Adhikarana atha shirorogavij~jAnIyo nAma saptaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতঃ শিরোরোগবিজ্ঞানীযং নামাধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SirorogANAM sAmAnyo hetuH (2) · Śloka 2
ধূমাতপতুষারাম্বুক্রীডাতিস্বপনজাগরৈঃ| উত্স্বেদাধিপুরোবাতবাষ্পনিগ্রহরোদনৈঃ| অত্যম্বুমদ্যপানেন কৃমিভির্বেগধারণৈঃ| উপধানমৃজাভ্যঙ্গদ্বেষাধঃ প্রততেক্ষণৈঃ| অসাত্ম্যগন্ধদুষ্টামভাষ্যাদ্যৈশ্চ শিরোগতাঃ| জনযন্ত্যামযান্ দোষাঃ........................||২||
धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वपनजागरैः| उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः| अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः| उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधः प्रततेक्षणैः| असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः| जनयन्त्यामयान् दोषाः........................||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajaH shirastApaH (3) · Śloka 3
.........................তত্র মারুতকোপতঃ| নিস্তুদ্যতে ভৃশং শঙ্খৌ ঘাটা সম্ভিদ্যতে তথা| ভ্রুবোর্মধ্যং ললাটং চ পততীবাতিবেদনম্| বাধ্যেতে স্বনতঃ শ্রোত্রে নিষ্কৃষ্যেত ইবাক্ষিণী| ঘূর্ণতীব শিরঃ সর্বং সন্ধিভ্য ইব মুচ্যতে| স্ফুরত্যতি সিরাজালং কন্ধরাহনুসঙ্গ্রহঃ| প্রকাশাসহতা ঘ্রাণস্রাবোঽকস্মাদ্ব্যথাশ্রমৌ| মার্দবং মর্দনস্নেহস্বেদবন্ধৈশ্চ জাযতে| শিরস্তাপোঽযম্...............................||৩||
.........................तत्र मारुतकोपतः| निस्तुद्यते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा| भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्| बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते| स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः| प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्व्यथाश्रमौ| मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते| शिरस्तापोऽयम्...............................||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arddhAvaBedakaH (4) · Śloka 4
........অর্ধে তু মূর্ধ্নঃ সোঽর্ধাবভেদকঃ| পক্ষাত্ কুপ্যতি মাসাদ্বা স্বযমেবোপশাম্যতি| অতিবৃদ্ধস্তু নযনং শ্রবণং বা বিনাশযেত্||৪||
........अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः| पक्षात् कुप्यति मासाद्वा स्वयमेवोपशाम्यति| अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajaH Siro~aBitApaH (5) · Śloka 5
শিরোঽভিতাপে পিত্তোত্থে শিরোধূমাযনং জ্বরঃ| স্বেদোঽক্ষিদহনং মূর্চ্ছা নিশি শীতৈশ্চ মার্দবম্||৫||
शिरोऽभितापे पित्तोत्थे शिरोधूमायनं ज्वरः| स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPajaH Siro~aBitApaH (6) · Śloka 6
অরুচিঃ কফজে মূর্ধ্নো গুরুস্তিমিতশীততা| সিরাঽনিষ্পন্দতালস্যং রুড্মন্দাহ্ন্যধিকা নিশি| তন্দ্রা শূনাক্ষিকূটত্বং কর্ণকণ্ডূযনং বমিঃ||৬||
अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता| सिराऽनिष्पन्दतालस्यं रुड्मन्दाह्न्यधिका निशि| तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajaH Siro~aBitApaH (7) · Śloka 7
রক্তাত্ পিত্তাধিকরুজঃ...................||৭||
रक्तात् पित्ताधिकरुजः...................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvajaH Siro~aBitApaH (8) · Śloka 8
...............সর্বৈঃ স্যাত্ সর্বলক্ষণঃ||৮||
...............सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krimijaH Siro~aBitApaH (9) · Śloka 9
সঙ্কীর্ণৈর্ভোজনৈর্মূর্ধ্নি ক্লেদিতে রুধিরামিষে| কোপিতে সন্নিপাতে চ জাযন্তে মূর্ধ্নি জন্তবঃ| শিরসস্তে পিবন্তোঽস্রং ঘোরাঃ কুর্বন্তি বেদনাঃ| চিত্তবিভ্রংশজননীর্জ্বরঃ কাসো বলক্ষযঃ| রৌক্ষ্যশোফব্যথচ্ছেদদাহস্ফুরণপূতিতাঃ| কপালে তালুশিরসোঃ কণ্ডূঃ শোফঃ প্রমীলকঃ| তাম্রাচ্ছসিঙ্ঘাণকতো কর্ণনাদশ্চ জন্তুজে||৯||
सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे| कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः| शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः| चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः| रौक्ष्यशोफव्यथच्छेददाहस्फुरणपूतिताः| कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोफः प्रमीलकः| ताम्राच्छसिङ्घाणकतो कर्णनादश्च जन्तुजे||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shiraHkampaH (10) · Śloka 10
বাতোল্বণাঃ শিরঃকম্পং তত্সংজ্ঞং কুর্বতে মলাঃ||১০||
वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sha~gkhakaH (11) · Śloka 11
পিত্তপ্রধানৈর্বাতাদ্যৈঃ শঙ্খে শোফঃ সশোণিতৈঃ| তীব্রদাহরুজারাগপ্রলাপজ্বরতৃড্ভ্রমাঃ| তিক্তাস্যঃ পীতবদনঃ ক্ষিপ্রকারী স শঙ্খকঃ| ত্রিরাত্রাজ্জীবিতং হন্তি সিধ্যত্যপ্যাশু সাধিতঃ||১১||
पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः| तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः| तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः| त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sUryAvartaH (12) · Śloka 12
পিত্তানুবন্ধঃ শঙ্খাক্ষিভ্রূললাটেষু মারুতঃ| রুজাং সস্পন্দনাং কুর্যাদনুসূর্যোদযোদযাম্| আমধ্যাহ্নং বিবর্ধিষ্ণুঃ ক্ষুদ্বতঃ সা বিশেষতঃ| অব্যবস্থিতশীতোষ্ণসুখা শাম্যত্যতঃ পরম্| সূর্যাবর্তঃ স..............................||১২||
पित्तानुबन्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः| रुजां सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्| आमध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः| अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्| सूर्यावर्तः स..............................||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shirorogasa~gkhyAnam (13) · Śloka 13
............ইত্যুক্তা দশ রোগাঃ শিরোগতাঃ||১৩||
............इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shiraHkapAlavyAdhInAM sa~gkhyA (14) · Śloka 14
শিরস্যেব চ বক্ষ্যন্তে কপালে ব্যাধযো নব||১৪||
शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upashIrShakam (15) · Śloka 15
কপালে পবনে দুষ্টে গর্ভস্থস্যাপি জাযতে| সবর্ণো নীরুজঃ শোফস্তং বিদ্যাদুপশীর্ষকম্||১৫||
कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते| सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapAle piTakAdikam (16) · Śloka 16
যথাদোষোদযং ব্রূযাত্ পিটকার্বুদবিদ্রধীন্||১৬||
यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटकार्बुदविद्रधीन्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arUMShikAH (17) · Śloka 17
কপালে ক্লেদবহুলাঃ পিত্তাসৃক্শ্লেষ্মজন্তুভিঃ| কঙ্গুসিদ্ধার্থকনিভাঃ পিটকাঃ স্যুররূংষিকাঃ||১৭||
कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः| कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटकाः स्युररूंषिकाः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAraNakam (18) · Śloka 18
কণ্ডূকেশচ্যুতিস্বাপরৌক্ষ্যকৃত্ স্ফুটনং ত্বচঃ| সুসূক্ষ্মং কফবাতাভ্যাং বিদ্যাদ্দারণকং তু তত্||১৮||
कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः| सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारणकं तु तत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana indraluptam (19) · Śloka 19
রোমকূপানুগং পিত্তং বাতেন সহ মূর্চ্ছিতম্| প্রচ্যাবযতি রোমাণি ততঃ শ্লেষ্মা সশোণিতঃ| রোমকূপান্ রুণদ্ধ্যস্য তেনান্যেষামসম্ভবঃ| তদিন্দ্রলুপ্তং রুজ্জা চ প্রাহুশ্চাচেতি চাপরে||১৯||
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्| प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः| रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषामसम्भवः| तदिन्द्रलुप्तं रुज्जा च प्राहुश्चाचेति चापरे||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana khalatiH (20) · Śloka 20
খলতেরপি জন্মৈবং শাতনং তত্র তু ক্রমাত্||২০||
खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana khalaterbhedAnusAraM lakShaNAni (21) · Śloka 21
সা বাতাদগ্নিদগ্ধাভা পিত্তাত্ স্বেদসিরাবৃতা| কফাত্ ঘনত্বগ্বর্ণাংশ্চ যথাস্বং নির্দিশেত্ত্বচি| দোষৈঃ সর্বাকৃতিঃ সর্বৈরসাধ্যা সা নখপ্রভা| দগ্ধাগ্নিনেব নির্লোমা সদাহা যা চ জাযতে||২১||
सा वातादग्निदग्धाभा पित्तात् स्वेदसिरावृता| कफात् घनत्वग्वर्णांश्च यथास्वं निर्दिशेत्त्वचि| दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा| दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana palitam (22) · Śloka 22
শোকশ্রমক্রোধকৃতঃ শরীরোষ্মা শিরোগতঃ| কেশান্ সদোষঃ পচতি পলিতং সম্ভবত্যতঃ| তদ্বাতাত্স্ফুটিতং শ্যাবং খরং রূক্ষং জ্বলত্প্রভম্| পিত্তাত্সদাহং পীতাভং কফাত্স্নিগ্ধং বিবৃদ্ধিমত্| স্থূলং সুশুক্লং সর্বৈস্তু বিদ্যাদ্ব্যামিশ্রলক্ষণম্| শিরোরুজোদ্ভবং চান্যদ্বিবর্ণং স্পর্শনাসহম্||২২||
शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः| केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः| तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं ज्वलत्प्रभम्| पित्तात्सदाहं पीताभं कफात्स्निग्धं विवृद्धिमत्| स्थूलं सुशुक्लं सर्वैस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्| शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyatAnirdeSaH (23-27) · Śloka 27
অসাধ্যা সন্নিপাতেন খলতিঃ পলিতানি চ| শরীরপরিণামোত্থান্যপেক্ষন্তে রসাযনম্||২৩|| ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতাবষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযামুত্তরতন্ত্রে শিরোরোগবিজ্ঞানীযো নাম সপ্তবিংশোঽধ্যাযঃ||২৭||
असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च| शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon