24. nāsārōgapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha nAsArogapratiShedho nAma caturviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો નાસરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana pInasacikitsAsUtram (2) · Śloka 2

સર્વેષ્વાદૌ પીનસેષુ સ્નેહસ્વેદવમનધૂમગણ્ડૂષસ્નિગ્ધોષ્ણભોજનનિવાતશયનાસનાનિ સેવેત||૨||

Adhikarana pAcanauShadhAni (3) · Śloka 3

પાચનાર્થઞ્ચ ગુડાર્દ્રકક્ષીરત્રિકટુકાજમાંસમદ્યામ્લભોજનાનિ||૩||

Adhikarana upajighraNaM dhUmashca (4) · Śloka 4

રોહિષાજાજીવચાચોરકોપકુઞ્ચિકાતર્કારીચાતુર્જાતકરજો વસ્ત્રાવબદ્ધં મુહુર્મુહુરુપજિઘ્રેત્| ઘૃતાક્તસક્તૂન્ મલ્લકસમ્પુટે કૃત્વા ધૂમં ચ પિબેત્||૪||

Adhikarana pakve cikitsAkramaH (5) · Śloka 5

પક્વે તુ શિરોવિરેચનમવપીડં ચ યુઞ્જ્યાત્||૫||

Adhikarana sAmAnyamapathyam (6) · Śloka 6

નિદાનોક્તાનિ ચ વર્જયેત્| વિશેષેણ શીતામ્બુસ્નાનપાનાત્યુચ્ચોપધાનાનુપધાનક્રોધશોકાન્||૬||

Adhikarana vAtapratiSyAyacikitsA (7) · Śloka 7

અથ વાતપ્રતિશ્યાયે પૂર્વમેવ વાતહરદ્રવ્યવિપક્વં સસૈન્ધવં પ્રાતઃ સર્પિઃ પિબેન્મહાષ્ટપલં વા||૭||

Adhikarana vAtapratishyAyacikitsA (8) · Śloka 8

દશમૂલકુલત્થકોલયવશુશ્કમૂલકવ્યોષલવણપઞ્ચકૈઃ સદધિધાન્યામ્લં સર્પિઃસિદ્ધમાહારે પાને ચ પ્રણીતમ્ પ્રતિશ્યાયયક્ષ્માકાસશ્વાસગ્રહણીગુલ્મવિબન્ધનમ્||૮||

Adhikarana vAtapratishyAyacikitsA (9) · Śloka 9

જીર્ણસ્નેહં જાઙ્ગલરસેન વ્યોષદાડિમસૈન્ધવવતા બાલમૂલકરસેન સર્વધાન્યયૂષેણ વા ભોજયેત્| નાગરં વા પયસા પિબેત્||૯||

Adhikarana vAtapratishyAyacikitsA (10) · Śloka 10

કૃષ્ણાદશમૂલશુણ્ઠીયવૈરણ્ડમૂલક્વાથસિદ્ધેન પયસોત્તમાઙ્ગં સ્વેદયેત્| તદેવ ચ પાનભોજનયોર્વિદધ્યાત્| આર્દિતોક્તાંશ્ચ સ્વેદાન્| એવમપરિપચ્યમાને પુનઃ પુનર્નાડીસ્વેદં વાતહરં ચાસ્થાપનમનુવાસનં શિરોબસ્તિઞ્ચ||૧૦||

Adhikarana vAtapratishyAyacikitsA (11) · Śloka 11

પક્વે તુ તૈલં ક્ષવકચૂર્ણયુક્તં સસૈન્ધવં સર્પિર્વા શિરોવિરોચનમ્||૧૧||

Adhikarana pittapratiSyAyacikitsA (12) · Śloka 12

પિત્તપ્રતિશ્યાયે પદ્મકોશીરપટોલસારિવાવિદારીશતાવરીક્ષીરિદ્રુમશુઙ્ગશઠીકર્કટાખ્યાદુરાલભાનામર્દ્ધાઢકમષ્ટગુણેઽમ્ભસિ વિપાચ્ય પાદાવશેષે મધુકમૃદ્વીકાચન્દનશ્રૃઙ્ગાટકકશેરુકશ્વેતપાકાન્યક્ષમાત્રાણિ દત્વા ઘૃતપ્રસ્થં પયસા સહ સાધયેત્| તત્ પ્રાતઃ પાનાય યુઞ્જ્યાત્| જીર્ણે સુખોષ્ણતોયપરિષિક્તં સસૈન્ધવેન રસેન ભોજયેત્| સુસ્નિગ્ધં વિરેચયેત્ દ્રાક્ષાપટોલશ્રીપર્ણીમૂર્વાત્રિવૃત્ક્વાથેન ત્રિવૃત્પથ્યાપૂગફલચૂર્ણાન્વિતેન||૧૨||

Adhikarana pittapratishyAyacikitsA (13) · Śloka 13

વિરિક્તભુક્તસ્ય શીતૈઃ શિરોવક્ત્રલેપપરિષેકકવલગ્રહાન્ વિતરેત્||૧૩||

Adhikarana pittapratishyAyacikitsA (14) · Śloka 14

વ્યજનપવનવિધૂયમાનશ્ચ નીલશાદ્વલોપવનશિશિરકરકિરણધારાગૃહાણિ સેવેત||૧૪||

Adhikarana pittapratishyAyacikitsA (15) · Śloka 15

તત્ર ચ પક્વે તુ દોષે શિરોવિરેકં પુરાણઘૃતેન સસૈન્ધવેન ઘૃતમણ્ડેન વા કટ્ફલાન્વિતેન કુર્યાત્| વિશુદ્ધસ્રોતસશ્ચ જાઙ્ગલરસેન ક્ષીરેણ વા શીતેન ભોજનમ્||૧૫||

Adhikarana kaphapratishyAyacikitsA (16) · Śloka 16

કફજે તુ યવક્ષારાવચૂર્ણિતમુષ્ણોદકાનુપાનં ઘૃતં પાયયેત્| જીર્ણે ચ તિલમાષપલલવતીં યવાગૂમ્| તતો વામનીયૌષધક્વાથસિદ્ધયા સસર્પિષ્કયા સૈન્ધવમાષચૂર્ણપ્રગાઢયા પેયયોષ્ણામ્ભસા ચ વામયેત્||૧૬||

Adhikarana kaphapratishyAyacikitsA (17) · Śloka 17

તતસ્તીક્ષ્ણધૂમકવલયવાનચણકપ્રાયાહારનાડીસ્વેદૈરુપાચરેત્| અરુચિગૌરવયોસ્તુ વિશોધયેત્||૧૭||

Adhikarana kaphapratishyAyacikitsA (18) · Śloka 18

પક્વે ક્ષવકવિડઙ્ગસૈન્ધવાદિભિર્નસ્યમ્| તૈલાપ્લુતો નાગરચૂર્ણાનુવિદ્ધો મુદ્ગ આહારો યથાસાત્મ્યં ચ રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણમ્||૧૮||

Adhikarana kaphapratishyAye nasyam (19) · Śloka 19

શુદ્ધઘ્રાણપાથસ્ય દેવદારુસરલકાકોલીજીવકમધુકપિપ્પલ્યનન્તાક્ષીરવિપક્વં તૈલં નસ્યમ્||૧૯||

Adhikarana sannipAtapratishyAyacikitsA (20) · Śloka 20

સાન્નિપાતિકે દોષબલતઃ પ્રતિકુર્યાત્| રસાઞ્જનાતિવિષામુસ્તભદ્રદારુસાધિતં ચાત્રં તૈલં નાવનમ્||૨૦||

Adhikarana raktajapratishyAyacikitsA (21) · Śloka 21

રક્તજે પૈત્તિકો રક્તપિત્તોક્તશ્ચ વિધિઃ||૨૧||

Adhikarana duShTapratishyAyacikitsA (22) · Śloka 22

દુષ્ટપ્રતિશ્યાયે વ્યોષચિત્રકયવક્ષારબીજકવિડઙ્ગપૂતિકરઞ્જત્વગ્લવણત્રયૈર્માંસરસપ્રતિવાપવિપક્વં સક્ષૌદ્રં સર્પિઃ પાયયેત્| જીર્ણે ઘૃતે જાઙ્ગલરસેન તૈલોપસેકં ભોજયેત્| સ્નિગ્ધં કફપ્રતિશ્યાયવદુપાચરેત્||૨૨||

Adhikarana duShTapratishyAyacikitsA (23) · Śloka 23

પક્વેઽવપીડં વ્યોષેન્દ્રયવવિડઙ્ગસારજીરકસૈન્ધવૈર્બસ્તમૂત્રપિષ્ટૈર્દદ્યાત્| વિશુદ્ધઘ્રાણસ્રોતસં ચ પુનરુપસ્નેહ્ય વિરેચયેત્| ભૃષ્ટાન્ યવાન્ ભૂસ્તૃણકામ્રાતકજીરકત્રિવૃતાયુક્તાન્ ગોમૂત્રેણ ક્વાથયેત્| તં ક્વાથમભયાનાગરમરિચક્રમુકસૈન્ધવયાવશૂકચૂર્ણયુક્તં સબીજપૂરકરસં પાયયેત્| કોષ્ણોદકં ચાનુકણ્ઠયેત્||૨૩||

Adhikarana duShTapratishyAyacikitsA (24) · Śloka 24

વિરિક્તં ચ કાલે મુસ્તહરિદ્રાનાગરયવક્ષારપૂતીકરઞ્જ્રેણુકાભિરજાવિગોમૂત્રદધિભિશ્ચ સિદ્ધં સર્પિરુપયોજયેત્| તીક્ષ્ણાનિ ચ નિરૂહાનુવાસનાનિ| અરિષ્ટાંશ્ચ પાનાર્થમ્||૨૪||

Adhikarana duShTapratishyAyacikitsA (25) · Śloka 25

એવમપ્યશાન્તૌ હિઙ્ગુક્ષારામરદારુવિપક્વં ઘૃતં માંસરસાનુપાનં પિબેત્||૨૫||

Adhikarana duShTapratishyAyacikitsA (26) · Śloka 26

કોશામ્રપલ્લવમૂર્વાતર્કારીઙ્ગુદીફલણિજ્જકમહાપઞ્ચમૂલકણ્ટકારિકાસારિવોરુપૂગહિંસ્રાનિમ્બશિગ્રુફલરક્ષોઘ્નકૃમિઘ્નદન્તીપૂતીકરઞ્જપિપ્પલીવાર્તાકબીજાહિમારકમૂલત્વક્પત્રપુષ્પફલૈરજામૂત્રપિષ્ટૈરજાશ્વશકૃદ્રસયુક્તૈર્ધૂમવર્ત્તિં કૃત્વા ઘૃતાભ્યક્તાં પાતું પ્રયચ્છેત્||૨૬||

Adhikarana duShTapratishyAyacikitsA (27) · Śloka 27

પિપ્પલીવર્ધમાનં ચોપયુઞ્જીત| કૃમિઘ્નૈશ્ચ યોગૈર્યાપયેત્||૨૭||

Adhikarana bhRushakShavathupuTakayoH cikitsA (28) · Śloka 28

ભૃશક્ષવથૌ પુટકે ચ નિમ્બકટ્ફલકુષ્ઠમરિચચૂર્ણૈઃ ક્લેદનાથ પ્રધમનમ્| પિપ્પલીકુષ્ઠશુણ્ઠીવિડઙ્ગમૃદ્વીકાકષાયકલ્કવિપક્વં તૈલં ઘૃતં વા નાવનમ્||૨૮||

Adhikarana nAsASoShanAsAnAhayoH cikitsA (29) · Śloka 29

નાસાશોષે બલાતૈલં પાને શિરોબસ્તૌ ચ| સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદઃ| ક્ષીરસર્પિર્નસ્યં મધુરવર્ગસાધિતં વા તૈલમ્| સ્નૈહિકો ધૂમઃ| તથા નાસાનાહેઽપિ| એવમનુપશમે શિરોવિરેકઃ||૨૯||

Adhikarana nAsApAkadIptyoshcikitsA (30) · Śloka 30

નાસાપાકે દીપ્તૌ ચ જલૌકોભિરસ્રવિસ્રાવણમ્| શીતૈરૂર્ધ્વાધોવિરેકલેપસેકાઃ||૩૦||

Adhikarana nAsAsrAvacikitsA (31) · Śloka 31

નાસાસ્રાવે તીક્ષ્ણં નસ્યં ધૂમશ્ચ||૩૧||

Adhikarana avInasapUtinAsayoshcikitsA (32) · Śloka 32

અવીનસે પૂતિનાસે ચ ગુડમરિચહિઙ્ગુશિવાટિકાવિડઙ્ગૈરજામૂત્રપિષ્ટૈર્નસ્યમ્| કફપ્રતિશ્યાયવચ્ચ સ્નેહસ્વેદવમનાનિ||૩૨||

Adhikarana avInasapUtinAsayoshcikitsA (33) · Śloka 33

વમિતવતો નિર્ગુણ્ડીશિગ્રુતર્કારીફણિજ્જકક્ષવકસુરજાર્જકપત્રસ્વરસેન સાર્ષપં પીલુજં વા તૈલં વિપચ્ય નસ્યં વિદધ્યાત્||૩૩||

Adhikarana avInasapUtinAsayoshcikitsA (34) · Śloka 34

લાક્ષાવિડઙ્ગપિપ્પલીલવઙ્ગક્ષવકનિશાકુષ્ઠવચાકરઞ્જિકાકલ્કૈર્વા તિલતૈલમ્| શિગ્રુબૃહતીદન્તીમૂલબિલ્વવ્યોષસુરસસૈન્ધવૈર્વા||૩૪||

Adhikarana pUyaraktacikitsA (35) · Śloka 35

ઉત્પન્નમાત્રં પૂયરક્તં રક્તપ્રતિશ્યાયવચ્ચિકિત્સેત્| પ્રવૃદ્ધં નાડીવ્રણવત્| કૃતવમનસ્ય ચાસ્ય નસ્યધૂમૌ પ્રયોજયેત્||૩૫||

Adhikarana nAshArsacikitsA (36) · Śloka 36

અર્શાંસિ વિધિવત્ ક્ષારેણાગ્નિના વા દહેત્| સ્થૂલાનિ તુ શસ્ત્રેણ સ્પૃષ્ટ્વા દાહાનન્તરં શીતાં ક્રિયાં યોજયેત્||૩૬||

Adhikarana nAshArsacikitsA (37) · Śloka 37

વર્ત્તિઞ્ચ નાસાયાં કુમ્ભનિકુમ્ભાગ્નિકસૈન્ધવપિપ્પલીમનશ્શિલાલકલ્કમધુઘૃતપ્રદિગ્ધામ્||૩૭||

Adhikarana nAshArsacikitsA (38) · Śloka 38

તુવરિકાબિભીતકહરિદ્રાલોધ્રપ્રિયઙ્ગુકરઞ્જિકાકલ્કગુડોદકવિપક્વં તૈલં નાવનમ્| કરઞ્જકલોધ્રોત્પલમધુકતિન્દુકાસ્થિત્રિફલાખદિરસારવિપક્વં વા||૩૮||

Adhikarana nAshArsacikitsA (39) · Śloka 39

યથાદોષઞ્ચ સ્નેહવમનવિરેકાદીન્ પ્રણિદધ્યાત્||૩૯||

Adhikarana nAsArbudacikitsA (40) · Śloka 40

અર્બુદં બડિશેન ગૃહીત્વા મણ્ડલાગ્રેણ મૂલે સમં છિન્દ્યાત્| છિન્નં ચોચ્છિઙ્ખયેત્| ચૈલપ્રમૃષ્ટં ચ વ્રણં શલાકયા દહેત્તૈલેન વા| અગ્નિદગ્ધં ભ્રઙ્ક્ષયેત્તતઃ શિશિરૈઃ પ્રદેહૈઃ||૪૦||

Adhikarana nAsArbudacikitsA (41) · Śloka 41

ઉપરૂઢવ્રણસ્ય લોધ્રાવાપં તીક્ષ્ણોષ્ણલવણદ્રવ્યગોમૂત્રયુક્તં સાર્ષપં કારઞ્જં વા તૈલં નાવનમ્| પિત્તજે રક્તજે વાર્બુદે ગોદન્તસૈન્ધવાલકાસીસકાંસ્યનીલૈરમ્બુપિષ્ટૈરાલેપઃ| તતશ્ચ શીતાઃ પ્રદેહસેકાઃ| શીતૈરેવ ચ સાધિતાનિ ઘૃતાન્યભ્યઙ્ગનસ્યપાનાનિ| ભવતિ ચાત્ર||૪૧||

Adhikarana nAsArbudacikitsA (42) · Śloka 42

માંસમેદઃસન્નિપાતાર્શોર્બુદાનિ ચૈવં સાધયેદિતિ|૪૨|

Adhikarana nAsArbudacikitsA (42-24) · Śloka 24

ઉપસંહરતિ હીનચ્છેદાત્ પુનર્વૃદ્ધિરતિચ્છેદાત્ સ્વરક્ષયઃ| ગન્ધાજ્ઞાનં ચ વીસર્પો મૂર્ચ્છા છિન્દ્યાદતઃ સમમ્||૪૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે નાસરોગપ્રતિષેધો નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૪||