Adhikarana atha shirorogavij~jAnIyo nAma saptaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః శిరోరోగవిజ్ఞానీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SirorogANAM sAmAnyo hetuH (2) · Śloka 2
ధూమాతపతుషారాంబుక్రీడాతిస్వపనజాగరైః| ఉత్స్వేదాధిపురోవాతబాష్పనిగ్రహరోదనైః| అత్యంబుమద్యపానేన కృమిభిర్వేగధారణైః| ఉపధానమృజాభ్యంగద్వేషాధః ప్రతతేక్షణైః| అసాత్మ్యగంధదుష్టామభాష్యాద్యైశ్చ శిరోగతాః| జనయంత్యామయాన్ దోషాః........................||2||
धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वपनजागरैः| उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः| अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः| उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधः प्रततेक्षणैः| असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः| जनयन्त्यामयान् दोषाः........................||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajaH shirastApaH (3) · Śloka 3
.........................తత్ర మారుతకోపతః| నిస్తుద్యతే భృశం శంఖౌ ఘాటా సంభిద్యతే తథా| భ్రువోర్మధ్యం లలాటం చ పతతీవాతివేదనం| బాధ్యేతే స్వనతః శ్రోత్రే నిష్కృష్యేత ఇవాక్షిణీ| ఘూర్ణతీవ శిరః సర్వం సంధిభ్య ఇవ ముచ్యతే| స్ఫురత్యతి సిరాజాలం కంధరాహనుసంగ్రహః| ప్రకాశాసహతా ఘ్రాణస్రావోఽకస్మాద్వ్యథాశ్రమౌ| మార్దవం మర్దనస్నేహస్వేదబంధైశ్చ జాయతే| శిరస్తాపోఽయం...............................||3||
.........................तत्र मारुतकोपतः| निस्तुद्यते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा| भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्| बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते| स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः| प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्व्यथाश्रमौ| मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते| शिरस्तापोऽयम्...............................||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arddhAvaBedakaH (4) · Śloka 4
........అర్ధే తు మూర్ధ్నః సోఽర్ధావభేదకః| పక్షాత్ కుప్యతి మాసాద్వా స్వయమేవోపశామ్యతి| అతివృద్ధస్తు నయనం శ్రవణం వా వినాశయేత్||4||
........अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः| पक्षात् कुप्यति मासाद्वा स्वयमेवोपशाम्यति| अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajaH Siro~aBitApaH (5) · Śloka 5
శిరోఽభితాపే పిత్తోత్థే శిరోధూమాయనం జ్వరః| స్వేదోఽక్షిదహనం మూర్చ్ఛా నిశి శీతైశ్చ మార్దవం||5||
शिरोऽभितापे पित्तोत्थे शिरोधूमायनं ज्वरः| स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPajaH Siro~aBitApaH (6) · Śloka 6
అరుచిః కఫజే మూర్ధ్నో గురుస్తిమితశీతతా| సిరాఽనిష్పందతాలస్యం రుడ్మందాహ్న్యధికా నిశి| తంద్రా శూనాక్షికూటత్వం కర్ణకండూయనం వమిః||6||
अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता| सिराऽनिष्पन्दतालस्यं रुड्मन्दाह्न्यधिका निशि| तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajaH Siro~aBitApaH (7) · Śloka 7
రక్తాత్ పిత్తాధికరుజః...................||7||
रक्तात् पित्ताधिकरुजः...................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvajaH Siro~aBitApaH (8) · Śloka 8
...............సర్వైః స్యాత్ సర్వలక్షణః||8||
...............सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krimijaH Siro~aBitApaH (9) · Śloka 9
సంకీర్ణైర్భోజనైర్మూర్ధ్ని క్లేదితే రుధిరామిషే| కోపితే సన్నిపాతే చ జాయంతే మూర్ధ్ని జంతవః| శిరసస్తే పిబంతోఽస్రం ఘోరాః కుర్వంతి వేదనాః| చిత్తవిభ్రంశజననీర్జ్వరః కాసో బలక్షయః| రౌక్ష్యశోఫవ్యథచ్ఛేదదాహస్ఫురణపూతితాః| కపాలే తాలుశిరసోః కండూః శోఫః ప్రమీలకః| తామ్రాచ్ఛసింఘాణకతో కర్ణనాదశ్చ జంతుజే||9||
सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे| कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः| शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः| चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः| रौक्ष्यशोफव्यथच्छेददाहस्फुरणपूतिताः| कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोफः प्रमीलकः| ताम्राच्छसिङ्घाणकतो कर्णनादश्च जन्तुजे||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shiraHkampaH (10) · Śloka 10
వాతోల్బణాః శిరఃకంపం తత్సంజ్ఞం కుర్వతే మలాః||10||
वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sha~gkhakaH (11) · Śloka 11
పిత్తప్రధానైర్వాతాద్యైః శంఖే శోఫః సశోణితైః| తీవ్రదాహరుజారాగప్రలాపజ్వరతృడ్భ్రమాః| తిక్తాస్యః పీతవదనః క్షిప్రకారీ స శంఖకః| త్రిరాత్రాజ్జీవితం హంతి సిధ్యత్యప్యాశు సాధితః||11||
पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः| तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः| तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः| त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sUryAvartaH (12) · Śloka 12
పిత్తానుబంధః శంఖాక్షిభ్రూలలాటేషు మారుతః| రుజాం సస్పందనాం కుర్యాదనుసూర్యోదయోదయాం| ఆమధ్యాహ్నం వివర్ధిష్ణుః క్షుద్వతః సా విశేషతః| అవ్యవస్థితశీతోష్ణసుఖా శామ్యత్యతః పరం| సూర్యావర్తః స..............................||12||
पित्तानुबन्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः| रुजां सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्| आमध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः| अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्| सूर्यावर्तः स..............................||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shirorogasa~gkhyAnam (13) · Śloka 13
............ఇత్యుక్తా దశ రోగాః శిరోగతాః||13||
............इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shiraHkapAlavyAdhInAM sa~gkhyA (14) · Śloka 14
శిరస్యేవ చ వక్ష్యంతే కపాలే వ్యాధయో నవ||14||
शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upashIrShakam (15) · Śloka 15
కపాలే పవనే దుష్టే గర్భస్థస్యాపి జాయతే| సవర్ణో నీరుజః శోఫస్తం విద్యాదుపశీర్షకం||15||
कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते| सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapAle piTakAdikam (16) · Śloka 16
యథాదోషోదయం బ్రూయాత్ పిటకార్బుదవిద్రధీన్||16||
यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटकार्बुदविद्रधीन्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arUMShikAH (17) · Śloka 17
కపాలే క్లేదబహులాః పిత్తాసృక్శ్లేష్మజంతుభిః| కంగుసిద్ధార్థకనిభాః పిటకాః స్యురరూంషికాః||17||
कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः| कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटकाः स्युररूंषिकाः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAraNakam (18) · Śloka 18
కండూకేశచ్యుతిస్వాపరౌక్ష్యకృత్ స్ఫుటనం త్వచః| సుసూక్ష్మం కఫవాతాభ్యాం విద్యాద్దారణకం తు తత్||18||
कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः| सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारणकं तु तत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana indraluptam (19) · Śloka 19
రోమకూపానుగం పిత్తం వాతేన సహ మూర్చ్ఛితం| ప్రచ్యావయతి రోమాణి తతః శ్లేష్మా సశోణితః| రోమకూపాన్ రుణద్ధ్యస్య తేనాన్యేషామసంభవః| తదింద్రలుప్తం రుజ్జా చ ప్రాహుశ్చాచేతి చాపరే||19||
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्| प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः| रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषामसम्भवः| तदिन्द्रलुप्तं रुज्जा च प्राहुश्चाचेति चापरे||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana khalatiH (20) · Śloka 20
ఖలతేరపి జన్మైవం శాతనం తత్ర తు క్రమాత్||20||
खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana khalaterbhedAnusAraM lakShaNAni (21) · Śloka 21
సా వాతాదగ్నిదగ్ధాభా పిత్తాత్ స్వేదసిరావృతా| కఫాత్ ఘనత్వగ్వర్ణాంశ్చ యథాస్వం నిర్దిశేత్త్వచి| దోషైః సర్వాకృతిః సర్వైరసాధ్యా సా నఖప్రభా| దగ్ధాగ్నినేవ నిర్లోమా సదాహా యా చ జాయతే||21||
सा वातादग्निदग्धाभा पित्तात् स्वेदसिरावृता| कफात् घनत्वग्वर्णांश्च यथास्वं निर्दिशेत्त्वचि| दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा| दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana palitam (22) · Śloka 22
శోకశ్రమక్రోధకృతః శరీరోష్మా శిరోగతః| కేశాన్ సదోషః పచతి పలితం సంభవత్యతః| తద్వాతాత్స్ఫుటితం శ్యావం ఖరం రూక్షం జ్వలత్ప్రభం| పిత్తాత్సదాహం పీతాభం కఫాత్స్నిగ్ధం వివృద్ధిమత్| స్థూలం సుశుక్లం సర్వైస్తు విద్యాద్వ్యామిశ్రలక్షణం| శిరోరుజోద్భవం చాన్యద్వివర్ణం స్పర్శనాసహం||22||
शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः| केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः| तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं ज्वलत्प्रभम्| पित्तात्सदाहं पीताभं कफात्स्निग्धं विवृद्धिमत्| स्थूलं सुशुक्लं सर्वैस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्| शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyatAnirdeSaH (23-27) · Śloka 27
అసాధ్యా సన్నిపాతేన ఖలతిః పలితాని చ| శరీరపరిణామోత్థాన్యపేక్షంతే రసాయనం||23|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే శిరోరోగవిజ్ఞానీయో నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః||27||
असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च| शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon