Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō dvivraṇīyacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो द्विव्रणीयचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
31. dvivraṇīyacikitsitam
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
parāvarajñamātrēyaṁ gatamānamadavyatham| agnivēśō guruṁ kālē vinayādidamabravīt||3|| bhagavan! pūrvamuddiṣṭau dvau vraṇau rōgasaṅgrahē| tayōrliṅgaṁ cikitsāṁ ca vaktumarhasi śarmada!||4||
View original
परावरज्ञमात्रेयं गतमानमदव्यथम्| अग्निवेशो गुरुं काले विनयादिदमब्रवीत्||३|| भगवन्! पूर्वमुद्दिष्टौ द्वौ व्रणौ रोगसङ्ग्रहे| तयोर्लिङ्गं चिकित्सां च वक्तुमर्हसि शर्मद!||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 8
ityagnivēśasya vacō niśamya gururabravīt| yau vraṇau pūrvamuddiṣṭau nijaścāganturēva ca||5|| śrūyatāṁ vidhivat saumya! tayōrliṅgaṁ ca bhēṣajam| nijaḥ śarīradōṣōttha āganturbāhyahētujaḥ||6|| vadhabandhaprapatanāddaṁṣṭrādantanakhakṣatāt| āgantavō vraṇāstadvadviṣasparśāgniśastrajāḥ||7|| mantrāgadapralēpādyairbhēṣajairhētubhiśca tē| liṅgaikadēśairnirdiṣṭā viparītā nijairvraṇaiḥ ||8||
View original
इत्यग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत्| यौ व्रणौ पूर्वमुद्दिष्टौ निजश्चागन्तुरेव च||५|| श्रूयतां विधिवत् सौम्य! तयोर्लिङ्गं च भेषजम्| निजः शरीरदोषोत्थ आगन्तुर्बाह्यहेतुजः||६|| वधबन्धप्रपतनाद्दंष्ट्रादन्तनखक्षतात्| आगन्तवो व्रणास्तद्वद्विषस्पर्शाग्निशस्त्रजाः||७|| मन्त्रागदप्रलेपाद्यैर्भेषजैर्हेतुभिश्च ते| लिङ्गैकदेशैर्निर्दिष्टा विपरीता निजैर्व्रणैः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (9) · Śloka 9
vraṇānāṁ nijahētūnāmāgantūnāmaśāmyatām| kuryāddōṣabalāpēkṣī nijānāmauṣadhaṁ yathā||9||
View original
व्रणानां निजहेतूनामागन्तूनामशाम्यताम्| कुर्याद्दोषबलापेक्षी निजानामौषधं यथा||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
yathāsvairhētubhirduṣṭā vātapittakaphā nr̥ṇām| bahirmārgaṁ samāśritya janayanti nijān vraṇān||10||
View original
यथास्वैर्हेतुभिर्दुष्टा वातपित्तकफा नृणाम्| बहिर्मार्गं समाश्रित्य जनयन्ति निजान् व्रणान्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (11-16) · Śloka 16
stabdhaḥ kaṭhinasaṁsparśō mandasrāvō'titīvraruk | tudyatē sphurati śyāvō vraṇō mārutasambhavaḥ||11|| sampūraṇaiḥ snēhapānaiḥ snigdhaiḥ svēdōpanāhanaiḥ| pradēhaiḥ pariṣēkaiśca vātavraṇamupācarēt||12|| tr̥ṣṇāmōhajvarasvē(klē)dadāhaduṣṭyavadāraṇaiḥ| vraṇaṁ pittakr̥taṁ vidyādgandhaiḥ srāvaiśca pūtikaiḥ||13|| śītalairmadhuraistiktaiḥ pradēhapariṣēcanaiḥ| sarpiṣpānairvirēkaiśca paittikaṁ śamayēdvraṇam||14|| bahupicchō guruḥ snigdhaḥ stimitō mandavēdanaḥ| pāṇḍuvarṇō'lpasaṅklēdaścirakārī kaphavraṇaḥ||15|| kaṣāyakaṭurūkṣōṣṇaiḥ pradēhapariṣēcanaiḥ| kaphavraṇaṁ praśamayēttathā laṅghanapācanaiḥ ||16||
View original
स्तब्धः कठिनसंस्पर्शो मन्दस्रावोऽतितीव्ररुक् | तुद्यते स्फुरति श्यावो व्रणो मारुतसम्भवः||११|| सम्पूरणैः स्नेहपानैः स्निग्धैः स्वेदोपनाहनैः| प्रदेहैः परिषेकैश्च वातव्रणमुपाचरेत्||१२|| तृष्णामोहज्वरस्वे(क्ले)ददाहदुष्ट्यवदारणैः| व्रणं पित्तकृतं विद्याद्गन्धैः स्रावैश्च पूतिकैः||१३|| शीतलैर्मधुरैस्तिक्तैः प्रदेहपरिषेचनैः| सर्पिष्पानैर्विरेकैश्च पैत्तिकं शमयेद्व्रणम्||१४|| बहुपिच्छो गुरुः स्निग्धः स्तिमितो मन्दवेदनः| पाण्डुवर्णोऽल्पसङ्क्लेदश्चिरकारी कफव्रणः||१५|| कषायकटुरूक्षोष्णैः प्रदेहपरिषेचनैः| कफव्रणं प्रशमयेत्तथा लङ्घनपाचनैः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (17-19) · Śloka 19
tau dvau nānātvabhēdēna niruktā viṁśatirvraṇāḥ| tēṣāṁ parīkṣā trividhā, praduṣṭā dvādaśa smr̥tāḥ||17|| sthānānyaṣṭau tathā gandhāḥ, parisrāvāścaturdaśa| ṣōḍaśōpadravā dōṣāścatvārō viṁśatistathā||18|| tathā cōpakramāḥ siddhāḥ ṣaṭtriṁśat samudāhr̥tāḥ| vibhajyamānāñchr̥ṇu mē sarvānētān yathēritān||19||
View original
तौ द्वौ नानात्वभेदेन निरुक्ता विंशतिर्व्रणाः| तेषां परीक्षा त्रिविधा, प्रदुष्टा द्वादश स्मृताः||१७|| स्थानान्यष्टौ तथा गन्धाः, परिस्रावाश्चतुर्दश| षोडशोपद्रवा दोषाश्चत्वारो विंशतिस्तथा||१८|| तथा चोपक्रमाः सिद्धाः षट्त्रिंशत् समुदाहृताः| विभज्यमानाञ्छृणु मे सर्वानेतान् यथेरितान्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (20-21) · Śloka 21
kr̥tyōtkr̥tyastathā duṣṭō'duṣṭō marmasthitō na ca| saṁvr̥tō dāruṇaḥ srāvī saviṣō viṣamasthitaḥ||20|| utsaṅgyutsanna ēṣāṁ ca vraṇān vidyādviparyayāt| iti nānātvabhēdēna niruktā viṁśatirvraṇāḥ||21||
View original
कृत्योत्कृत्यस्तथा दुष्टोऽदुष्टो मर्मस्थितो न च| संवृतो दारुणः स्रावी सविषो विषमस्थितः||२०|| उत्सङ्ग्युत्सन्न एषां च व्रणान् विद्याद्विपर्ययात्| इति नानात्वभेदेन निरुक्ता विंशतिर्व्रणाः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (22-23) · Śloka 23
darśanapraśnasaṁsparśaiḥ parīkṣā trividhā smr̥tā| vayōvarṇaśarīrāṇāmindriyāṇāṁ ca darśanāt||22|| hētvartisātmyāgnibalaṁ parīkṣyaṁ vacanādbudhaiḥ| sparśānmārdavaśaityē ca parīkṣyē saviparyayē||23||
View original
दर्शनप्रश्नसंस्पर्शैः परीक्षा त्रिविधा स्मृता| वयोवर्णशरीराणामिन्द्रियाणां च दर्शनात्||२२|| हेत्वर्तिसात्म्याग्निबलं परीक्ष्यं वचनाद्बुधैः| स्पर्शान्मार्दवशैत्ये च परीक्ष्ये सविपर्यये||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (24-25) · Śloka 25
śvētō'vasannavartmā'tisthūlavartmā'tipiñjaraḥ | nīlaḥśyāvō'tipiḍakō raktaḥ kr̥ṣṇō'tipūtikaḥ||24|| rōpyaḥ kumbhīmukhaścēti praduṣṭā dvādaśa vraṇāḥ| caturviṁśatiruddiṣṭā dōṣāḥ kalpāntarēṇa vai||25||
View original
श्वेतोऽवसन्नवर्त्माऽतिस्थूलवर्त्माऽतिपिञ्जरः | नीलःश्यावोऽतिपिडको रक्तः कृष्णोऽतिपूतिकः||२४|| रोप्यः कुम्भीमुखश्चेति प्रदुष्टा द्वादश व्रणाः| चतुर्विंशतिरुद्दिष्टा दोषाः कल्पान्तरेण वै||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (26) · Śloka 26
tvaksirāmāṁsamēdō'sthisnāyumarmāntarāśrayāḥ| vraṇasthānāni nirdiṣṭānyaṣṭāvētāni saṅgrahē||26||
View original
त्वक्सिरामांसमेदोऽस्थिस्नायुमर्मान्तराश्रयाः| व्रणस्थानानि निर्दिष्टान्यष्टावेतानि सङ्ग्रहे||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (27) · Śloka 27
sarpistailavasāpūyaraktaśyāvāmlapūtikāḥ| vraṇānāṁ vraṇagandhajñairaṣṭau gandhāḥ prakīrtitāḥ||27||
View original
सर्पिस्तैलवसापूयरक्तश्यावाम्लपूतिकाः| व्रणानां व्रणगन्धज्ञैरष्टौ गन्धाः प्रकीर्तिताः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (28-30) · Śloka 31
lasīkājalapūyāsr̥gghāridrāruṇapiñjarāḥ| kaṣāyanīlaharitasnigdharūkṣasitāsitāḥ||28|| iti rūpaiḥ samuddiṣṭā vraṇasrāvāścaturdaśa| visarpaḥ pakṣaghātaśca sirāstambhō'patānakaḥ||29|| mōhōnmādavraṇarujō jvarastr̥ṣṇā hanugrahaḥ| kāsaśchardiratīsārō hikkā śvāsaḥ savēpathuḥ||30|| ṣōḍaśōpadravāḥ prōktā vraṇānāṁ vraṇacintakaiḥ|31|
View original
लसीकाजलपूयासृग्घारिद्रारुणपिञ्जराः| कषायनीलहरितस्निग्धरूक्षसितासिताः||२८|| इति रूपैः समुद्दिष्टा व्रणस्रावाश्चतुर्दश| विसर्पः पक्षघातश्च सिरास्तम्भोऽपतानकः||२९|| मोहोन्मादव्रणरुजो ज्वरस्तृष्णा हनुग्रहः| कासश्छर्दिरतीसारो हिक्का श्वासः सवेपथुः||३०|| षोडशोपद्रवाः प्रोक्ता व्रणानां व्रणचिन्तकैः|३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (31-35) · Śloka 35
snāyuklēdātsirāklēdādgāmbhīryātkr̥mibhakṣaṇāt ||31|| asthibhēdāt saśalyatvāt saviṣatvācca sarpaṇāt| nakhakāṣṭhaprabhēdācca carmalōmātighaṭṭanāt ||32|| mithyābandhādati snēhādatibhaiṣajyakarṣaṇāt| ajīrṇādatibhuktācca viruddhāsātmyabhōjanāt||33|| śōkāt krōdhāddivāsvapnādvyāyāmānmaithunāttathā| vraṇā na praśamaṁ yānti niṣkriyatvācca dēhinām||34|| parisrāvācca gandhācca dōṣāccōpadravaiḥ saha| vraṇānāṁ bahudōṣāṇāṁ kr̥cchratvaṁ cōpajāyatē||35||
View original
स्नायुक्लेदात्सिराक्लेदाद्गाम्भीर्यात्कृमिभक्षणात् ||३१|| अस्थिभेदात् सशल्यत्वात् सविषत्वाच्च सर्पणात्| नखकाष्ठप्रभेदाच्च चर्मलोमातिघट्टनात् ||३२|| मिथ्याबन्धादति स्नेहादतिभैषज्यकर्षणात्| अजीर्णादतिभुक्ताच्च विरुद्धासात्म्यभोजनात्||३३|| शोकात् क्रोधाद्दिवास्वप्नाद्व्यायामान्मैथुनात्तथा| व्रणा न प्रशमं यान्ति निष्क्रियत्वाच्च देहिनाम्||३४|| परिस्रावाच्च गन्धाच्च दोषाच्चोपद्रवैः सह| व्रणानां बहुदोषाणां कृच्छ्रत्वं चोपजायते||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (36-37) · Śloka 37
tvaṅmāṁsajaḥ sukhē dēśē taruṇasyānupadravaḥ| dhīmatō'bhinavaḥ kālē sukhasādhyaḥ smr̥tō vraṇaḥ||36|| guṇairanyatamairhīnastataḥ kr̥cchrō vraṇaḥ smr̥taḥ| sarvairvihīnō vijñēyastvasādhyō nirupakramaḥ ||37||
View original
त्वङ्मांसजः सुखे देशे तरुणस्यानुपद्रवः| धीमतोऽभिनवः काले सुखसाध्यः स्मृतो व्रणः||३६|| गुणैरन्यतमैर्हीनस्ततः कृच्छ्रो व्रणः स्मृतः| सर्वैर्विहीनो विज्ञेयस्त्वसाध्यो निरुपक्रमः ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (38) · Śloka 39
vraṇānāmāditaḥ kāryaṁ yathāsannaṁ viśōdhanam| ūrdhvabhāgairadhōbhāgaiḥ śastrairbastibhirēva ca||38|| sadyaḥ śuddhaśarīrāṇāṁ praśamaṁ yānti hi vraṇāḥ|39|
View original
व्रणानामादितः कार्यं यथासन्नं विशोधनम्| ऊर्ध्वभागैरधोभागैः शस्त्रैर्बस्तिभिरेव च||३८|| सद्यः शुद्धशरीराणां प्रशमं यान्ति हि व्रणाः|३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (39-43) · Śloka 43
yathākramamataścōrdhvaṁ śr̥ṇu sarvānupakramān||39|| śōphaghnaṁ ṣaḍvidhaṁ caiva śastrakarmāvapīḍanam| nirvāpaṇaṁ sasandhānaṁ svēdaḥ śamanamēṣaṇam||40|| śōdhanau rōpaṇīyau ca kaṣāyau sapralēpanau| dvē tailē tadguṇē patraṁ chādanē dvē ca bandhanē||41|| bhōjyamutsādanaṁ dāhō dvividhaḥ sāvasādanaḥ| kāṭhinyamārdavakarē dhūpanālēpanē śubhē||42|| vraṇāvacūrṇanaṁ varṇyaṁ rōpaṇaṁ lōmarōhaṇam| iti ṣaṭtriṁśaduddiṣṭā vraṇānāṁ samupakramāḥ||43||
View original
यथाक्रममतश्चोर्ध्वं शृणु सर्वानुपक्रमान्||३९|| शोफघ्नं षड्विधं चैव शस्त्रकर्मावपीडनम्| निर्वापणं ससन्धानं स्वेदः शमनमेषणम्||४०|| शोधनौ रोपणीयौ च कषायौ सप्रलेपनौ| द्वे तैले तद्गुणे पत्रं छादने द्वे च बन्धने||४१|| भोज्यमुत्सादनं दाहो द्विविधः सावसादनः| काठिन्यमार्दवकरे धूपनालेपने शुभे||४२|| व्रणावचूर्णनं वर्ण्यं रोपणं लोमरोहणम्| इति षट्त्रिंशदुद्दिष्टा व्रणानां समुपक्रमाः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (44-48) · Śloka 48
pūrvarūpaṁ bhiṣagbuddhvā vraṇānāṁ śōphamāditaḥ| raktāvasēcanaṁ kuryādajātavraṇaśāntayē||44|| śōdhayēdbahudōṣāṁstu svalpadōṣān vilaṅghayēt| pūrvaṁ kaṣāyasarpirbhirjayēdvā mārutōttarān||45|| nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣavētasavalkalaiḥ| sasarpiṣkaiḥ pralēpaḥ syācchōphanirvāpaṇaḥ param||46|| vijayā madhukaṁ vīrā bisagranthiḥ śatāvarī| nīlōtpalaṁ nāgapuṣpaṁ pradēhaḥ syāt sacandanaḥ||47|| saktavō madhukaṁ sarpiḥ pradēhaḥ syāt saśarkaraḥ| avidāhīni cānnāni śōphē bhēṣajamuttamam||48||
View original
पूर्वरूपं भिषग्बुद्ध्वा व्रणानां शोफमादितः| रक्तावसेचनं कुर्यादजातव्रणशान्तये||४४|| शोधयेद्बहुदोषांस्तु स्वल्पदोषान् विलङ्घयेत्| पूर्वं कषायसर्पिर्भिर्जयेद्वा मारुतोत्तरान्||४५|| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसवल्कलैः| ससर्पिष्कैः प्रलेपः स्याच्छोफनिर्वापणः परम्||४६|| विजया मधुकं वीरा बिसग्रन्थिः शतावरी| नीलोत्पलं नागपुष्पं प्रदेहः स्यात् सचन्दनः||४७|| सक्तवो मधुकं सर्पिः प्रदेहः स्यात् सशर्करः| अविदाहीनि चान्नानि शोफे भेषजमुत्तमम्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (49-54) · Śloka 54
sa cēdēvamupakrāntaḥ śōphō na praśamaṁ vrajēt| tasyōpanāhaiḥ pakvasya pāṭanaṁ hitamucyatē||49|| tailēna sarpiṣā vā'pi tābhyāṁ vā saktupiṇḍikā| sukhōṣṇā śōphapākārthamupanāhaḥ praśasyatē||50|| satilā sātasībījā dadhyamlā saktupiṇḍikā| sakiṇvakuṣṭhalavaṇā śastā syādupanāhanē||51|| rugdāharāgatōdaiśca vidagdhaṁ śōphamādiśēt| jalabastisamasparśaṁ sampakvaṁ pīḍitōnnatam||52|| umā'thō gugguluḥ saudhaṁ payō dakṣakapōtayōḥ| viṭ palāśabhavaḥ kṣārō hēmakṣīrī mukūlakaḥ||53|| ityuktō bhēṣajagaṇaḥ pakvaśōthaprabhēdanaḥ| sukumārasya, kr̥cchrasya śastraṁ tu paramucyatē||54||
View original
स चेदेवमुपक्रान्तः शोफो न प्रशमं व्रजेत्| तस्योपनाहैः पक्वस्य पाटनं हितमुच्यते||४९|| तैलेन सर्पिषा वाऽपि ताभ्यां वा सक्तुपिण्डिका| सुखोष्णा शोफपाकार्थमुपनाहः प्रशस्यते||५०|| सतिला सातसीबीजा दध्यम्ला सक्तुपिण्डिका| सकिण्वकुष्ठलवणा शस्ता स्यादुपनाहने||५१|| रुग्दाहरागतोदैश्च विदग्धं शोफमादिशेत्| जलबस्तिसमस्पर्शं सम्पक्वं पीडितोन्नतम्||५२|| उमाऽथो गुग्गुलुः सौधं पयो दक्षकपोतयोः| विट् पलाशभवः क्षारो हेमक्षीरी मुकूलकः||५३|| इत्युक्तो भेषजगणः पक्वशोथप्रभेदनः| सुकुमारस्य, कृच्छ्रस्य शस्त्रं तु परमुच्यते||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (55) · Śloka 55
pāṭanaṁ vyadhanaṁ caiva chēdanaṁ lēpanaṁ tathā| pracchanaṁ sīvanaṁ caiva ṣaḍvidhaṁ śastrakarma tat||55||
View original
पाटनं व्यधनं चैव छेदनं लेपनं तथा| प्रच्छनं सीवनं चैव षड्विधं शस्त्रकर्म तत्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (56-60) · Śloka 61
nāḍīvraṇāḥ pakvaśōthāstathā kṣatagudōdaram| antaḥśalyāśca yē śōphāḥ pāṭyāstē tadvidhāśca yē||56|| dakōdarāṇi sampakvā gulmā yē yē ca raktajāḥ| vyadhyāḥ śōṇitarōgāśca visarpapiḍakādayaḥ||57|| udvr̥ttān sthūlaparyantānutsannān kaṭhiṇān vraṇān| arśaḥprabhr̥tyadhīmāṁsaṁ chēdanēnōpapādayēt||58|| kilāsāni sakuṣṭhāni likhēllēkhyāni buddhimān| vātāsr̥ggranthipiḍakāḥ sakōṭhā raktamaṇḍalam||59|| kuṣṭhānyabhihataṁ cāṅgaṁ śōthāṁśca pracchayēdbhiṣak| sīvyaṁ kukṣyudarādyaṁ tu gambhīraṁ yadvipāṭitam||60|| iti ṣaḍvidhamuddiṣṭaṁ śastrakarma manīṣibhiḥ|61|
View original
नाडीव्रणाः पक्वशोथास्तथा क्षतगुदोदरम्| अन्तःशल्याश्च ये शोफाः पाट्यास्ते तद्विधाश्च ये||५६|| दकोदराणि सम्पक्वा गुल्मा ये ये च रक्तजाः| व्यध्याः शोणितरोगाश्च विसर्पपिडकादयः||५७|| उद्वृत्तान् स्थूलपर्यन्तानुत्सन्नान् कठिणान् व्रणान्| अर्शःप्रभृत्यधीमांसं छेदनेनोपपादयेत्||५८|| किलासानि सकुष्ठानि लिखेल्लेख्यानि बुद्धिमान्| वातासृग्ग्रन्थिपिडकाः सकोठा रक्तमण्डलम्||५९|| कुष्ठान्यभिहतं चाङ्गं शोथांश्च प्रच्छयेद्भिषक्| सीव्यं कुक्ष्युदराद्यं तु गम्भीरं यद्विपाटितम्||६०|| इति षड्विधमुद्दिष्टं शस्त्रकर्म मनीषिभिः|६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (61-62) · Śloka 62
sūkṣmānanāḥ kōṣavantō yē vraṇāstānprapīḍayēt||61|| kalāyāśca masūrāśca gōdhūmāḥ saharēṇavaḥ| kalkīkr̥tāḥ praśasyantē niḥsnēhā vraṇapīḍanē||62||
View original
सूक्ष्माननाः कोषवन्तो ये व्रणास्तान्प्रपीडयेत्||६१|| कलायाश्च मसूराश्च गोधूमाः सहरेणवः| कल्कीकृताः प्रशस्यन्ते निःस्नेहा व्रणपीडने||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (63-64) · Śloka 65
śālmalītvagbalāmūlaṁ tathā nyagrōdhapallavāḥ| nyagrōdhādikamuddiṣṭaṁ balādikamathāpi vā||63|| ālēpanaṁ nirvapaṇaṁ tadvidyāttaiśca sēcanam| sarpiṣā śatadhautēna payasā madhukāmbunā||64|| nirvāpayēt suśītēna raktapittōttarān vraṇān|65|
View original
शाल्मलीत्वग्बलामूलं तथा न्यग्रोधपल्लवाः| न्यग्रोधादिकमुद्दिष्टं बलादिकमथापि वा||६३|| आलेपनं निर्वपणं तद्विद्यात्तैश्च सेचनम्| सर्पिषा शतधौतेन पयसा मधुकाम्बुना||६४|| निर्वापयेत् सुशीतेन रक्तपित्तोत्तरान् व्रणान्|६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (65-67) · Śloka 68
lambāni vraṇamāṁsāni pralipya madhusarpiṣā||65|| sandadhīta samaṁ vaidyō bandhanaiścōpapādayēt| tānsamānsusthitāñjñātvā phalinīlōdhrakaṭphalaiḥ||66|| samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayēt| pañcavalkalacūrṇairvā śukticūrṇasamāyutaiḥ||67|| dhātakīlōdhracūrṇairvā tathā rōhanti tē vraṇāḥ|68|
View original
लम्बानि व्रणमांसानि प्रलिप्य मधुसर्पिषा||६५|| सन्दधीत समं वैद्यो बन्धनैश्चोपपादयेत्| तान्समान्सुस्थिताञ्ज्ञात्वा फलिनीलोध्रकट्फलैः||६६|| समङ्गाधातकीयुक्तैश्चूर्णितैरवचूर्णयेत्| पञ्चवल्कलचूर्णैर्वा शुक्तिचूर्णसमायुतैः||६७|| धातकीलोध्रचूर्णैर्वा तथा रोहन्ति ते व्रणाः|६८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (68-71) · Śloka 72
asthibhagnaṁ cyutaṁ sandhiṁ sandadhīta samaṁ punaḥ||68|| samēna samamaṅgēna kr̥tvā'nyēna vicakṣaṇaḥ| sthiraiḥ kavalikābandhaiḥ kuśikābhiśca saṁsthitam||69|| paṭṭaiḥ prabhūtasarpiṣkairbadhnīyādacalaṁ sukham| avidāhibhirannaiśca paiṣṭikaistamupācarēt||70|| glānirhi na hitā tasya sandhiviślēṣakārikā| vicyutābhihatāṅgānāṁ visarpādīnupadravān||71|| upācarēdyathākālaṁ kālajñaḥ svāccikitsitāt|72|
View original
अस्थिभग्नं च्युतं सन्धिं सन्दधीत समं पुनः||६८|| समेन सममङ्गेन कृत्वाऽन्येन विचक्षणः| स्थिरैः कवलिकाबन्धैः कुशिकाभिश्च संस्थितम्||६९|| पट्टैः प्रभूतसर्पिष्कैर्बध्नीयादचलं सुखम्| अविदाहिभिरन्नैश्च पैष्टिकैस्तमुपाचरेत्||७०|| ग्लानिर्हि न हिता तस्य सन्धिविश्लेषकारिका| विच्युताभिहताङ्गानां विसर्पादीनुपद्रवान्||७१|| उपाचरेद्यथाकालं कालज्ञः स्वाच्चिकित्सितात्|७२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (72-79) · Śloka 79
śuṣkā mahārujaḥ stabdhā yē vraṇā mārutōttarāḥ| svēdyāḥ saṅkarakalpēna tē syuḥ kr̥śarapāyasaiḥ||72|| grāmyabailāmbujānūpairvaiśavāraiśca saṁskr̥taiḥ| utkārikābhiścōṣṇābhiḥ sukhī syādvraṇitastathā||73|| sadāhā vēdanāvantō yē vraṇā mārutōttarāḥ| tēṣāmumāṁ tilāṁścaiva bhr̥ṣṭān payasi nirvr̥tān||74|| tēnaiva payasā piṣṭvā kuryādālēpanaṁ bhiṣak| balā guḍūcī madhukaṁ pr̥śniparṇī śatāvarī||75|| jīvantī śarkarā kṣīraṁ tailaṁ matsyavasā ghr̥tam| saṁsiddhā samadhūcchiṣṭā śūlaghnī snēhaśarkarā||76|| dvipañcamūlakvathitēnāmbhasā payasā'thavā | sarpiṣā vā satailēna kōṣṇēna pariṣēcayēt||77|| yavacūrṇaṁ samadhukaṁ satilaṁ saha sarpiṣā| dadyādālēpanaṁ kōṣṇaṁ dāhaśūlōpaśāntayē||78|| upanāhaśca kartavyaḥ satilō mudgapāyasaḥ| rugdāhayōḥ praśamanō vraṇēṣvēṣa vidhirhitaḥ||79||
View original
शुष्का महारुजः स्तब्धा ये व्रणा मारुतोत्तराः| स्वेद्याः सङ्करकल्पेन ते स्युः कृशरपायसैः||७२|| ग्राम्यबैलाम्बुजानूपैर्वैशवारैश्च संस्कृतैः| उत्कारिकाभिश्चोष्णाभिः सुखी स्याद्व्रणितस्तथा||७३|| सदाहा वेदनावन्तो ये व्रणा मारुतोत्तराः| तेषामुमां तिलांश्चैव भृष्टान् पयसि निर्वृतान्||७४|| तेनैव पयसा पिष्ट्वा कुर्यादालेपनं भिषक्| बला गुडूची मधुकं पृश्निपर्णी शतावरी||७५|| जीवन्ती शर्करा क्षीरं तैलं मत्स्यवसा घृतम्| संसिद्धा समधूच्छिष्टा शूलघ्नी स्नेहशर्करा||७६|| द्विपञ्चमूलक्वथितेनाम्भसा पयसाऽथवा | सर्पिषा वा सतैलेन कोष्णेन परिषेचयेत्||७७|| यवचूर्णं समधुकं सतिलं सह सर्पिषा| दद्यादालेपनं कोष्णं दाहशूलोपशान्तये||७८|| उपनाहश्च कर्तव्यः सतिलो मुद्गपायसः| रुग्दाहयोः प्रशमनो व्रणेष्वेष विधिर्हितः||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (80-82) · Śloka 82
sūkṣmānanā bahusrāvāḥ kōṣavantaśca yē vraṇāḥ| na ca marmāśritāstēṣāmēṣaṇaṁ hitamucyatē||80|| dvividhāmēṣaṇīṁ vidyānmr̥dvīṁ ca kaṭhināmapi| audbhidairmr̥dubhirnālairlōhānāṁ vā śalākayā||81|| gambhīrē māṁsalē dēśē pāṭyaṁ lauhaśalākayā| ēṣyaṁ vidyādvraṇaṁ nālairviparītamatō bhiṣak||82||
View original
सूक्ष्मानना बहुस्रावाः कोषवन्तश्च ये व्रणाः| न च मर्माश्रितास्तेषामेषणं हितमुच्यते||८०|| द्विविधामेषणीं विद्यान्मृद्वीं च कठिनामपि| औद्भिदैर्मृदुभिर्नालैर्लोहानां वा शलाकया||८१|| गम्भीरे मांसले देशे पाट्यं लौहशलाकया| एष्यं विद्याद्व्रणं नालैर्विपरीतमतो भिषक्||८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (83-85) · Śloka 85
pūtigandhān vivarṇāṁśca bahusrāvānmahārujaḥ| vraṇānaśuddhān vijñāya śōdhanaiḥ samupācarēt||83|| triphalā khadirō dārvī nyagrōdhādirbalā kuśaḥ| nimbakōlakapatrāṇi kaṣāyāḥ śōdhanā matāḥ||84|| tilakalkaḥ salavaṇō dvē haridrē trivr̥ddhr̥tam| madhukaṁ nimbapatrāṇi pralēpō vraṇaśōdhanaḥ||85||
View original
पूतिगन्धान् विवर्णांश्च बहुस्रावान्महारुजः| व्रणानशुद्धान् विज्ञाय शोधनैः समुपाचरेत्||८३|| त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधादिर्बला कुशः| निम्बकोलकपत्राणि कषायाः शोधना मताः||८४|| तिलकल्कः सलवणो द्वे हरिद्रे त्रिवृद्धृतम्| मधुकं निम्बपत्राणि प्रलेपो व्रणशोधनः||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (86-94) · Śloka 94
nātiraktō nātipāṇḍurnātiśyāvō na cātiruk| na cōtsannō na cōtsaṅgī śuddhō rōpyaḥ paraṁ vraṇaḥ||86|| nyagrōdhōdumbarāśvatthakadambaplakṣavētasāḥ| karavīrārkakuṭajāḥ kaṣāyā vraṇarōpaṇāḥ||87|| candanaṁ padmakiñjalkaṁ dārvītvaṅnīlamutpalam| mēdē mūrvā samaṅgā ca yaṣṭyāhvaṁ vraṇarōpaṇam||88|| prapauṇḍarīkaṁ jīvantī gōjihvā dhātakī balā| rōpaṇaṁ satilaṁ dadyāt pralēpaṁ saghr̥taṁ vraṇē||89|| kampillakaṁ viḍaṅgāni vatsakaṁ triphalāṁ balām| paṭōlaṁ picumardaṁ ca lōdhraṁ mustaṁ priyaṅgukam||90|| khadiraṁ dhātakīṁ sarjamēlāmagurucandanē| piṣṭvā sādhyaṁ bhavēttailaṁ tat paraṁ vraṇarōpaṇam||91|| prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ kākōlyau dvē ca candanē| siddhamētaiḥ samaistailaṁ paraṁ syādvraṇarōpaṇam||92|| dūrvāsvarasasiddhaṁ vā tailaṁ kampillakēna vā| dārvītvacaśca kalkēna pradhānaṁ vraṇarōpaṇam||93|| yēnaiva vidhinā tailaṁ ghr̥taṁ tēnaiva sādhayēt| raktapittōttaraṁ dr̥ṣṭvā rōpaṇīyaṁ vraṇaṁ bhiṣak||94||
View original
नातिरक्तो नातिपाण्डुर्नातिश्यावो न चातिरुक्| न चोत्सन्नो न चोत्सङ्गी शुद्धो रोप्यः परं व्रणः||८६|| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थकदम्बप्लक्षवेतसाः| करवीरार्ककुटजाः कषाया व्रणरोपणाः||८७|| चन्दनं पद्मकिञ्जल्कं दार्वीत्वङ्नीलमुत्पलम्| मेदे मूर्वा समङ्गा च यष्ट्याह्वं व्रणरोपणम्||८८|| प्रपौण्डरीकं जीवन्ती गोजिह्वा धातकी बला| रोपणं सतिलं दद्यात् प्रलेपं सघृतं व्रणे||८९|| कम्पिल्लकं विडङ्गानि वत्सकं त्रिफलां बलाम्| पटोलं पिचुमर्दं च लोध्रं मुस्तं प्रियङ्गुकम्||९०|| खदिरं धातकीं सर्जमेलामगुरुचन्दने| पिष्ट्वा साध्यं भवेत्तैलं तत् परं व्रणरोपणम्||९१|| प्रपौण्डरीकं मधुकं काकोल्यौ द्वे च चन्दने| सिद्धमेतैः समैस्तैलं परं स्याद्व्रणरोपणम्||९२|| दूर्वास्वरससिद्धं वा तैलं कम्पिल्लकेन वा| दार्वीत्वचश्च कल्केन प्रधानं व्रणरोपणम्||९३|| येनैव विधिना तैलं घृतं तेनैव साधयेत्| रक्तपित्तोत्तरं दृष्ट्वा रोपणीयं व्रणं भिषक्||९४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (95-96) · Śloka 96
kadambārjunanimbānāṁ pāṭalyāḥ pippalasya ca| vraṇapracchādanē vidvān patrāṇyarkasya cādiśēt||95|| vārkṣō'thavā''jinaḥ kṣaumaḥ paṭṭō vraṇahitaḥ smr̥taḥ| bandhaśca dvividhaḥ śastō vraṇānāṁ savyadakṣiṇaḥ||96||
View original
कदम्बार्जुननिम्बानां पाटल्याः पिप्पलस्य च| व्रणप्रच्छादने विद्वान् पत्राण्यर्कस्य चादिशेत्||९५|| वार्क्षोऽथवाऽऽजिनः क्षौमः पट्टो व्रणहितः स्मृतः| बन्धश्च द्विविधः शस्तो व्रणानां सव्यदक्षिणः||९६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (97-100) · Śloka 100
lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vidāhīni gurūṇi ca| varjayēdannapānāni vraṇī maithunamēva ca||97|| nātiśītagurusnigdhamavidāhi yathāvraṇam| annapānaṁ vraṇahitaṁ hitaṁ cāsvapanaṁ divā||98|| stanyāni jīvanīyāni br̥ṁhaṇīyāni yāni ca| utsādanārthaṁ nimnānāṁ vraṇānāṁ tāni kalpayēt||99|| bhūrjagranthyaśmakāsīsamadhōbhāgāni gugguluḥ| vraṇāvasādanaṁ tadvat kalaviṅkakapōtaviṭ||100||
View original
लवणाम्लकटूष्णानि विदाहीनि गुरूणि च| वर्जयेदन्नपानानि व्रणी मैथुनमेव च||९७|| नातिशीतगुरुस्निग्धमविदाहि यथाव्रणम्| अन्नपानं व्रणहितं हितं चास्वपनं दिवा||९८|| स्तन्यानि जीवनीयानि बृंहणीयानि यानि च| उत्सादनार्थं निम्नानां व्रणानां तानि कल्पयेत्||९९|| भूर्जग्रन्थ्यश्मकासीसमधोभागानि गुग्गुलुः| व्रणावसादनं तद्वत् कलविङ्ककपोतविट्||१००||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (101-106) · Śloka 106
rudhirē'tipravr̥ttē tu cchinnē cchēdyē'dhimāṁsakē| kaphagranthiṣu gaṇḍēṣu vātastambhānilārtiṣu||101|| gūḍhapūyalasīkēṣu gambhīrēṣu sthirēṣu ca| kl̥ptēṣu cāṅgadēśēṣu karmāgnēḥ sampraśasyatē||102|| madhūcchiṣṭēna tailēna majjakṣaudravasāghr̥taiḥ| taptairvā vividhairlōhairdahēddāhaviśēṣavit||103|| rūkṣāṇāṁ sukumārāṇāṁ gambhīrānmārutōttarān| dahēt snēhamadhūcchiṣṭairlōhaiḥ kṣaudraistatō'nyathā||104|| bāladurbalavr̥ddhānāṁ garbhiṇyā raktapittinām| tr̥ṣṇājvaraparītānāmabalānāṁ viṣādinām||105|| nāgnikarmōpadēṣṭavyaṁ snāyumarmavraṇēṣu ca| saviṣēṣu ca śalyēṣu nētrakuṣṭhavraṇēṣu ca||106||
View original
रुधिरेऽतिप्रवृत्ते तु च्छिन्ने च्छेद्येऽधिमांसके| कफग्रन्थिषु गण्डेषु वातस्तम्भानिलार्तिषु||१०१|| गूढपूयलसीकेषु गम्भीरेषु स्थिरेषु च| कप्तेषु चाङ्गदेशेषु कर्माग्नेः सम्प्रशस्यते||१०२|| मधूच्छिष्टेन तैलेन मज्जक्षौद्रवसाघृतैः| तप्तैर्वा विविधैर्लोहैर्दहेद्दाहविशेषवित्||१०३|| रूक्षाणां सुकुमाराणां गम्भीरान्मारुतोत्तरान्| दहेत् स्नेहमधूच्छिष्टैर्लोहैः क्षौद्रैस्ततोऽन्यथा||१०४|| बालदुर्बलवृद्धानां गर्भिण्या रक्तपित्तिनाम्| तृष्णाज्वरपरीतानामबलानां विषादिनाम्||१०५|| नाग्निकर्मोपदेष्टव्यं स्नायुमर्मव्रणेषु च| सविषेषु च शल्येषु नेत्रकुष्ठव्रणेषु च||१०६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (107-109) · Śloka 109
rōgadōṣabalāpēkṣī mātrākālāgnikōvidaḥ| śastrakarmāgnikr̥tyēṣu kṣāramapyavacārayēt||107|| kaṭhinatvaṁ vraṇā yānti gandhaiḥ sāraiśca dhūpitāḥ| sarpirmajjavasādhūpaiḥ śaithilyaṁ yānti hi vraṇāḥ||108|| rujaḥ srāvāśca gandhāśca kr̥mayaśca vraṇāśritāḥ| śaithilyaṁ mārdavaṁ cāpi dhūpanēnōpaśāmyati||109||
View original
रोगदोषबलापेक्षी मात्राकालाग्निकोविदः| शस्त्रकर्माग्निकृत्येषु क्षारमप्यवचारयेत्||१०७|| कठिनत्वं व्रणा यान्ति गन्धैः सारैश्च धूपिताः| सर्पिर्मज्जवसाधूपैः शैथिल्यं यान्ति हि व्रणाः||१०८|| रुजः स्रावाश्च गन्धाश्च कृमयश्च व्रणाश्रिताः| शैथिल्यं मार्दवं चापि धूपनेनोपशाम्यति||१०९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (110-112) · Śloka 112
lōdhranyagrōdhaśuṅgāni khadirastriphalā ghr̥tam| pralēpō vraṇaśaithilyasaukumāryaprasādhanaḥ||110|| sarujaḥ kaṭhināḥ stabdhā nirāsrāvāśca yē vraṇāḥ| yavacūrṇaiḥ sasarpiṣkairbahuśastān pralēpayēt||111|| mudgaṣaṣṭikaśālīnāṁ pāyasairvā yathākramam| saghr̥tairjīvanīyairvā tarpayēttānabhīkṣṇaśaḥ||112||
View original
लोध्रन्यग्रोधशुङ्गानि खदिरस्त्रिफला घृतम्| प्रलेपो व्रणशैथिल्यसौकुमार्यप्रसाधनः||११०|| सरुजः कठिनाः स्तब्धा निरास्रावाश्च ये व्रणाः| यवचूर्णैः ससर्पिष्कैर्बहुशस्तान् प्रलेपयेत्||१११|| मुद्गषष्टिकशालीनां पायसैर्वा यथाक्रमम्| सघृतैर्जीवनीयैर्वा तर्पयेत्तानभीक्ष्णशः||११२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (113-119) · Śloka 119
kakubhōdumbarāśvatthalōdhrajāmbavakaṭphalaiḥ| tvacamāśvēva gr̥hṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ||113|| manaḥśilailā mañjiṣṭhā lākṣā ca rajanīdvayam| pralēpaḥ saghr̥takṣaudrastvagviśuddhikaraḥ paraḥ||114|| ayōrajaḥ sakāsīsaṁ triphalākusumāni ca| karōti lēpaḥ kr̥ṣṇatvaṁ sadya ēva navatvaci||115|| kālīyakanatāmrāsthihēmakāntārasōttamaiḥ | lēpaḥ sagōmayarasaḥ savarṇīkaraṇaḥ paraḥ||116|| dhyāmakāśvatthaniculamūlaṁ lākṣā sagairikā| sahēmaścāmr̥tāsaṅgaḥ kāsīsaṁ cēti varṇakr̥t||117|| catuṣpadānāṁ tvaglōmakhuraśr̥ṅgāsthibhasmanā| tailāktā cūrṇitā bhūmirbhavēllōmavatī punaḥ||118|| ṣōḍaśōpadravā yē ca vraṇānāṁ parikīrtitāḥ| tēṣāṁ cikitsā nirdiṣṭā yathāsvaṁ svē cikitsitē||119||
View original
ककुभोदुम्बराश्वत्थलोध्रजाम्बवकट्फलैः| त्वचमाश्वेव गृह्णन्ति त्वक्चूर्णैश्चूर्णिता व्रणाः||११३|| मनःशिलैला मञ्जिष्ठा लाक्षा च रजनीद्वयम्| प्रलेपः सघृतक्षौद्रस्त्वग्विशुद्धिकरः परः||११४|| अयोरजः सकासीसं त्रिफलाकुसुमानि च| करोति लेपः कृष्णत्वं सद्य एव नवत्वचि||११५|| कालीयकनताम्रास्थिहेमकान्तारसोत्तमैः | लेपः सगोमयरसः सवर्णीकरणः परः||११६|| ध्यामकाश्वत्थनिचुलमूलं लाक्षा सगैरिका| सहेमश्चामृतासङ्गः कासीसं चेति वर्णकृत्||११७|| चतुष्पदानां त्वग्लोमखुरशृङ्गास्थिभस्मना| तैलाक्ता चूर्णिता भूमिर्भवेल्लोमवती पुनः||११८|| षोडशोपद्रवा ये च व्रणानां परिकीर्तिताः| तेषां चिकित्सा निर्दिष्टा यथास्वं स्वे चिकित्सिते||११९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (120-121) · Śloka 121
tatra ślōkau- dvau vraṇau vraṇabhēdāśca parīkṣā duṣṭirēva ca| sthānāni gandhāḥ srāvāśca sōpasargāḥ kriyāśca yāḥ||120|| vraṇādhikārē sapraśnamētannavakamuktavān| munirvyāsasamāsābhyāmagnivēśāya dhīmatē||121||
View original
तत्र श्लोकौ- द्वौ व्रणौ व्रणभेदाश्च परीक्षा दुष्टिरेव च| स्थानानि गन्धाः स्रावाश्च सोपसर्गाः क्रियाश्च याः||१२०|| व्रणाधिकारे सप्रश्नमेतन्नवकमुक्तवान्| मुनिर्व्याससमासाभ्यामग्निवेशाय धीमते||१२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē dr̥ḍhabalasampūritē cikitsāsthānē dvivraṇīyacikitsitaṁ nāma pañcaviṁśō'dhyāyaḥ||25||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने द्विव्रणीयचिकित्सितं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon