30. vraṇapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha vraNapratiShedho nAma triMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વ્રણપ્રતિશેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana shophAvasthAyAshcikitsAsUtram (2) · Śloka 2

વ્રણસ્ય શોફાવસ્થાયાં શસ્ત્રકર્મવિધૌ શ્વયથુચિકિત્સિતે ચ સાધનમુદ્દિષ્ટમ્||૨||

Adhikarana tatrApatarpaNaprAdhAnyam (3) · Śloka 3

તત્રાપતર્પણમેવાદૌ પ્રધાનતમમ્| અપિ ચ-દોષોચ્છ્રાયોપશાન્ત્યર્થમુપદિષ્ટં યથાયથમ્| અવેક્ષ્ય દેહપ્રાણાદીન્ કર્ત્તવ્યમપતર્પણમ્||૩||

Adhikarana apatarpaNaPalam (4) · Śloka 4

રાગસંરમ્ભરહિતાઃ પરિમ્લાના હૃતાશ્રયાઃ| સદ્યઃ શામ્યન્તિ શુદ્ધાનાં વ્રણાઃ શોફાશ્ચ દેહિનામ્||૪||

Adhikarana lepAdInAM guNAH (5) · Śloka 5

લેપાભ્યઙ્ગપરિષેકાન્ યથોક્તાંશ્ચ પ્રયોજયેત્| યથામ્બુભિઃ સિચ્યમાનઃ શાન્તિમગ્નિર્નિયચ્છતિ| દોષાગ્નિરેવં સહસા પ્રલેપાદ્યૈઃ પ્રયોજિતૈઃ||૫||

Adhikarana pralepanavidhiH (6) · Śloka 6

પ્રતિલોમમેવ ચાનુલિમ્પેન્નાનુલોમમ્| તથા હ્યૌષધં સમ્યગવતિષ્ઠતે| અનુપ્રવિશતિ ચ રોમકૂપાન્| ન તુ શુષ્યદુપેક્ષિતવ્યમન્યત્ર પીડયિતવ્યાત્| શુષ્કં હિ દાહોષારાગશ્યાવત્વશૂલાનિ વર્ધયતિ||૬||

Adhikarana pradeha-pralepa-kalkaBedAH (7) · Śloka 7

યસ્તુ શીતસ્તનુર્મુહુર્મુહુશ્ચ પ્રયુજ્યતે સ પ્રદેહો રક્તપિત્તત્વચાં પ્રસાદકૃત્| પ્રલેપસ્તૂષ્ણઃ શીતો વા બહલશ્ચ તથા વાતશ્લેષ્મપ્રશમનસ્તસ્યોપયોગઃ ક્ષતાક્ષતેષુ| યસ્તુ ક્ષતેષૂપયુજ્યતે સ ભૂયઃ કલ્ક ઇતિ સંજ્ઞા લભતે||૭||

Adhikarana Alepasya daSavidhatvam (8) · Śloka 8

દશવિધશ્ચ સમાસાદાલેપઃ| તદ્યથા-સ્નૈહિકો નિર્વાપણઃ પ્રસાદનઃ સ્તમ્ભનો વિલાયનઃ પાચનઃ પીડનઃ શોધનો રોપણઃ સવર્ણીકરણશ્ચ||૮||

Adhikarana AlepAnAM BedAnusAraM viShayaH dravya~jca (9) · Śloka 9

તત્ર વાતે સ્નિગ્ધદ્રવ્યૈઃ સ્નેહાઢ્યૈઃ સ્નેહેનૈવ સ્નૈહિકઃ| પિત્તે પિત્તપ્રાયે વ શોફે વિષાગ્નિક્ષારદગ્ધે ચ શિતૈર્નિર્વાપણઃ| સ એવ ચાન્તર્દુષ્ટે રક્તે પ્રસાદનઃ| સ એવ ચ પુનરસ્રાતિપ્રવૃત્તૌ સ્તમ્ભનસજ્ઞઃ| શ્લેષ્મમેદોભૂયિષ્ઠે શીતૈશ્ચાવિદગ્ધે પિષ્ટલબ્ધે ગ્રથિતે વા રૂક્ષૈર્વિલાયનઃ| તૈરેવ ચ વિદગ્ધે પાચનઃ| સૂક્ષ્માસ્યે વ્રણે રૂક્ષૈઃ પિચ્છિલૈશ્ચ પીડનઃ| અશુદ્ધે યથાસ્વમુપદિષ્ટૈઃ શોધનઃ| શુદ્ધે રોપણઃ| રૂઢે ચ સવર્ણીકરણઃ| નામભિરેવ ચૈષાં સ્વરૂપમાખ્યાતમ્||૯||

Adhikarana rAtrau pradehaniShedhastatra yuktiSca (10) · Śloka 10

ન ચ પ્રદેહં રાત્રૌ પ્રયુઞ્જીત| મા ભૂચ્છૈત્યપિહિતસ્યોષ્મણો બહિરનિસ્સરણાદ્વિકારપરિવૃદ્ધિઃ||૧૦||

Adhikarana atra puShkalAvatamatam (11) · Śloka 11

પુષ્કલાવતસ્તુ પઠતિ- તમસા પિહિતા હ્યૂષ્મા રોમકૂપૈરનાવૃતૈઃ| લેપાદ્વિનૈવ નિર્યાતિ રાત્રૌ નાલેપયેદતઃ||૧૧||

Adhikarana paryuShitalepaniShedhaH (12) · Śloka 12

ન ચ પર્યુષિતં લેપં દદ્યાત્ ભૂયસ્તમેવ વા| વ્યમ્લઃ પર્યુષિતો હિ સ્યાદ્ ભ્રષ્ટવીર્યસ્તથેતરઃ||૧૨||

Adhikarana jalaukAdyairasrAharaNe hetuH (13) · Śloka 13

શોફે વ્રણે ચ કઠિને વિવર્ણે વેદનાન્વિતે| સવિષે ચ વિશેષેણ જલજાદ્યૈર્હરેદસૃક્| વેદનાયાઃ પ્રશાન્ત્યર્થં પાકસ્યાઽપ્રાપ્તયેઽપિ ચ||૧૩||

Adhikarana srAvaNottaraM pradehAdi (14) · Śloka 14

નિર્વાપણાન્ પુનશ્ચાત્ર ન્યગ્રોધાદ્યૈઃ સુશીતલાન્| કુર્યાત્ પ્રદેહસેકાદીન્ સઘૃતક્ષીરશર્કરાન્| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષવેતસવલ્કલૈઃ| પ્રદેહો ભૂરિસર્પિર્ભિઃ શોફનિર્વાપણઃ પરમ્| પ્રદેહઃ સસિતસ્તદ્વત્ સક્તવો મધુકં ઘૃતમ્||૧૪||

Adhikarana vAtolbaNAnAM svedanam (15) · Śloka 15

વાતોલ્બણાનાં સ્તબ્ધાનાં કઠિનાનાં મહારુજામ્| સ્રુતાસૃજાં ચ શોફાનાં વ્રણાનામપિ ચેદૃશામ્| ગ્રામ્યાનૂપૌદકામિષવેશવારકૃસરાપાયસોત્કારિકાભિઃ સ્વેદો યોજ્યઃ||૧૫||

Adhikarana dAhashUlaharA cikitsA (16) · Śloka 16

સદાહશૂલાંસ્તુ તિલાનતસીંશ્ચ ભૃષ્ટ્વા પયસિ નિર્વાપ્ય તેનૈવ ક્ષીરેણ પિષ્ટ્વા પ્રલેપયેત્| વલામધુકપૃશ્નિપર્ણીચ્છિન્નરુહાભીરુજીવન્તીશર્કરામદનક્ષીરમહાસ્નેહસિદ્ધોત્કારિકા કવોષ્ણા શૂલદાહહરા| તદ્વન્મધુકયવચૂર્ણતૈલસર્પિર્ભિઃ કોષ્ણ આલેપઃ| તથા સતિલો મુદ્ગપાયસમુપનાહઃ| દશમૂલસિદ્ધેન સુખોષ્ણેનામ્ભસા પયસા વા ઘૃતતૈલાભ્યાં વા પરિષેકઃ શોફે વ્રણે વા દાહશૂલઘ્નઃ||૧૬||

Adhikarana shophavimlApanam (17) · Śloka 17

સ્થિરાણાં મન્દવેદનાનાં શોફાનાં વિમ્લાપનં કાર્યમ્| અભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વા ચ વેણુનાડ્યા તતઃ શનૈઃ| વિમ્લાપનાર્થં મૃદ્નીયાત્તલેનાઙ્ગુષ્ઠકેન વા| તથાઽઽસ્ફોતપત્રમસૂરકલ્કેનાઽઽલેપઃ| સુસિદ્ધપિષ્ટૈઃ સઘૃતૈર્મુદ્ગયવગોધૂમૈર્વા||૧૭||

Adhikarana upanAhaH (18) · Śloka 18

વિલીયતે સ ચેન્નૈવ તતસ્તમુપનાહયેત્| અવિદગ્ધસ્તથા શાન્તિં વિદગ્ધઃ પાકમશ્નુતે| શિગ્રુશણફલચિત્રકકિણ્વનિષ્પાવસર્ષપતિલાતસીસક્તુકોલગૃહધૂમૈરમ્લપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ સલવણૈરુત્કારિકાં કૃત્વા તથા પ્રલિપ્યૈરણ્ડપત્રેણાવચ્છાદ્ય બધ્નીયાત્||૧૮||

Adhikarana pAkAbhimukhe kRutyam (19) · Śloka 19

પાકાભિમુખે ચ શોફે યથેષ્ટમાતુરં ભોજયેત્ પાચનાર્થં પાકવેદનાશસ્ત્રકર્મસહનાર્થં ચ||૧૯||

Adhikarana pakve kRutyam (20) · Śloka 20

પક્વે તુ યથોક્તેન વિધિના શસ્ત્રમવચારયેત્||૨૦||

Adhikarana dAraNArhe kRutyam (21) · Śloka 21

સુપક્વે પિણ્ડિતે શોફે પીડનૈરુપપીડિતે| દારણં દારણાર્હસ્ય દોષપાકોદ્ધતે હિતમ્||૨૧||

Adhikarana citrakAdiBirdAraNam (22) · Śloka 22

ચિત્રકચિરબિલ્વદન્તીકરવીરમૂલકપોતપઙ્કગૃધ્રપુરીષૈર્ગુગ્ગુલ્વતસીસ્નુહીક્ષીરપલાશક્ષારસુવર્ણક્ષીરીદક્ષશકૃન્મુકૂલકૈર્વા ક્ષારૌષધૈર્વા ક્ષારેણ વા||૨૨||

Adhikarana vraNapIDanaM viShayaH dravya~jca (23) · Śloka 23

પૂયગર્ભાનણુદ્વારાન્ સોત્સઙ્ગાન્ મર્મગાનપિ| નિઃસ્નેહૈઃ પીડનદ્રવ્યૈઃ સમન્તાત્પ્રતિપીડયેત્| શુષ્યન્તં સમુપેક્ષેત પ્રલેપં પીડનં પ્રતિ| ન મુખે ચૈનમાલિમ્પેત્તથા દોષઃ પ્રસિચ્યતે| કલાયયવગોધૂમમુદ્ગમાષહરેણવઃ| દ્રવ્યાણાં પિચ્છિલાનાઞ્ચ ત્વઙ્મૂલાનિ પ્રપીડને||૨૩||

Adhikarana Sodhanam ( kaShAyeNa ) (24) · Śloka 24

વિવર્ણાન્ પિચ્છિલાન્ પૂતિગન્ધીન્ ક્લેદરુજાવતઃ| વ્રણાનશુદ્ધાન્ વિજ્ઞાય શોધનૈરેભિરાચરેત્| શઙ્ખિન્યઙ્કોલસુમનઃ કરવીરસુવર્ચલાઃ| ત્રિફલા ખદિરો દાર્વી કોલપત્રં પલઙ્કષા| પ્રક્ષાલને કષાયાણિ વર્ગશ્ચારગ્વધાદિકઃ||૨૪||

Adhikarana SodhanAlepaH (25) · Śloka 25

પટોલીતિલયષ્ટ્યાહ્વત્રિવૃદ્દન્તીનિશાદ્વયમ્| નિમ્બપત્રાણિ ચાલેપઃ સપટુર્વ્રણશોધનઃ||૨૫||

Adhikarana shodhanakalkAdikam (26) · Śloka 26

અજગન્ધાજશ્રૃઙ્ગી ચ ગવાક્ષી લાઙ્ગલી નિશા| પૂતીકશ્ચિત્રકઃ પાઠા પટોલીવેલ્લરેણુકાઃ| કટુત્રયં યવક્ષારો લવણાનિ સુરાષ્ટ્રજા| નિકુમ્ભકુમ્ભકાસીસહરિતાલમનશ્શિલાઃ| કલ્કાજ્યતૈલરસજાચૂર્ણવર્તિષુ ભેષજમ્||૨૬||

Adhikarana shodhanaghRutam (27) · Śloka 27

તત્ર ગમ્ભીરેષુ પિત્તાત્મકેષુ દાહપાકવત્સુ વ્રણેષ્વતીક્ષ્ણોષ્ણૈરેભિઃ કાર્પાસીફલમિશ્રં કલ્કં ઘૃતં ચ સાધયિત્વા યોજયેત્||૨૭||

Adhikarana Sodhanatailam (28) · Śloka 28

ઉત્સન્નમાંસેષ્વલ્પસ્રાવેષુ રૂક્ષેષુ તિલાપામાર્ગબૃહતીદ્વયયુક્તૈઃ પૂર્વોક્તૈઃ પૂતીકાદિભિઃ સાર્ષપં તૈલં ચ||૨૮||

Adhikarana SodhanarasakriyA (29) · Śloka 29

પ્રચલપ્રદેશાજેષુ ક્લેદબહુલેષુત્સન્નાસ્થિરમાસેષુ તૈલેન ચાસિદ્ધ્યત્સુ રસક્રિયાં કુર્યાત્| યથોક્તાનાં સંશોધનૌષધાનાં કષાયે પુનઃ પરિસ્રાવ્યાધિશ્રૃતે મનશ્શિલાતુવરીકાસીસચૂર્ણપ્રતીવાપસિદ્ધાં ચ માતુલુઙ્ગરસોપેતાં સક્ષૌદ્રાં યુઞ્જીત||૨૯||

Adhikarana SodhanacUrNam (30) · Śloka 30

મેદોયુક્તેષુ ગમ્ભીરેષુ ક્લેદિષુ કલ્કૈશ્ચાસિદ્ધ્યત્સુવચાયાં સૈન્ધવે કિણ્વે કાસીસે રજનીદ્વયે| શોધનાગ્ર્યેષુ ચાન્યેષુ ચૂર્ણં કુર્વીત શોધનમ્||૩૦||

Adhikarana SodhanavartiH (31) · Śloka 31

અન્તઃશલ્યાનણુદ્વારાન્ ગમ્ભીરાન્ માંસસંશ્રિતાન્| સન્ધિમર્મનિવિષ્ટાંશ્ચ શોધયેદ્વર્તિભિર્વ્રણાન્||૩૧||

Adhikarana dhUpanantadarthaM dravyANi ca (32) · Śloka 32

વાતાભિભૂતાન્ સાસ્રાવાન્ ધૂપયેદુગ્રવેદનાન્| શ્રીવેષ્ટકસર્જરસસાલદેવદારુશિંશપાખદિરાસનકૈડર્યસારયવમધૂચ્છિષ્ટભૂર્જપત્રપક્ષૌમસર્પિભિઃ||૩૨||

Adhikarana nirvApaNam (33) · Śloka 33

નિર્વાપયેદ્ ભૃશં શીતૈઃ પિત્તરક્તવિષોલ્બણાન્||૩૩||

Adhikarana utsAdanam (34) · Śloka 34

શુષ્કાલ્પમાંસે ગમ્ભીરે વ્રણ ઉત્સાદનં હિતમ્| અશ્વગન્ધાપામાર્ગતાલપત્રીસુવર્ચલાબલાતિબલાનન્તાધાતકીકુસુમસમઙ્ગાભિઃ પદ્મકાદિવર્ગેણ ન્યગ્રોધાદિના ચ કલ્કસ્તથા સર્પીંષ્યભ્યઞ્જનાર્થે||૩૪||

Adhikarana mAMsAdamAMsAhAraH (35) · Śloka 35

અદ્યાન્માંસાદમાંસાનિ વિધિનોપહિતાનિ ચ| માંસં માંસાદમાંસેન વર્ધતે શુદ્ધચેતસઃ||૩૫||

Adhikarana avasAdanam (36) · Śloka 36

ઉત્સન્નમૃદુમાંસાનાં વ્રણાનામવસાદનમ્| સૈન્ધવકાસીસસુમનોમુકુલગુગ્ગુલાગ્નિચિત્રકાગ્નિમન્થદન્તીશિરીષકરઞ્જફલભૂર્જગ્રન્થિકુક્કુટાણ્ડાત્વક્કપોતકલવિઙ્કપુરીષનેપાલીહરિતાલચૂર્ણાનિ સક્ષૌદ્રાણિ||૩૬||

Adhikarana mRudUkaraNam (37) · Śloka 37

સરુજે કઠિને સ્તબ્ધે રૂક્ષે શુષ્યતિ ચ વ્રણે| માર્દવજનનાર્થં વ્રણાવિરોધિ વાતઘ્નસિદ્ધસ્ય સર્પિષઃ પાનમ્| તદ્વિધૈરેવ ચ સિદ્ધં તૈલમભ્યઙ્ગઃ| પૂર્વોક્તાશ્ચ સ્વેદાઃ| તથા સર્પિર્મજ્જવસાભિર્ધૂપાઃ સુસ્નિગ્ધસક્તુસૈન્ધવકિણ્વતિલપિષ્ટકૃસરપાયસાનૂપવેશવારાઃ કિઞ્ચિદુષ્ણો બહુશઃ પ્રલેપાઃ| પિત્તવિદ્રધિવીસર્પશોફકુષ્ઠઘૃતાનિ ચ| સર્વવ્રણેષુ યોજ્યાનિ પાનસેકપ્રલેપને||૩૭||

Adhikarana dAruNIkaraNam (38) · Śloka 38

અતિમૃમાંસેષુ વ્રણેષુ દારુણીકરણાર્થં ત્રિફલાલોધ્રાગ્રસર્જજમ્બૂપ્રિયઙ્ગ્વશોકવલ્કલાનિ| સૌરાષ્ટ્undefined્રીકાસીસરોચનાવચૂર્ણનમ્| સારૈર્ગન્ધૈશ્ચ ધૂપઃ||૩૮||

Adhikarana kShArakarma (39) · Śloka 39

ઉત્સન્નમાંસાન્ કઠિનાન્ કણ્ડૂયુક્તાંશ્ચિરોત્થિતાન્| વ્રણાન્ સુદુઃખશોધ્યાંશ્ચ શોધયેત્ક્ષારકર્મણા||૩૯||

Adhikarana agnikarma (40) · Śloka 40

સ્રવન્તોઽશ્મરિજા મૂત્રં યે ચાન્યે રક્તવાહિનઃ| છિન્નાશ્ચ સન્ધયો યેષાં યથોક્તૈર્યે ચ સાધનૈઃ| સાધ્યમાના ન સિધ્યન્તિ શોધ્યાઃ સ્યુસ્તેઽગ્નિકર્મણા||૪૦||

Adhikarana ropaNam (41) · Śloka 41

વ્રણાનામથ શુદ્ધાનામ્ રોપણાનિ પ્રયોજયેત્| અસનાદિન્યગ્રોધાદિવર્ગધવસલ્લકીકુટજત્વચો મઞ્જિષ્ઠાસમઙ્ગામૃતાશ્વગન્ધાઽઽરગ્વધધાતકીપુષ્પાણિ પદ્મકાદિશ્ચ પ્રક્ષાલનાદિષુ સપ્તસુ પ્રયોજ્યા ઇતિ||૪૧||

Adhikarana pracCardanAdyantaHSodhanam (42) · Śloka 42

ભવન્તિ ચાત્ર- ઉત્સન્નદુષ્ટપિશિતે સંક્લિષ્ટધ્યામશોણિતે| વ્રણે પ્રચ્છર્દનં શસ્તં કફદુષ્ટે વિશેષતઃ| વિરેચનં પિત્તદુષ્ટે દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનિ| રૂક્ષે સવેદને બસ્તિરધઃકાયે વિશેષતઃ||૪૨||

Adhikarana jatrUrdhvajeShu nAvanAdikam (43) · Śloka 43

જત્રૂર્ધ્વજે ચ શ્વયથૌ કણ્ડ્વાઢ્યે તીક્ષ્ણનાવનમ્| તજ્જ એવાનિલાઢ્યે તુ શ્વયથૌ સ્નેહનાવનમ્| તથા સશોફરુક્સ્રાવે ધૂમો વાતકફોલ્બણે| રુજાદિમિતિ વક્ત્રસ્થે યથાસ્વં કવલો હિતઃ||૪૩||

Adhikarana doShAnusAraM kaShAyAdyarthaM dravyANi (44) · Śloka 44

દ્વાવાદ્યૌ પઞ્ચમૂલાખ્યૌ ગણૌ યશ્ચાનિલાપહઃ| તે વ્રણે વાતિકે યોજ્યાઃ કષાયાદિષુ સપ્તસુ| ન્યગ્રોધપદ્મકાદ્યૌ તુ પૈત્તે વર્ગશ્ચ પિત્તજિત્| આરગ્વધાદિઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ કફે મિશ્રાસ્તુ મિશ્રજે||૪૪||

Adhikarana doShAnusAraM lepavidhAnam (45) · Śloka 45

પિષ્ટોઽમ્લૈર્વાતિકે લેપસ્તૈલસર્પિર્વસાયુતઃ| ઘનઃ કોષ્ણશ્ચ પૈત્તે તુ પયઃપિષ્ટો ઘૃતાન્વિતઃ| તનુવસ્ત્રાન્તરઃ શશ્વદુષ્ણો ગોમૂત્રપેષિતઃ| રૂક્ષસ્તૈલેન વા સ્નિગ્ધો બહલઃ કફજે હિતઃ||૪૫||

Adhikarana mAMsasthavraNAnAM tilakalkena prayogaH (46) · Śloka 46

અપેતપૂતિમાંસાંનાં માંસસ્થાનામરોહતામ્| કલ્કં સંરોહણં કુર્યાત્તિલાનાં મધુકાન્વિતમ્| સ્નિગ્ધોષ્ણતિક્તમધુરકષાયત્વૈઃ સ સર્વજિત્| સ ક્ષૌદ્રનિમ્બપત્રાભ્યાં યુક્તઃ સંશોધનઃ પરમ્| પૂર્વાભ્યાં સર્પિષા ચાસૌ યુક્તઃ સ્યાદાશુ રોપણઃ| તિલવદ્યવકલ્કં તુ કેચિદિચ્છન્તિ તદ્વિદઃ||૪૬||

Adhikarana sAsrAdivraNAnAM ropaNam (47) · Śloka 47

સાસ્રપિત્તવિષાગન્તુગમ્ભીરાન્ સોષ્મણો વ્રણાન્| ક્ષીરરોપણભૈષજ્યશ્રૃતેનાજ્યેન રોપયેત્| રોપણૌષધસિદ્ધેન તૈલેન કફવાતજાન્||૪૭||

Adhikarana avadhyavraNAdInAM ropaNakramaH (48) · Śloka 48

અવધ્યાનાં ચલસ્થાનાં શુદ્ધાનાં વા પ્રદુષ્યતામ્| યથાસ્વં રોપણૈઃ કુર્યાદ્રસજાં સનિશાદ્વયૈઃ| સમાનાં સ્થિરમાંસાનાં ત્વક્સ્થાનાં ચૂર્ણ ઇષ્યતે| નીરુજામવગાઢાનાં શુદ્ધાનાં વર્તયો હિતાઃ||૪૮||

Adhikarana ropaNaH kalkaH (49) · Śloka 49

સમઙ્ગામોચસરલસોમવલ્કાઃ સચન્દનાઃ| પદ્મકાદિશ્ચ કલ્કોઽયં પરમં રોપણોઽથવા| પુણ્ડ્રાહ્વતિલજીવન્તીગોજિહ્વાધાતકીબલાઃ||૪૯||

Adhikarana ropaNaM tailaM ghRuta~jca (50) · Śloka 50

પ્રપૌણ્ડરીકમધુકકાકોલીદ્વયચન્દનૈઃ| સાધિતં તૈલમાજ્યં વા તદ્વત્કમ્પિલ્લકેન વા| દૂર્વારસેન વા દાર્વ્યાસ્ત્વચા વા વ્રણરોપણમ્||૫૦||

Adhikarana paTolAdiyogaH (tailaghRutayoH) (51) · Śloka 51

પટોલનિમ્બપત્રાણિ લોધ્રમુસ્તાપ્રિયઙ્ગવઃ| સૂક્ષ્મૈલાધાતકીસર્જ્જખદિરાગરુચન્દનમ્| કમ્પિલ્લકં વિડઙ્ગાનિ વત્સકં ત્રિફલા બલા| કલ્કૈરેભિઘૃતં સિદ્ધં તૈલં વા રોપણં પરમ્||૫૧||

Adhikarana varNasAdhanaM savarNIkaraNam (52) · Śloka 52

પદ્મકં પદ્મકિઞ્જલ્કં દાર્વી મૂર્વા તિલોત્પલમ્| મેદા સમઙ્ગા યષ્ટ્યાહ્વં પ્રલેપો વર્ણસાધનઃ| કકુભોદુમ્બરાશ્વત્થજમ્બૂકટ્ફલલોધ્રજૈઃ| ત્વચમાશુ નિગૃહ્ણન્તિ ત્વક્ચૂર્ણૈશ્ચૂર્ણિતા વ્રણાઃ| લાક્ષામનોહ્વામઞ્જિષ્ઠાહરિતાલનિશાદ્વયૈઃ| પ્રલેપઃ સઘૃતક્ષૌદ્રસ્ત્વગ્વિશુદ્ધિકરઃ પરમ્| ધ્યામકાશ્વત્થનિચુલમૂલં લાક્ષાલગૈરિકમ્| સહેમશ્ચામૃતાસઙ્ગકાસીસં ચેતિ વર્ણકૃત્| કાલેયકલતાઽઽમ્રાસ્થિહેમકાલારસોત્તમૈઃ| લેપઃ સગોમયરસઃ સવર્ણકરણઃ પરમ્| અયોરજઃ સકાસીસં ત્રિફલાકુસુમાનિ ચ| પ્રલેપઃ કુરુતે કાષ્ણર્યં સદ્ય એવ નવત્વચિ| દગ્ધયાઽઽનૂપસત્ત્વાનાં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતયા ત્વચા| ભલ્લાતતૈલપ્લુતયા શુક્લમાલેપયેદ્ વ્રણમ્| નવં કપાલિકામૂલં વૈદુલં સસ્થિરાહ્વયમ્| કાસીસં મધુકં લેપો વ્રણે કૃષ્ણે મધુદ્રુતઃ| કપિત્થાન્માંસમુદ્ધૃત્ય મૂત્રસ્યાજ્યસ્ય પૂરણમ્| ક્ષિપેચ્ચાત્ર મનોહ્વાલવંશનિર્લેખરોચનાઃ| કાસીસં પ્રપુનાટશ્ચ માસં ન્યસ્તં તતો ભુવિ| અધોઽર્જુનસ્ય તચ્છુક્લવ્રણાલેપઃ સવર્ણકૃત્||૫૨||

Adhikarana romasa~jjananam (53) · Śloka 53

દગ્ધો વારણદન્તોઽન્તર્ધૂમં તૈલં રસાઞ્જનમ્| રોમસઞ્જનનો લેપસ્તદ્વત્તૈલપરિપ્લુતા| ચતુષ્પાન્નખરોમાસ્થિત્વક્શ્રૃઙ્ગખુરજા મષી||૫૩||

Adhikarana pathyanirdeSaH (54-30) · Śloka 30

જીર્ણશાલ્યોદનં સ્નિગ્ધમલ્પમુષ્ણોદકોત્તરમ્| ભુઞ્જાનો જાઙ્ગલૈર્માંસૈઃ શીઘ્રં વ્રણમપોહતિ||૫૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વ્રણપ્રતિષેધો નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૦||