Adhikarana atha tarpaNapuTapAkavidhirnAma trayastriMsho~adhyAyaH pratij~jA (2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਸ੍ਤਰ੍ਪਣਪੁਟਪਾਕਵਿਧਿਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੨||
अथातस्तर्पणपुटपाकविधिं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tarpaNapuTapAkArho~anarhashca (1) · Śloka 1
ਯਨ੍ਨਯਨਂ ਪਰਿਤਾਮ੍ਯਤਿ ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਜਿਹ੍ਯਂ ਨਿਮ੍ਨਮਾਵਿਲਮਵਨਦ੍ਧਂ ਸ਼ੀਰ੍ਣਪਕ੍ਸ੍ਮ ਤਥਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਸਿਰੋਤ੍ਪਾਤਸਿਰਾਹਰ੍ਸਾਰ੍ਜੁਨਸ਼ੁਸ੍ਕਤਿਮਿਰਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਧਿਮਨ੍ਥਾਨ੍ਯਤੋਵਾਤਵਾਤਪਰ੍ਯਯਸ਼ੁਸ੍ਕਾਲ੍ਪਸ਼ੋਫਾਦਿਰੋਗਾਤੁਰਮਪਗਤਰਾਗਾਸ਼੍ਰੁਦੂਸਿਕਾਵੇਦਨਂ ਤਤ੍ਰ ਤਰ੍ਪਣਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਨ ਤ੍ਵਸ਼ਾਨ੍ਤੋਪਦ੍ਰਵੇਕ੍ਸ੍ਣਿ ਨਾਤਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਦੁਰ੍ਦਿਨੇ ਨ ਨਸ੍ਯਾਨਰ੍ਹੇਸੁ ਚ| ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪੁਟਪਾਕਮਪਿ||੧||
यन्नयनं परिताम्यति परिशुष्कं रूक्षं स्तब्धजिह्यं निम्नमाविलमवनद्धं शीर्णपक्ष्म तथा कृच्छ्रोन्मीलसिरोत्पातसिराहर्षार्जुनशुष्कतिमिराभिष्यन्दाधिमन्थान्यतोवातवातपर्ययशुष्काल्पशोफादिरोगातुरमपगतरागाश्रुदूषिकावेदनं तत्र तर्पणं योजयेत्| न त्वशान्तोपद्रवेऽक्ष्णि नातिशीतोष्णवर्षदुर्दिने न नस्यानर्हेषु च| तद्वत् पुटपाकमपि||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tarpaNapuTapAkayorvidhistarpaNauvadhadhAraNAvadhishca (2) · Śloka 2
ਅਥ ਦਿਵਸਸ੍ਯਾਸ੍ਟਮੇ ਭਾਗੇ ਗਤੇ ਸ਼ੇਸੇ ਵਾ ਨਿਰ੍ਵਾਤਾਤਪਰਜੋਧੂਮੇ ਕਤਨੀਲਪੀਤਾਨ੍ਯਤਰਜਵਨਿਕੇ ਵੇਸ਼੍ਮਨਿ ਜੀਰ੍ਣਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਖ਼ਸ਼ਯਨਗਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਾਨਸ੍ਯ ਮਦਿਤਮਾਸਪਿਸ੍ਟਕਲ੍ਕੇਨਨੇਤ੍ਰਕੋਸ਼ਾਦ੍ ਬਹਿਰ੍ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਾਧਾਰੌ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਵਸਮ੍ਬਾਧੌ ਸਮਾਵਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿਣੌ ਕਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਣੋਦਕਪ੍ਰਵਿਲੀਨਂ ਨਿਮੀਲਿਤੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਯਥਾਸ੍ਵੌਸਧਵਿਪਕ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡਂ ਵਾਵਸੇਚਯੇਤ੍| ਯਾਵਨ੍ਨਿਮਗ੍ਨਾਨ੍ਯਕ੍ਸਿਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਭ੍ਰੂਰੋਮਾਣਿ ਚ| ਤਤਃ ਸ਼ਨੈਰਸ੍ਯੋਨ੍ਮੇਸਮਾਚਰਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਗਣਯੇਤ੍| ਵਰ੍ਤ੍ਮਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਸ਼ਤਂ ਸਨ੍ਧਿਜੇਸੁ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਜੇਸੁ ਪਞ੍ਚ ਕਸ੍ਣਜੇਸ਼ੁ ਸਪ੍ਤ ਦਸ੍ਟਿਜੇਸ੍ਵਸ੍ਟੌ ਸਹਸ੍ਰਮਧਿਮਨ੍ਥੇਸੁ| ਪ੍ਰਤਿਦੋਸਂ ਤੁ ਵਾਤੇ ਸਹਸ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤੇ ਸਟ੍ ਸ਼ਤਾਨਿ ਕਫੇ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਥਕਰ੍ਮਣਿ ਚ||੨||
अथ दिवसस्याष्टमे भागे गते शेषे वा निर्वातातपरजोधूमे कृतनीलपीतान्यतरजवनिके वेश्मनि जीर्णभक्तस्य सुख़शयनगतस्योत्तानस्य मृदितमाषपिष्टकल्केननेत्रकोशाद् बहिर्द्व्यङ्गुलोच्छ्रायाधारौ परिमण्डलावसम्बाधौ समावपरिस्राविणौ कृत्वा तत्रोष्णोदकप्रविलीनं निमीलिते नेत्रे यथास्वौषधविपक्वं क्षीरं सर्पिः सर्पिर्मण्डं वाऽवसेचयेत्| यावन्निमग्नान्यक्षिपक्ष्माणि भ्रूरोमाणि च| ततः शनैरस्योन्मेषमाचरतो मात्रां गणयेत्| वर्त्मजेषु विकारेषु शतं सन्धिजेषु त्रीणि शुक्लजेषु पञ्च कृष्णजेशु सप्त दृष्टिजेष्वष्टौ सहस्रमधिमन्थेषु| प्रतिदोषं तु वाते सहस्र पित्ते षट् शतानि कफे पञ्च स्वस्थकर्मणि च||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tarpaNasyAntarakarma (3) · Śloka 3
ਤਤੋਸ੍ਯਾਪਾਙ੍ਗਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ਲਾਕਯਾ ਦ੍ਵਾਰਂ ਕਤ੍ਵ ਸ੍ਨੇਹਂ ਭਾਜਨੇ ਸ੍ਰਾਵਯੇਤ੍| ਆਧਾਰੌ ਚਾਪਨੀਯ ਯਵਕਲ੍ਕੇਨਾਕ੍ਸਿਕੋਸ਼ੌ ਪ੍ਰਮਜ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹੇਰਿਤਕਫੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ਯਥਾਰ੍ਹਂ ਧੂਮਂ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਸੁਖ਼ੋਦਕਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਮੁਖ਼ਂ ਚੈਨਂ ਯਥਾਵ੍ਯਾਧਿ ਭੋਜਯੇਤ੍| ਆਤਪਾਕਾਸ਼ਭਸ੍ਵਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨਿ ਚ ਪਰਿਹਰੇਤ੍||੩||
ततोऽस्यापाङ्गदेशे शलाकया द्वारं कृत्व स्नेहं भाजने स्रावयेत्| आधारौ चापनीय यवकल्केनाक्षिकोशौ प्रमृज्य स्नेहेरितकफोपशान्तये यथार्हं धूमं पाययेत्| सुख़ोदकप्रक्षालितमुख़ं चैनं यथाव्याधि भोजयेत्| आतपाकाशभस्वद्दर्शनानि च परिहरेत्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tarpaNavRuttikAlamaryAdAdi (4) · Śloka 4
ਅਨੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਵਾਯਾਵੋਕਾਨ੍ਤਰਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਦ੍ਵਰ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਕਫੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਚ| ਯਥਾ ਦੋਸੋਤ੍ਕਰ੍ਸਂ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਯੋਃ| ਏਵਮੇਕਾਹਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਪਞ੍ਚਾਹਂ ਵ ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਤਪ੍ਤੇਰ੍ਵਾ| ਤਪ੍ਤਾਤਪ੍ਤਾਤਿਤਪ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤੁ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਾਤਕਫਵਿਕਾਰੈਰਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||੪||
अनेन विधिना प्रत्यहं वायावोकान्तरं रक्तपित्तयोद्वर्यन्तरं कफे स्वस्थे च| यथा दोषोत्कर्षं संसर्गसन्निपातयोः| एवमेकाहं त्र्यहं पञ्चाहं व कुर्यादातृप्तेर्वा| तृप्तातृप्तातितृप्तलिङ्गानि तु क्रमात् स्वास्थ्यवातकफविकारैरादिशेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puTapAkArharogAH puTapAkaBedAshca (5) · Śloka 5
ਯਦਾ ਤੁ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਤਦ੍ਵਿਧੇਸ੍ਵੇਵ ਰੋਗੇਸੁ ਪੁਟਪਾਕਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ-ਸ੍ਨੇਹਨੋ ਲੇਖ਼ਨਃ ਪ੍ਰਸਾਦਨਸ਼੍ਚ||੫||
यदा तु सम्यग्योप्राप्तं तर्पणं भवति तदा तद्विधेष्वेव रोगेषु पुटपाकं विदध्यात्| स त्रिविधः-स्नेहनो लेख़नः प्रसादनश्च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapuTapAkadravyANi tadarhanetravikArashca (6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਨਮਾਨੂਪਸਾਧਾਰਣਮਾਂਸਮੇਦੋਮਜ੍ਜਵਸਾਭਿਃ ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਦੁਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟੈਃ ਰੂਕ੍ਸੇਕ੍ਸ੍ਣਿ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੬||
तत्र स्नेहनमानूपसाधारणमांसमेदोमज्जवसाभिः तथा स्वादुद्रव्यैश्च क्षीरपिष्टैः रूक्षेऽक्ष्णि प्रयोजयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana leKanapuTapAkadravyANi tadarhanetravikArashca (7) · Śloka 7
ਲੇਖ਼ਨਂ ਜਾਙ੍ਗਲਮਗਪਕ੍ਸਿਮਾਂਸਯਕਦ੍ਭਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਪ੍ਰਵਾਲਸ਼ਙ੍ਖ਼ਤਾਮ੍ਰਾਯਸ੍ਸਮੁਦ੍ਰਫੇਨਕਾਸੀਸਸ੍ਰੋਤੋਜਸੈਨ੍ਧਵਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਲੇਖ਼ਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਦਧਿਮਸ੍ਤੁਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ||੭||
लेख़नं जाङ्गलमृगपक्षिमांसयकृद्भिर्मुक्ताप्रवालशङ्ख़ताम्रायस्समुद्रफेनकासीसस्रोतोजसैन्धवादिभिश्च लेख़नद्रव्यैर्दधिमस्तुपिष्टैः स्निग्धे||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prasAdanapuTapAkadravyANi tadarhanetravikArAshca (8) · Śloka 8
ਪ੍ਰਸਾਦਨੀਯਂ ਤੁ ਜਾਙ੍ਗਲਮਗਪਕ੍ਸਿਯਕਦ੍ਧਦਯਮਜ੍ਜਵਸਾਭਿਰ੍ਮਧੁਰਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਤਨ੍ਯਕ੍ਸੀਰਾਜ੍ਯਪਿਸ੍ਟੈਃ| ਸ ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਦਸ੍ਟਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਵ੍ਰਣਨਾਸ਼ਨਃ ਕਫਵਿਰੁਦ੍ਧਃ||੮||
प्रसादनीयं तु जाङ्गलमृगपक्षियकृद्धृदयमज्जवसाभिर्मधुरद्रव्यैश्च स्त्रीस्तन्यक्षीराज्यपिष्टैः| स तु वातपित्तरक्तदृष्टिदौर्बल्यव्रणनाशनः कफविरुद्धः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puTapAkanirmANavidhistadrasadhAraNakAlo~avadhishca (9) · Śloka 9
ਅਥ ਬਿਲ੍ਵਮਾਤ੍ਰਂ ਵੇਸ਼ਵਾਰੀਕਤਂ ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵੌਸਧਪਿਣ੍ਡੇਨ ਸਂਸਜ੍ਯੈਰਣ੍ਡਵਟੋਤ੍ਪਲਪਤ੍ਰੈਃ ਸ੍ਨੇਹਨਾਦਿਸੁ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵੇਸ੍ਟਯਿਤ੍ਵਾ ਕੁਸ਼ਮੁਞ੍ਜਸੂਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤਮੇਨ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍| ਮਤ੍ਪ੍ਰਲੇਪਨਂ ਚਾਤ੍ਰ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਂ ਕਤ੍ਵਾ ਧਵਧਨ੍ਵਮਧੂਕਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਰਾਜਾਦਨਾਰ੍ਜੁਨਨਕ੍ਤਮਾਲਪਾਟਲੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮੈਃ ਕਾਸ੍ਠੈਃ ਸ਼ਕਤਾ ਵਾ ਗੋਮਹਿਸਯੋਃ ਪਚੇਤ੍| ਅਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਞ੍ਚੈਨਮਪਨੀਯ ਵਿਗਤਮਤ੍ਸੂਤ੍ਰਪਤ੍ਰਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੀਡਯੇਤ੍| ਤੇਨ ਰਸੇਨ ਸਾਯਂ ਤਰ੍ਪਣਵਤ੍ ਪੂਰਯੇਨ੍ਨੇਤ੍ਰੇ| ਧਾਰਯੇਚ੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਨੇ ਸ਼ਤਦ੍ਵਯਂ ਮਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਲੇਖ਼ਨੇ ਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਸਾਦਨੇ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ||੯||
अथ बिल्वमात्रं वेशवारीकृतं मांसपिण्डं तन्मात्रेणैवौषधपिण्डेन संसृज्यैरण्डवटोत्पलपत्रैः स्नेहनादिषु क्रमाद्वेष्टयित्वा कुशमुञ्जसूत्रान्यतमेन बध्नीयात्| मृत्प्रलेपनं चात्र द्व्यङ्गुलोत्सेधं कृत्वा धवधन्वमधूकन्यग्रोधकाश्मर्यराजादनार्जुननक्तमालपाटलीनामन्यतमैः काष्ठैः शकृता वा गोमहिषयोः पचेत्| अग्निवर्णञ्चैनमपनीय विगतमृत्सूत्रपत्रं कृत्वा वस्त्रेण पीडयेत्| तेन रसेन सायं तर्पणवत् पूरयेन्नेत्रे| धारयेच्च स्नेहने शतद्वयं मात्राणां लेख़ने शतं प्रसादने त्रीणि शतानि||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puTapAkAnantarakRutyantarpaNapuTapAkayoH parihArakAlAvadhyAdishca (10) · Śloka 10
ਤਰ੍ਪਣਵਦੇਵ ਧੂਮਪਾਨਂ ਪ੍ਰਸਾਦਨਵਰ੍ਜ੍ਯਮ੍| ਸੁਖ਼ੋਸ੍ਣੌ ਚ ਪੂਰ੍ਵੌ| ਸ਼ੀਤਃ ਪ੍ਰਸਾਦਨਃ| ਪੁਟਪਾਕਸ੍ਤ੍ਵੇਕਾਹਂ ਦ੍ਵ੍ਯਹਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਵਾ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ਼੍ਚ ਤਰ੍ਪਣਪੁਟਪਾਕਯੋਃ ਪਰਿਹਾਰਃ| ਬਦ੍ਧਾਕ੍ਸੈਸ਼੍ਚ ਮਾਲਤੀਮਲ੍ਲਿਕਾਕੁਸੁਮੈਰ੍ਨਿਵਸੇਤ੍| ਤਥਾ ਪਕ੍ਵਾਤਿਸਾਰੇਪਿ ਪੁਟਪਾਕਸ੍ਯਾਯਮੇਵ ਵਿਧਿਰਿਤਿ||੧੦||
तर्पणवदेव धूमपानं प्रसादनवर्ज्यम्| सुख़ोष्णौ च पूर्वौ| शीतः प्रसादनः| पुटपाकस्त्वेकाहं द्व्यहं त्र्यहं वा योज्यः| द्विगुणश्च तर्पणपुटपाकयोः परिहारः| बद्धाक्षैश्च मालतीमल्लिकाकुसुमैर्निवसेत्| तथा पक्वातिसारेऽपि पुटपाकस्यायमेव विधिरिति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AshcyotanAdivyApatprashamanam (11-12) · Śloka 12
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਸੇਕੇਞ੍ਜਨੇ ਤਰ੍ਪਣੇ ਚ ਪੁਟਪਾਕੇ ਚ ਯੇ ਗਦਾਃ| ਜਾਯੇਰਨ੍ ਵਿਧਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਸਾਧਯੇਤ੍||੧੧|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਤਰ੍ਪਣਪੁਟਪਾਕਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੨||
भवति चात्र श्लोकः- सेकेऽञ्जने तर्पणे च पुटपाके च ये गदाः| जायेरन् विधिविभ्रंशाद्यथास्वं तान् प्रसाधयेत्||११|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने तर्पणपुटपाकविधिर्नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon