतैलबिन्दुभिः सिरामुख़ं सिञ्चेत्|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTaraktameva sravecCuddhantu svayaM tiShThet (14) · Śloka 14
অগ্রে স্রবতি দুষ্টাস্রং কুসুম্ভাদিব পীতিকা| সম্যক্ স্রুত্বা স্বযং তিষ্ঠেচ্ছুদ্ধন্তদিতি নাহরেত্|১৪|
अग्रे स्रवति दुष्टास्रं कुसुम्भादिव पीतिका| सम्यक् स्रुत्वा स्वयं तिष्ठेच्छुद्धन्तदिति नाहरेत्|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktasrAvasamaye mUrcCAyAM pratikAraH (14) · Śloka 14
যস্য তু স্রবতি রক্তে মূর্চ্ছা জাযতে তস্য বিমুচ্য যন্ত্রং শীতসলিলড়্দ্রপাণিস্পর্শেন ব্যজনবাযুনা শ্রোত্রসুখেন বচসা সমাশ্বাসযন্নুপশময্য মূর্চ্ছাং পুনঃ স্রাবযেত্| পুনমূর্চ্ছত্যপরেদ্যুস্ত্র্যহেঽপি বা||১৪||
यस्य तु स्रवति रक्ते मूर्च्छा जायते तस्य विमुच्य यन्त्रं शीतसलिलऱ्द्रपाणिस्पर्शेन व्यजनवायुना श्रोत्रसुख़ेन वचसा समाश्वासयन्नुपशमय्य मूर्च्छां पुनः स्रावयेत्| पुनमूर्च्छत्यपरेद्युस्त्र्यहेऽपि वा||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rudhirAvasecanapramANam (15) · Śloka 15
পরমং তু রুধিরাবসেচনপ্রমাণং প্রস্থঃ| অতোঽন্যথা ব্যাধিদেহর্তুবলমপেক্ষেত||১৫||
परमं तु रुधिरावसेचनप्रमाणं प्रस्थः| अतोऽन्यथा व्याधिदेहर्तुबलमपेक्षेत||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srutaraktasya varNAdiBedaiH parIkShaNaM vAtAdiduShTaraktalakShaNa~jca (16) · Śloka 16
তত্র ফেনিলমরুণং শ্যাবমচ্ছং রূক্ষমস্কন্দি কষাযানুরসং লোহগন্ধি বেগস্রাবি শীতঞ্চ রক্তং বাতাত্| গৃহধূমাঞ্জনোদককৃষ্ণং পীতং হরিতং বিস্রং মত্স্যগন্ধি কটুত্বান্মক্ষিকাঽনিষ্টমৌষ্ণ্যাদস্কন্দি সচন্দ্রকং গোমূত্রাভং চ পিত্তাত্| কোবিদারপুষ্পগৈরিকোদকপাণ্ডুশীতং স্নিগ্ধং স্কন্দি ঘনং পিচ্ছিলং তন্তুমদব্রণদ্বারাবসাদি লবণরসং বসাগন্ধি চ কফাত্| দ্বন্দ্বসঙ্কীর্ণং সংসর্গাত্| কংসনীলমাবিলং দুর্গন্ধঞ্চ সন্নিপাতাত্| শুদ্ধমুক্তং প্রাক্||১৬||
तत्र फेनिलमरुणं श्यावमच्छं रूक्षमस्कन्दि कषायानुरसं लोहगन्धि वेगस्रावि शीतञ्च रक्तं वातात्| गृहधूमाञ्जनोदककृष्णं पीतं हरितं विस्रं मत्स्यगन्धि कटुत्वान्मक्षिकाऽनिष्टमौष्ण्यादस्कन्दि सचन्द्रकं गोमूत्राभं च पित्तात्| कोविदारपुष्पगैरिकोदकपाण्डुशीतं स्निग्धं स्कन्दि ग़नं पिच्छिलं तन्तुमदब्रणद्वारावसादि लवणरसं वसागन्धि च कफात्| द्वन्द्वसङ्कीर्णं संसर्गात्| कंसनीलमाविलं दुर्गन्धञ्च सन्निपातात्| शुद्धमुक्तं प्राक्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktasrAvaNottaravidhiH (17) · Śloka 17
ততঃ স্রুতরক্তস্য ব্যধমনুলোমমঙ্গুষ্ঠেনোপরুধ্য শনৈঃ শনৈর্যন্ত্রমপনীযাশ্বাসযেত্| সতৈলং চ প্লোতং সিরামুখে দত্বা বধ্নীযাত্| সংবেশযেচ্চৈনম্||১৭||
ततः स्रुतरक्तस्य व्यधमनुलोममङ्गुष्ठेनोपरुध्य शनैः शनैर्यन्त्रमपनीयाश्वासयेत्| सतैलं च प्लोतं सिरामुख़े दत्वा बध्नीयात्| संवेशयेच्चैनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atiShThati rakte upacArAH (19) · Śloka 19
অতিষ্ঠতি তু রক্তে সিরামুখং সন্ধাতুং পূর্বোক্তৈশ্চূর্ণৈরবচূর্ণ্যাঙ্গুল্যগ্রেণ পীডযেত্| শাল্মল্যুপোদকাং পিচ্ছাং বা ব্রণমুখে দত্বা গাঢং বধ্নীযাত্| মধূচ্ছিষ্টপ্রলিপ্তং বা পট্টম্| শীতাম্বুনাবসিঞ্চেত্| শীতমধুরকষাযান্নপানসেকপ্রদেহপ্রবাতবেশ্মভির্বা স্কন্দনাযোপচরেত্| পদ্মকাদিক্বাথং শর্করামধুমধুরং ক্ষীরমিক্ষুরসমেণহরিণাজোরভ্রমহিষবরাহাণামন্যতমস্য সিরাং বিদ্ধ্বা রুধিরমামং ঘৃতভৃষ্টং বা পানং দদ্যাত্| তেনৈব বা দর্ভপাদমৃদিতেনানুবাসযেত্| স্নিগ্ধৈশ্চ যূষরসৈর্ভোজযেত্| ব্যধাদনন্তরং বা পুনস্তামেব সিরাং বিধ্যেত্| সর্বথা চানবতিষ্ঠমানে পাচনায ক্ষারং দদ্যাত্| সঙ্কোচযিউতং বা সিরামুখং তপ্তশলাকযা দহেত্| ন চ ক্ষণমপ্যুপেক্ষেত| ক্ষীণরক্তস্য হি বাযুর্মর্মণ্যুপসংগৃহ্য মূর্চ্ছাসংজ্ঞানাশশিরঃকম্পভ্রমমন্যাস্তম্ভাপতানকহনুভ্রংশহিধ্মা-পাণ্ডুত্ববাধির্যধাতুক্ষযাক্ষেপকাদীন্ করোতি মরণং বা|১৯|
अतिष्ठति तु रक्ते सिरामुख़ं सन्धातुं पूर्वोक्तैश्चूर्णैरवचूर्ण्याङ्गुल्यग्रेण पीडयेत्| शाल्मल्युपोदकां पिच्छां वा व्रणमुख़े दत्वा गाढं बध्नीयात्| मधूच्छिष्टप्रलिप्तं वा पट्टम्| शीताम्बुनावसिञ्चेत्| शीतमधुरकषायान्नपानसेकप्रदेहप्रवातवेश्मभिर्वा स्कन्दनायोपचरेत्| पद्मकादिक्वाथं शर्करामधुमधुरं क्षीरमिक्षुरसमेणहरिणाजोरभ्रमहिषवराहाणामन्यतमस्य सिरां विद्ध्वा रुधिरमामं ग़ृतभृष्टं वा पानं दद्यात्| तेनैव वा दर्भपादमृदितेनानुवासयेत्| स्निग्धैश्च यूषरसैर्भोजयेत्| व्यधादनन्तरं वा पुनस्तामेव सिरां विध्येत्| सर्वथा चानवतिष्ठमाने पाचनाय क्षारं दद्यात्| सङ्कोचयिउतं वा सिरामुख़ं तप्तशलाकया दहेत्| न च क्षणमप्युपेक्षेत| क्षीणरक्तस्य हि वायुर्मर्मण्युपसंगृह्य मूर्च्छासंज्ञानाशशिरःकम्पभ्रममन्यास्तम्भापतानकहनुभ्रंशहिध्मा-पाण्डुत्वबाधिर्यधातुक्षयाक्षेपकादीन् करोति मरणं वा|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktasrAvaNAnantaraM yuktyA bRuMhaNaM deyam (19) · Śloka 19
প্রাণঃ প্রাণভৃতাং রক্তং তত্ক্ষযাত্ক্ষীযতেঽনলঃ| বর্ধতে চানিলস্তস্মাদ্যুক্ত্যা বৃংহণমাচরেত্|১৯|
प्राणः प्राणभृतां रक्तं तत्क्षयात्क्षीयतेऽनलः| वर्धते चानिलस्तस्माद्युक्त्या बृंहणमाचरेत्|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana punarvyadhananiyamAH (19) · Śloka 19
অশুদ্ধন্তু রক্তমপরাহ্ণেঽন্যেদ্যুর্বা পুনঃ স্রাবযেত্| ততোঽপি শেষং সর্বথা বাপ্যবিস্রাব্যরক্তস্য শীতসেকপ্রদেহবিরেকোপবাসস্নিগ্ধমধুরান্নপানৈঃ প্রসাদযেত্| মাসমাত্রং বা স্নেহাদিভিরুপচর্য পুনর্বিধ্যেত্|১৯|
अशुद्धन्तु रक्तमपराह्णेऽन्येद्युर्वा पुनः स्रावयेत्| ततोऽपि शेषं सर्वथा वाप्यविस्राव्यरक्तस्य शीतसेकप्रदेहविरेकोपवासस्निग्धमधुरान्नपानैः प्रसादयेत्| मासमात्रं वा स्नेहादिभिरुपचर्य पुनर्विध्येत्|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyadhavyApatpratikAraH (19) · Śloka 19
দুর্ব্যধাতিব্যধকুটিততির্যগ্ব্যধাদের্ব্যধদোষাদ্ ব্যাপদো যাঃ স্যুস্তাঃ যথাস্বং সাধযেদিতি||১৯||
दुर्व्यधातिव्यधकुटिततिर्यग्व्यधादेर्व्यधदोषाद् व्यापदो याः स्युस्ताः यथास्वं साधयेदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pathyapAlanamaryAdA (20) · Śloka 20
ভবতি চাত্র- উন্মার্গগা যন্ত্রনিপীডনেন স্বস্থানমাযান্তি পুনর্ন যাবত্| দোষাঃ প্রদুষ্টা রুধিরং প্রপন্নাস্তাবিদ্ধতাহারবিহারভাক্ স্যাত্||২০||
भवति चात्र- उन्मार्गगा यन्त्रनिपीडनेन स्वस्थानमायान्ति पुनर्न यावत्| दोषाः प्रदुष्टा रुधिरं प्रपन्नास्ताविद्धताहारविहारभाक् स्यात्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pathyanirdeshaH (21) · Śloka 21
নাতযুষ্ণশীতং লঘু দীপনীযং রক্তেঽপনীতে হিতমন্নপানম্| তদা শরীরং হ্যনবস্থৈতাসৃগগ্নির্বিশেষাদিতি রক্ষিতব্যঃ||২১||
नातयुष्णशीतं लग़ु दीपनीयं रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम्| तदा शरीरं ह्यनवस्थैतासृगग्निर्विशेषादिति रक्षितव्यः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vishuddharaktapuruShalakShaNam (3) · Śloka 3
প্রসন্নবর্ণেন্দ্রিযমিন্দ্রিযার্থানিচ্ছন্তমব্যাহতপক্তৃবেগম্| সুখান্বিতং পুষ্টিবলোপপন্নং বিশুদ্ধরক্তং পুরুষং বদন্তি| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানে সিরাব্যধবিধির্নাম ষট্ত্রিংশোঽধ্যাযঃ||৩||
प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थानिच्छन्तमव्याहतपक्तृवेगम्| सुख़ान्वितं पुष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने सिराव्यधविधिर्नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon