Adhikarana atha shirorogavij~jAnIyo nAma saptaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതഃ ശിരോരോഗവിജ്ഞാനീയം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SirorogANAM sAmAnyo hetuH (2) · Śloka 2
ധൂമാതപതുഷാരാമ്ബുക്രീഡാതിസ്വപനജാഗരൈഃ| ഉത്സ്വേദാധിപുരോവാതബാഷ്പനിഗ്രഹരോദനൈഃ| അത്യമ്ബുമദ്യപാനേന കൃമിഭിര്വേഗധാരണൈഃ| ഉപധാനമൃജാഭ്യങ്ഗദ്വേഷാധഃ പ്രതതേക്ഷണൈഃ| അസാത്മ്യഗന്ധദുഷ്ടാമഭാഷ്യാദ്യൈശ്ച ശിരോഗതാഃ| ജനയന്ത്യാമയാന് ദോഷാഃ........................||൨||
धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वपनजागरैः| उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः| अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः| उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधः प्रततेक्षणैः| असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः| जनयन्त्यामयान् दोषाः........................||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajaH shirastApaH (3) · Śloka 3
.........................തത്ര മാരുതകോപതഃ| നിസ്തുദ്യതേ ഭൃശം ശങ്ഖൌ ഘാടാ സമ്ഭിദ്യതേ തഥാ| ഭ്രുവോര്മധ്യം ലലാടം ച പതതീവാതിവേദനമ്| ബാധ്യേതേ സ്വനതഃ ശ്രോത്രേ നിഷ്കൃഷ്യേത ഇവാക്ഷിണീ| ഘൂര്ണതീവ ശിരഃ സര്വം സന്ധിഭ്യ ഇവ മുച്യതേ| സ്ഫുരത്യതി സിരാജാലം കന്ധരാഹനുസങ്ഗ്രഹഃ| പ്രകാശാസഹതാ ഘ്രാണസ്രാവോऽകസ്മാദ്വ്യഥാശ്രമൌ| മാര്ദവം മര്ദനസ്നേഹസ്വേദബന്ധൈശ്ച ജായതേ| ശിരസ്താപോऽയമ്...............................||൩||
.........................तत्र मारुतकोपतः| निस्तुद्यते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा| भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्| बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते| स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः| प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्व्यथाश्रमौ| मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते| शिरस्तापोऽयम्...............................||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arddhAvaBedakaH (4) · Śloka 4
........അര്ധേ തു മൂര്ധ്നഃ സോऽര്ധാവഭേദകഃ| പക്ഷാത് കുപ്യതി മാസാദ്വാ സ്വയമേവോപശാമ്യതി| അതിവൃദ്ധസ്തു നയനം ശ്രവണം വാ വിനാശയേത്||൪||
........अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः| पक्षात् कुप्यति मासाद्वा स्वयमेवोपशाम्यति| अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajaH Siro~aBitApaH (5) · Śloka 5
ശിരോऽഭിതാപേ പിത്തോത്ഥേ ശിരോധൂമായനം ജ്വരഃ| സ്വേദോऽക്ഷിദഹനം മൂര്ച്ഛാ നിശി ശീതൈശ്ച മാര്ദവമ്||൫||
शिरोऽभितापे पित्तोत्थे शिरोधूमायनं ज्वरः| स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPajaH Siro~aBitApaH (6) · Śloka 6
അരുചിഃ കഫജേ മൂര്ധ്നോ ഗുരുസ്തിമിതശീതതാ| സിരാऽനിഷ്പന്ദതാലസ്യം രുഡ്മന്ദാഹ്ന്യധികാ നിശി| തന്ദ്രാ ശൂനാക്ഷികൂടത്വം കര്ണകണ്ഡൂയനം വമിഃ||൬||
अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता| सिराऽनिष्पन्दतालस्यं रुड्मन्दाह्न्यधिका निशि| तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajaH Siro~aBitApaH (7) · Śloka 7
രക്താത് പിത്താധികരുജഃ...................||൭||
रक्तात् पित्ताधिकरुजः...................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvajaH Siro~aBitApaH (8) · Śloka 8
...............സര്വൈഃ സ്യാത് സര്വലക്ഷണഃ||൮||
...............सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krimijaH Siro~aBitApaH (9) · Śloka 9
സങ്കീര്ണൈര്ഭോജനൈര്മൂര്ധ്നി ക്ലേദിതേ രുധിരാമിഷേ| കോപിതേ സന്നിപാതേ ച ജായന്തേ മൂര്ധ്നി ജന്തവഃ| ശിരസസ്തേ പിബന്തോऽസ്രം ഘോരാഃ കുര്വന്തി വേദനാഃ| ചിത്തവിഭ്രംശജനനീര്ജ്വരഃ കാസോ ബലക്ഷയഃ| രൌക്ഷ്യശോഫവ്യഥച്ഛേദദാഹസ്ഫുരണപൂതിതാഃ| കപാലേ താലുശിരസോഃ കണ്ഡൂഃ ശോഫഃ പ്രമീലകഃ| താമ്രാച്ഛസിങ്ഘാണകതോ കര്ണനാദശ്ച ജന്തുജേ||൯||
सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे| कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः| शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः| चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः| रौक्ष्यशोफव्यथच्छेददाहस्फुरणपूतिताः| कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोफः प्रमीलकः| ताम्राच्छसिङ्घाणकतो कर्णनादश्च जन्तुजे||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shiraHkampaH (10) · Śloka 10
വാതോല്ബണാഃ ശിരഃകമ്പം തത്സംജ്ഞം കുര്വതേ മലാഃ||൧൦||
वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sha~gkhakaH (11) · Śloka 11
പിത്തപ്രധാനൈര്വാതാദ്യൈഃ ശങ്ഖേ ശോഫഃ സശോണിതൈഃ| തീവ്രദാഹരുജാരാഗപ്രലാപജ്വരതൃഡ്ഭ്രമാഃ| തിക്താസ്യഃ പീതവദനഃ ക്ഷിപ്രകാരീ സ ശങ്ഖകഃ| ത്രിരാത്രാജ്ജീവിതം ഹന്തി സിധ്യത്യപ്യാശു സാധിതഃ||൧൧||
पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः| तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः| तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः| त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sUryAvartaH (12) · Śloka 12
പിത്താനുബന്ധഃ ശങ്ഖാക്ഷിഭ്രൂലലാടേഷു മാരുതഃ| രുജാം സസ്പന്ദനാം കുര്യാദനുസൂര്യോദയോദയാമ്| ആമധ്യാഹ്നം വിവര്ധിഷ്ണുഃ ക്ഷുദ്വതഃ സാ വിശേഷതഃ| അവ്യവസ്ഥിതശീതോഷ്ണസുഖാ ശാമ്യത്യതഃ പരമ്| സൂര്യാവര്തഃ സ..............................||൧൨||
पित्तानुबन्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः| रुजां सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्| आमध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः| अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्| सूर्यावर्तः स..............................||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shirorogasa~gkhyAnam (13) · Śloka 13
............ഇത്യുക്താ ദശ രോഗാഃ ശിരോഗതാഃ||൧൩||
............इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shiraHkapAlavyAdhInAM sa~gkhyA (14) · Śloka 14
ശിരസ്യേവ ച വക്ഷ്യന്തേ കപാലേ വ്യാധയോ നവ||൧൪||
शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upashIrShakam (15) · Śloka 15
കപാലേ പവനേ ദുഷ്ടേ ഗര്ഭസ്ഥസ്യാപി ജായതേ| സവര്ണോ നീരുജഃ ശോഫസ്തം വിദ്യാദുപശീര്ഷകമ്||൧൫||
कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते| सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapAle piTakAdikam (16) · Śloka 16
യഥാദോഷോദയം ബ്രൂയാത് പിടകാര്ബുദവിദ്രധീന്||൧൬||
यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटकार्बुदविद्रधीन्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arUMShikAH (17) · Śloka 17
കപാലേ ക്ലേദബഹുലാഃ പിത്താസൃക്ശ്ലേഷ്മജന്തുഭിഃ| കങ്ഗുസിദ്ധാര്ഥകനിഭാഃ പിടകാഃ സ്യുരരൂംഷികാഃ||൧൭||
कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः| कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटकाः स्युररूंषिकाः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAraNakam (18) · Śloka 18
കണ്ഡൂകേശച്യുതിസ്വാപരൌക്ഷ്യകൃത് സ്ഫുടനം ത്വചഃ| സുസൂക്ഷ്മം കഫവാതാഭ്യാം വിദ്യാദ്ദാരണകം തു തത്||൧൮||
कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः| सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारणकं तु तत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana indraluptam (19) · Śloka 19
രോമകൂപാനുഗം പിത്തം വാതേന സഹ മൂര്ച്ഛിതമ്| പ്രച്യാവയതി രോമാണി തതഃ ശ്ലേഷ്മാ സശോണിതഃ| രോമകൂപാന് രുണദ്ധ്യസ്യ തേനാന്യേഷാമസമ്ഭവഃ| തദിന്ദ്രലുപ്തം രുജ്ജാ ച പ്രാഹുശ്ചാചേതി ചാപരേ||൧൯||
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्| प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः| रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषामसम्भवः| तदिन्द्रलुप्तं रुज्जा च प्राहुश्चाचेति चापरे||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana khalatiH (20) · Śloka 20
ഖലതേരപി ജന്മൈവം ശാതനം തത്ര തു ക്രമാത്||൨൦||
खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana khalaterbhedAnusAraM lakShaNAni (21) · Śloka 21
സാ വാതാദഗ്നിദഗ്ധാഭാ പിത്താത് സ്വേദസിരാവൃതാ| കഫാത് ഘനത്വഗ്വര്ണാംശ്ച യഥാസ്വം നിര്ദിശേത്ത്വചി| ദോഷൈഃ സര്വാകൃതിഃ സര്വൈരസാധ്യാ സാ നഖപ്രഭാ| ദഗ്ധാഗ്നിനേവ നിര്ലോമാ സദാഹാ യാ ച ജായതേ||൨൧||
सा वातादग्निदग्धाभा पित्तात् स्वेदसिरावृता| कफात् घनत्वग्वर्णांश्च यथास्वं निर्दिशेत्त्वचि| दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा| दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana palitam (22) · Śloka 22
ശോകശ്രമക്രോധകൃതഃ ശരീരോഷ്മാ ശിരോഗതഃ| കേശാന് സദോഷഃ പചതി പലിതം സമ്ഭവത്യതഃ| തദ്വാതാത്സ്ഫുടിതം ശ്യാവം ഖരം രൂക്ഷം ജ്വലത്പ്രഭമ്| പിത്താത്സദാഹം പീതാഭം കഫാത്സ്നിഗ്ധം വിവൃദ്ധിമത്| സ്ഥൂലം സുശുക്ലം സര്വൈസ്തു വിദ്യാദ്വ്യാമിശ്രലക്ഷണമ്| ശിരോരുജോദ്ഭവം ചാന്യദ്വിവര്ണം സ്പര്ശനാസഹമ്||൨൨||
शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः| केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः| तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं ज्वलत्प्रभम्| पित्तात्सदाहं पीताभं कफात्स्निग्धं विवृद्धिमत्| स्थूलं सुशुक्लं सर्वैस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्| शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyatAnirdeSaH (23-27) · Śloka 27
അസാധ്യാ സന്നിപാതേന ഖലതിഃ പലിതാനി ച| ശരീരപരിണാമോത്ഥാന്യപേക്ഷന്തേ രസായനമ്||൨൩|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ ശിരോരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമ സപ്തവിംശോऽധ്യായഃ||൨൭||
असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च| शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon