Adhikarana atha sarvAkShirogavij~jAnIyo nAmAShTAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤਃ ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातः सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtABiShyandalakShaNam (2) · Śloka 2
ਵਾਤੇਨ ਨੇਤ੍ਰੇਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣੇ ਨਾਸਾਨਾਹੋਲ੍ਪਸ਼ੋਫਤਾ| ਸ਼ਙ੍ਖਾਕ੍ਸਿਭ੍ਰੂਲਲਾਟਾਸ੍ਯਤੋਦਸ੍ਫੁਰਣਭੇਦਨਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਲ੍ਪਾ ਦੂਸਿਕਾ ਸ਼ੀਤਮਲ੍ਪਂ ਚਾਸ਼੍ਰੁ ਚਲਾ ਰੁਜਃ| ਨਿਮਿਸੋਨ੍ਮੇਸਣਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਜ੍ਜਨ੍ਤੂਨਾਮਿਵ ਸਰ੍ਪਣਮ੍| ਅਕ੍ਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਤਮਿਵਾਭਾਤਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਸ਼੍ਸ਼ਲ੍ਯੈਰਿਵਾਚਿਤਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੈਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਮਨਮ੍.......................||੨||
वातेन नेत्रेऽभिष्यण्णे नासानाहोऽल्पशोफता| शङ्खाक्षिभ्रूललाटास्यतोदस्फुरणभेदनम्| शुष्काल्पा दूषिका शीतमल्पं चाश्रु चला रुजः| निमिषोन्मेषणं कृच्छ्राज्जन्तूनामिव सर्पणम्| अक्ष्याध्मातमिवाभाति सूक्ष्मैश्शल्यैरिवाचितम्| स्निग्धोष्णैश्चोपशमनम्.......................||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdhimanthaH (3) · Śloka 3
.....................ਸੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਃ| ਅਧਿਮਨ੍ਥੋ ਭਵੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਨਦਨਂ ਭ੍ਰਮਃ| ਅਰਣ੍ਯੇਵ ਚ ਮਥ੍ਯਨ੍ਤੇ ਲਲਾਟਾਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਾਦਯਃ||੩||
.....................सोऽभिष्यन्द उपेक्षितः| अधिमन्थो भवेत्तत्र कर्णयोर्नदनं भ्रमः| अरण्येव च मथ्यन्ते ललाटाक्षिभ्रुवादयः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajahatAdhimanthaH (4) · Śloka 4
ਹਤਾਧਿਮਨ੍ਥਃ ਸੋਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਮਾਦਾਤ੍ਤੇਨ ਵੇਦਨਾਃ| ਅਨੇਕਰੂਪਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਰਣੋ ਦਸ੍ਟੌ ਚ ਦਸ੍ਟਿਹਾ||੪||
हताधिमन्थः सोऽपि स्यात्प्रमादात्तेन वेदनाः| अनेकरूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टिहा||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyatovAtaH (5) · Śloka 5
ਮਨ੍ਯਾਕ੍ਸਿਸ਼ਙ੍ਖਤੋ ਵਾਯੁਰਨ੍ਯਤੋ ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍| ਵ੍ਯਥਾਂ ਤੀਵ੍ਰਾਮਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਰਾਗਸ਼ੋਫਂ ਵਿਲੋਚਨਮ੍| ਸਙ੍ਕੋਚਯਤਿ ਪਰ੍ਯਸ਼੍ਰੁ ਸੋਨ੍ਯਤੋ ਵਾਤਸਂਜ੍ਞਿਤਃ||੫||
मन्याक्षिशङ्खतो वायुरन्यतो वा प्रवर्तयेत्| व्यथां तीव्रामपैच्छिल्यरागशोफं विलोचनम्| सङ्कोचयति पर्यश्रु सोऽन्यतो वातसंज्ञितः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaparyayaH (6) · Śloka 6
ਤਦ੍ਵਜ੍ਜਿਹ੍ਯਂ ਭਵੇਨ੍ਨੇਤ੍ਰਮੂਨਂ ਵਾ ਵਾਤਪਰ੍ਯਯੇ||੬||
तद्वज्जिह्यं भवेन्नेत्रमूनं वा वातपर्यये||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittABiShyandaH (7) · Śloka 7
ਦਾਹੋ ਧੂਮਾਯਨਂ ਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਯਾਵਤਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਰ੍ਬਹਿਃ| ਅਤਃਕ੍ਲੇਦੋਸ਼੍ਰੁ ਪੀਤੋਸ੍ਣਂ ਰਾਗਃ ਪੀਤਾਭਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਕ੍ਸਾਰੋਕ੍ਸਿਤਕ੍ਸਤਾਕ੍ਸਿਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਲਕ੍ਸਣਮ੍||੭||
दाहो धूमायनं शोफः स्यावता वर्त्मनोर्बहिः| अतःक्लेदोऽश्रु पीतोष्णं रागः पीताभदर्शनम्| क्षारोक्षितक्षताक्षित्वं पित्ताभिष्यन्दलक्षणम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAdhimanthaH (8) · Śloka 8
ਜ੍ਵਲਦਙ੍ਗਾਰਕੀਰ੍ਣਾਭਂ ਯਕਤ੍ਪਿਣ੍ਡਸਮਪ੍ਰਭਮ੍| ਅਧਿਮਨ੍ਯੇ ਭਵੇਨ੍ਨੇਤ੍ਰਮ੍.......................||੮||
ज्वलदङ्गारकीर्णाभं यकृत्पिण्डसमप्रभम्| अधिमन्ये भवेन्नेत्रम्.......................||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPABiShyandalakShaNam (9) · Śloka 9
........................ਸ੍ਯਨ੍ਦੇ ਤੁ ਕਫਸਮ੍ਭਵੇ| ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ਼ੋਫੋ ਮਹਾਨ੍ ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾਨ੍ਨਾਨਭਿਨਨ੍ਦਨਮ੍| ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਬਹੁਸ਼੍ਵੇਤਪਿਚ੍ਛਾਵਦ੍ ਦੂਸਿਕਾਸ਼੍ਰੁਤਾ||੯||
........................स्यन्दे तु कफसम्भवे| जाड्यं शोफो महान् कण्डूर्निद्रान्नानभिनन्दनम्| सान्द्रस्निग्धबहुश्वेतपिच्छावद् दूषिकाऽश्रुता||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPAdhimanthalakShaNam (10) · Śloka 10
ਅਧਿਮਨ੍ਥੇ ਨਤਂ ਕਸ੍ਣਮੁਨ੍ਨਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਣ੍ਡਲਮ੍| ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਨਾਸਿਕਾਧ੍ਮਾਨਂ ਪਾਂਸੁਪੂਰ੍ਣਮਿਵੇਕ੍ਸਣਮ੍||੧੦||
अधिमन्थे नतं कृष्णमुन्नतं शुक्लमण्डलम्| प्रसेको नासिकाध्मानं पांसुपूर्णमिवेक्षणम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktABiShyandalakShaNam (11) · Śloka 11
ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰੁਰਾਜੀਦੂਸੀਕਾ ਰਕ੍ਤਮਣ੍ਡਲਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਨ੍ਦੇਨ ਨਯਨਂ ਸਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਨ੍ਦਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੧||
रक्ताश्रुराजीदूषीका रक्तमण्डलदर्शनम्| रक्तस्यन्देन नयनं सपित्तस्यन्दलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAdhimanthalakShaNam (12) · Śloka 12
ਮਨ੍ਥੇਕ੍ਸਿਤਾਮ੍ਰਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੁਤ੍ਪਾਟਨਸਮਾਨਰੁਕ੍| ਰਾਗੇਣ ਬਨ੍ਧੂਕਨਿਭਂ ਤਾਮ੍ਯਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਕ੍ਸਮਮ੍| ਅਸਙ੍ਨਿਮਗ੍ਨਾਰਿਸ੍ਟਾਭਂ ਕਸ੍ਣਮਗ੍ਨ੍ਯਾਭਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੧੨||
मन्थेऽक्षिताम्रपर्यन्तमुत्पाटनसमानरुक्| रागेण बन्धूकनिभं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम्| असृङ्निमग्नारिष्टाभं कृष्णमग्न्याभदर्शनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhimanthasAmAnyalakShaNam (13) · Śloka 13
ਅਧਿਮਨ੍ਥਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਯਨ੍ਦਾਧਿਕਵ੍ਯਥਾਃ| ਸ਼ਙ੍ਖਦਨ੍ਤਕਪੋਲੇਸੁ ਕਪਾਲੇ ਚਾਤਿ ਰੁਕ੍ਕਰਾਃ||੧੩||
अधिमन्था यथास्वं च सर्वे स्यन्दाधिकव्यथाः| शङ्खदन्तकपोलेषु कपाले चाति रुक्कराः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuShkAkShipAkaH (14) · Śloka 14
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਤੁਰਂ ਘਰ੍ਸਤੋਦਭੇਦੋਪਦੇਹਵਤ੍| ਰੂਕ੍ਸਦਾਰੁਣਵਰ੍ਤ੍ਮਾਕ੍ਸਿਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਨਿਮੀਲਨਮ੍| ਵਿਕੂਣਨਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਤ੍ਵਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾਸ਼ੂਲਪਾਕਵਤ੍| ਉਕ੍ਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਕ੍ਸਿਪਾਕੋਯਮ੍................||੧੪||
वातपित्तातुरं घर्षतोदभेदोपदेहवत्| रूक्षदारुणवर्त्माक्षिकृच्छ्रोन्मीलनिमीलनम्| विकूणनविशुष्कत्वशीतेच्छाशूलपाकवत्| उक्तः शुष्काक्षिपाकोऽयम्................||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sashophapAkaH (15) · Śloka 15
..................ਸਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਮਲੈਃ| ਸਰਕ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਫੋਤਿਰੁਦ੍ਗਾਹਸ੍ਠੀਵਨਾਦਿਮਾਨ੍| ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਣ੍ਡਲਮ੍| ਅਸ਼੍ਰੂਸ੍ਣਸ਼ੀਤਵਿਸ਼ਦਪਿਚ੍ਛਿਲਾਚ੍ਛਘਨਂ ਮੁਹੁਃ||੧੫||
..................सशोफः स्यात्त्रिभिर्मलैः| सरक्तस्तत्र शोफोऽतिरुद्गाहष्ठीवनादिमान्| पक्वोदुम्बरसङ्काशं जायते शुक्लमण्डलम्| अश्रूष्णशीतविशदपिच्छिलाच्छघनं मुहुः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alpashophaH (16) · Śloka 16
ਅਲ੍ਪਸ਼ੋਫੋਲ੍ਪਸ਼ੋਫਸ੍ਤੁ ਪਾਕੋਨ੍ਯੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਸ੍ਤਥਾ||੧੬||
अल्पशोफोऽल्पशोफस्तु पाकोऽन्यैर्लक्षणैस्तथा||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akShipAkAtyayaH (17) · Śloka 17
ਅਕ੍ਸਿਪਾਕਾਤ੍ਯਯੇ ਸ਼ੋਫਃ ਸਂਰਮ੍ਭਃ ਕਲੁਸਾਸ਼੍ਰੁਤਾ| ਕਫੋਪਦਿਗ੍ਧਮਸਿਤਂ ਸਿਤਂ ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਰਾਗਵਤ੍| ਦਾਹੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸਂਰੋਧੋ ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚਾਨਵਸ੍ਥਿਤਾ||੧੭||
अक्षिपाकात्यये शोफः संरम्भः कलुषाश्रुता| कफोपदिग्धमसितं सितं प्रक्लेदरागवत्| दाहो दर्शनसंरोधो वेदनाश्चानवस्थिता||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amloShitaH (18) · Śloka 18
ਅਨ੍ਨਸਾਰੋਮ੍ਲਤਾਂ ਨੀਤਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣੈਰ੍ਮਲੈਃ| ਸਿਰਾਭਿਰ੍ਨੇਤ੍ਰਮਾਰੂਢਃ ਕਰੋਤਿ ਸ਼੍ਯਾਵਲੋਹਿਤਮ੍| ਸਸ਼ੋਫਦਾਹਪਾਕਾਸ਼੍ਰੁ ਭਸ਼ਂ ਚਾਵਿਲਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਅਮ੍ਲੋਸਿਤੋਯਮ੍............................||੧੮||
अन्नसारोऽम्लतां नीतः पित्तरक्तोल्बणैर्मलैः| सिराभिर्नेत्रमारूढः करोति श्यावलोहितम्| सशोफदाहपाकाश्रु भृशं चाविलदर्शनम्| अम्लोषितोऽयम्............................||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvagAnAM sa~gkhyAsamprAptiH (19) · Śloka 19
............ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਗਦਾਃ ਸੋਡਸ਼ ਸਰ੍ਵਗਾਃ||੧੯||
............इत्युक्ताः गदाः षोडश सर्वगाः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyatAnirdeshaH (20-18) · Śloka 18
ਹਤਾਧਿਮਨ੍ਥਮੇਤੇਸੁ ਸਾਕ੍ਸਿਪਾਕਾਤ੍ਯਯਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਵਾਤਾਦ੍ਭੂਤਂ ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰੇਣ ਦਸ੍ਟਿਂ ਸਪ੍ਤਾਹੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਤੋਧਿਮਨ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਹਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵਤ੍ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਚਾਰਾਤ੍ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ ਸਦ੍ਯ ਏਵ||੨੦|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯ ਨਾਮਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੮||
हताधिमन्थमेतेषु साक्षिपाकात्ययं त्यजेत्| वाताद्भूतं पञ्चरात्रेण दृष्टिं सप्ताहेन श्लेष्मजातोऽधिमन्थः| रक्तोत्पन्नो हन्ति तद्वत्त्रिरात्रान् मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव||२०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे सर्वाक्षिरोगविज्ञानीय नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon