Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātastrimarmīyacikitsitamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातस्त्रिमर्मीयचिकित्सितमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
32. trimarmīyacikitsitam
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
saptōttaraṁ marmaśataṁ yaduktaṁ śarīrasaṅkhyāmadhikr̥tya tēbhyaḥ| marmāṇi bastiṁ hr̥dayaṁ śiraśca pradhānabhūtāni vadanti tajjñāḥ||3|| prāṇāśrayāt, tāni hi pīḍayantō vātādayō'sūnapi pīḍayanti| tatsaṁśritānāmanupālanārthaṁ mahāgadānāṁ śr̥ṇu saumya rakṣām||4||
View original
सप्तोत्तरं मर्मशतं यदुक्तं शरीरसङ्ख्यामधिकृत्य तेभ्यः| मर्माणि बस्तिं हृदयं शिरश्च प्रधानभूतानि वदन्ति तज्ज्ञाः||३|| प्राणाश्रयात्, तानि हि पीडयन्तो वातादयोऽसूनपि पीडयन्ति| तत्संश्रितानामनुपालनार्थं महागदानां शृणु सौम्य रक्षाम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
kaṣāyatiktōṣaṇarūkṣabhōjyaiḥ sandhāraṇābhōjanamaithunaiśca | pakvāśayē kupyati cēdapānaḥ srōtāṁsyadhōgāni balī sa ruddhvā||5|| karōti viṇmārutamūtrasaṅgaṁ kramādudāvartamataḥ sughōram| rugbastihr̥tkukṣyudarēṣvabhīkṣṇaṁ sapr̥ṣṭhapārśvēṣvatidāruṇā syāt||6|| ādhmānahr̥llāsavikartikāśca tōdō'vipākaśca sabastiśōthaḥ| varcō'pravr̥ttirjaṭharē ca gaṇḍānyūrdhvaśca vāyurvihatō gudē syāt||7|| kr̥cchrēṇa śuṣkasya cirāt pravr̥ttiḥ syādvā tanuḥ syāt khararūkṣaśītā| tataśca rōgā jvaramūtrakr̥cchrapravāhikāhr̥dgrahaṇīpradōṣāḥ||8|| vamyāndhyabādhiryaśirō'bhitāpavātōdarāṣṭhīlamanōvikārāḥ| tr̥ṣṇāsrapittārucigulmakāsaśvāsapratiśyārditapārśvarōgāḥ||9|| anyē ca rōgā bahavō'nilōtthā bhavantyudāvartakr̥tāḥ sughōrāḥ| cikitsitaṁ cāsya yathāvadūrdhvaṁ pravakṣyatē tacchr̥ṇu cāgnivēśa!||10||
View original
कषायतिक्तोषणरूक्षभोज्यैः सन्धारणाभोजनमैथुनैश्च | पक्वाशये कुप्यति चेदपानः स्रोतांस्यधोगानि बली स रुद्ध्वा||५|| करोति विण्मारुतमूत्रसङ्गं क्रमादुदावर्तमतः सुघोरम्| रुग्बस्तिहृत्कुक्ष्युदरेष्वभीक्ष्णं सपृष्ठपार्श्वेष्वतिदारुणा स्यात्||६|| आध्मानहृल्लासविकर्तिकाश्च तोदोऽविपाकश्च सबस्तिशोथः| वर्चोऽप्रवृत्तिर्जठरे च गण्डान्यूर्ध्वश्च वायुर्विहतो गुदे स्यात्||७|| कृच्छ्रेण शुष्कस्य चिरात् प्रवृत्तिः स्याद्वा तनुः स्यात् खररूक्षशीता| ततश्च रोगा ज्वरमूत्रकृच्छ्रप्रवाहिकाहृद्ग्रहणीप्रदोषाः||८|| वम्यान्ध्यबाधिर्यशिरोऽभितापवातोदराष्ठीलमनोविकाराः| तृष्णास्रपित्तारुचिगुल्मकासश्वासप्रतिश्यार्दितपार्श्वरोगाः||९|| अन्ये च रोगा बहवोऽनिलोत्था भवन्त्युदावर्तकृताः सुघोराः| चिकित्सितं चास्य यथावदूर्ध्वं प्रवक्ष्यते तच्छृणु चाग्निवेश!||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (11-17) · Śloka 17
taṁ tailaśītajvaranāśanāktaṁ svēdairyathōktaiḥ pravilīnadōṣam| upācarēdvartinirūhabastisnēhairvirēkairanulōmanānnaiḥ||11|| śyāmātrivr̥nmāgadhikāṁ sadantīṁ gōmūtrapiṣṭāṁ daśabhāgamāṣām| sanīlikāṁ dvirlavaṇāṁ guḍēna vartiṁ karāṅguṣṭhanibhāṁ vidadhyāt||12|| piṇyākasauvarcalahiṅgubhirvā sasarṣapatryūṣaṇayāvaśūkaiḥ| krimighnakampillakaśaṅkhinībhiḥ sudhārkajakṣīraguḍairyutābhiḥ||13|| syāt pippalīsarṣaparāḍhavēśmadhūmaiḥ sagōmūtraguḍaiśca vartiḥ| śyāmāphalālābukapippalīnāṁ nāḍyā'thavā tat pradhamēttu cūrṇam||14|| rakṣōghnatumbīkarahāṭakr̥ṣṇācūrṇaṁ sajīmūtakasaindhavaṁ vā| snigdhē gudē tānyanulōmayanti narasya varcō'nilamūtrasaṅgam||15|| tēṣāṁ vighātē tu bhiṣagvidadhyāt svabhyaktasusvinnatanōrnirūham| ūrdhvānulōmauṣadhamūtratailakṣārāmlavātaghnayutaṁ sutīkṣṇam||16|| vātē'dhikē'mlaṁ lavaṇaṁ satailaṁ, kṣīrēṇa pittē tu, kaphē samūtram| sa mūtravarcō'nilasaṅgamāśu gudaṁ sirāśca praguṇīkarōti||17||
View original
तं तैलशीतज्वरनाशनाक्तं स्वेदैर्यथोक्तैः प्रविलीनदोषम्| उपाचरेद्वर्तिनिरूहबस्तिस्नेहैर्विरेकैरनुलोमनान्नैः||११|| श्यामात्रिवृन्मागधिकां सदन्तीं गोमूत्रपिष्टां दशभागमाषाम्| सनीलिकां द्विर्लवणां गुडेन वर्तिं कराङ्गुष्ठनिभां विदध्यात्||१२|| पिण्याकसौवर्चलहिङ्गुभिर्वा ससर्षपत्र्यूषणयावशूकैः| क्रिमिघ्नकम्पिल्लकशङ्खिनीभिः सुधार्कजक्षीरगुडैर्युताभिः||१३|| स्यात् पिप्पलीसर्षपराढवेश्मधूमैः सगोमूत्रगुडैश्च वर्तिः| श्यामाफलालाबुकपिप्पलीनां नाड्याऽथवा तत् प्रधमेत्तु चूर्णम्||१४|| रक्षोघ्नतुम्बीकरहाटकृष्णाचूर्णं सजीमूतकसैन्धवं वा| स्निग्धे गुदे तान्यनुलोमयन्ति नरस्य वर्चोऽनिलमूत्रसङ्गम्||१५|| तेषां विघाते तु भिषग्विदध्यात् स्वभ्यक्तसुस्विन्नतनोर्निरूहम्| ऊर्ध्वानुलोमौषधमूत्रतैलक्षाराम्लवातघ्नयुतं सुतीक्ष्णम्||१६|| वातेऽधिकेऽम्लं लवणं सतैलं, क्षीरेण पित्ते तु, कफे समूत्रम्| स मूत्रवर्चोऽनिलसङ्गमाशु गुदं सिराश्च प्रगुणीकरोति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (18) · Śloka 18
trivr̥tsudhāpatratilādiśākagrāmyaudakānūparasairyavānnam| anyaiśca sr̥ṣṭānilamūtraviḍbhiradyāt prasannāguḍasīdhupāyī||18||
View original
त्रिवृत्सुधापत्रतिलादिशाकग्राम्यौदकानूपरसैर्यवान्नम्| अन्यैश्च सृष्टानिलमूत्रविड्भिरद्यात् प्रसन्नागुडसीधुपायी||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (19) · Śloka 19
bhūyō'nubandhē tu bhavēdvirēcyō mūtraprasannādadhimaṇḍaśuktaiḥ| svasthaṁ tu paścādanuvāsayēttaṁ raukṣyāddhi saṅgō'nilavarcasōścēt||19||
View original
भूयोऽनुबन्धे तु भवेद्विरेच्यो मूत्रप्रसन्नादधिमण्डशुक्तैः| स्वस्थं तु पश्चादनुवासयेत्तं रौक्ष्याद्धि सङ्गोऽनिलवर्चसोश्चेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 22
dviruttaraṁ hiṅgu vacāgnikuṣṭhaṁ suvarcikā caiva viḍaṅgacūrṇam| sukhāmbunā''nāhavisūcikārtihr̥drōgagulmōrdhvasamīraṇaghnam ||20|| vacābhayācitrakayāvaśūkān sapippalīkātiviṣān sakuṣṭhān| uṣṇāmbunā''nāhavimūḍhavātān pītvā jayēdāśu rasaudanāśī||21|| hiṅgūgragandhābiḍaśuṇṭhyajājīharītakīpuṣkaramūlakuṣṭham| yathōttaraṁ bhāgavivr̥ddhamētat plīhōdarājīrṇavisūcikāsu||22||
View original
द्विरुत्तरं हिङ्गु वचाग्निकुष्ठं सुवर्चिका चैव विडङ्गचूर्णम्| सुखाम्बुनाऽऽनाहविसूचिकार्तिहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम् ||२०|| वचाभयाचित्रकयावशूकान् सपिप्पलीकातिविषान् सकुष्ठान्| उष्णाम्बुनाऽऽनाहविमूढवातान् पीत्वा जयेदाशु रसौदनाशी||२१|| हिङ्गूग्रगन्धाबिडशुण्ठ्यजाजीहरीतकीपुष्करमूलकुष्ठम्| यथोत्तरं भागविवृद्धमेतत् प्लीहोदराजीर्णविसूचिकासु||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (23) · Śloka 23
sthirādivargasya punarnavāyāḥ śampākapūtīkakarañjayōśca| siddhaḥ kaṣāyē dvipalāṁśikānāṁ prasthō ghr̥tāt syāt pratiruddhavātē||23||
View original
स्थिरादिवर्गस्य पुनर्नवायाः शम्पाकपूतीककरञ्जयोश्च| सिद्धः कषाये द्विपलांशिकानां प्रस्थो घृतात् स्यात् प्रतिरुद्धवाते||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (24-25) · Śloka 25
phalaṁ ca mūlaṁ ca virēcanōktaṁ hiṅgvarkamūlaṁ daśamūlamagryam| snuk citrakaścaiva punarnavā ca tulyāni sarvairlavaṇāni pañca||24|| snēhaiḥ samūtraiḥ saha jarjarāṇi śarāvasandhau vipacēt suliptē| pakvaṁ supiṣṭaṁ lavaṇaṁ tadannaiḥ pānaistathā''nāharujāghnamadyāt||25||
View original
फलं च मूलं च विरेचनोक्तं हिङ्ग्वर्कमूलं दशमूलमग्र्यम्| स्नुक् चित्रकश्चैव पुनर्नवा च तुल्यानि सर्वैर्लवणानि पञ्च||२४|| स्नेहैः समूत्रैः सह जर्जराणि शरावसन्धौ विपचेत् सुलिप्ते| पक्वं सुपिष्टं लवणं तदन्नैः पानैस्तथाऽऽनाहरुजाघ्नमद्यात्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (26-31) · Śloka 31
hr̥tstambhamūrdhāmayagauravābhyāmudgārasaṅgēna sapīnasēna| ānāhamāmaprabhavaṁ jayēttu pracchardanairlaṅghanapācanaiśca||26|| (gulmōdarabradhnārśaḥplīhōdāvartayōniśukragadē | mēdaḥkaphasaṁsr̥ṣṭē mārutaraktē'vagāḍhē ca||27|| gr̥dhrasipakṣavadhādiṣu virēcanārhēṣu vātarōgēṣu| vātē vibaddhamārgē mēdaḥkaphapittaraktēna||28|| payasā māṁsarasairvā triphalārasayūṣamūtramadirābhiḥ| dōṣānubandhayōgāt praśastamēraṇḍajaṁ tailam||29|| tadvātanutsvabhāvāt saṁyōgavaśādvirēcanācca jayēt| mēdōsr̥kpittakaphōnmiśrānilarōgajittasmāt||30|| balakōṣṭhavyādhivaśādāpañcapalā bhavēnmātrā| mr̥dukōṣṭhālpabalānāṁ saha bhōjyaṁ tatprayōjyaṁ syat)||31|| ityudāvartacikitsā|
View original
हृत्स्तम्भमूर्धामयगौरवाभ्यामुद्गारसङ्गेन सपीनसेन| आनाहमामप्रभवं जयेत्तु प्रच्छर्दनैर्लङ्घनपाचनैश्च||२६|| (गुल्मोदरब्रध्नार्शःप्लीहोदावर्तयोनिशुक्रगदे | मेदःकफसंसृष्टे मारुतरक्तेऽवगाढे च||२७|| गृध्रसिपक्षवधादिषु विरेचनार्हेषु वातरोगेषु| वाते विबद्धमार्गे मेदःकफपित्तरक्तेन||२८|| पयसा मांसरसैर्वा त्रिफलारसयूषमूत्रमदिराभिः| दोषानुबन्धयोगात् प्रशस्तमेरण्डजं तैलम्||२९|| तद्वातनुत्स्वभावात् संयोगवशाद्विरेचनाच्च जयेत्| मेदोसृक्पित्तकफोन्मिश्रानिलरोगजित्तस्मात्||३०|| बलकोष्ठव्याधिवशादापञ्चपला भवेन्मात्रा| मृदुकोष्ठाल्पबलानां सह भोज्यं तत्प्रयोज्यं स्यत्)||३१|| इत्युदावर्तचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (32-35) · Śloka 35
vyāyāmatīkṣṇauṣadharūkṣamadyaprasaṅganityadrutapr̥ṣṭhayānāt| ānūpamatsyādhyaśanādajīrṇāt syurmūtrakr̥cchrāṇi nr̥ṇāmihāṣṭau||32|| pr̥thaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarvē'thavā kōpamupētya bastau| mūtrasya mārgaṁ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kr̥cchrāt||33|| tīvrā rujō vaṅkṣaṇabastimēḍhrē svalpaṁ muhurmūtrayatīha vātāt| pītaṁ saraktaṁ sarujaṁ sadāhaṁ kr̥cchrānmuhurmūtrayatīha pittāt||34|| bastēḥ saliṅgasya gurutvaśōthau mūtraṁ sapicchaṁ kaphamūtrakr̥cchrē| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātādbhavanti tat kr̥cchratamaṁ hi kr̥cchram||35||
View original
व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात्| आनूपमत्स्याध्यशनादजीर्णात् स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणामिहाष्टौ||३२|| पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ| मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात्||३३|| तीव्रा रुजो वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात्| पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रान्मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात्||३४|| बस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे| सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत् कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (36) · Śloka 36
viśōṣayēdbastigataṁ saśukraṁ mūtraṁ sapittaṁ pavanaḥ kaphaṁ vā| yadā tadā'śmaryupajāyatē tu kramēṇa pittēṣviva rōcanā gōḥ||36||
View original
विशोषयेद्बस्तिगतं सशुक्रं मूत्रं सपित्तं पवनः कफं वा| यदा तदाऽश्मर्युपजायते तु क्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (37-38) · Śloka 39
kadambapuṣpākr̥tiraśmatulyā ślakṣṇā tripuṭyapyathavā'pi mr̥dvī| mūtrasya cēnmārgamupaiti ruddhvā mūtraṁ rujaṁ tasya karōti bastau||37|| sasēvanīmēhanabastiśūlaṁ viśīrṇadhāraṁ ca karōti mūtram| mr̥dnāti mēḍhraṁ sa tu vēdanārtō muhuḥ śakr̥nmuñcati mēhatē ca||38|| kṣōbhāt kṣatē mūtrayatīha sāsr̥k tasyāḥ sukhaṁ mēhati ca vyapāyāt|39|
View original
कदम्बपुष्पाकृतिरश्मतुल्या श्लक्ष्णा त्रिपुट्यप्यथवाऽपि मृद्वी| मूत्रस्य चेन्मार्गमुपैति रुद्ध्वा मूत्रं रुजं तस्य करोति बस्तौ||३७|| ससेवनीमेहनबस्तिशूलं विशीर्णधारं च करोति मूत्रम्| मृद्नाति मेढ्रं स तु वेदनार्तो मुहुः शकृन्मुञ्चति मेहते च||३८|| क्षोभात् क्षते मूत्रयतीह सासृक् तस्याः सुखं मेहति च व्यपायात्|३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (39-41) · Śloka 41
ēṣā'śmarī mārutabhinnamūrtiḥ syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī||39|| (rētō'bhighātābhihatasya puṁsaḥ pravartatē yasya tu mūtrakr̥cchram| syādvēdanā vaṅkṣaṇabastimēḍhrē tasyātiśūlaṁ vr̥ṣaṇātivr̥ttē||40|| śukrēṇa saṁruddhagatipravāhō mūtraṁ sa kr̥cchrēṇa vimuñcatīha| tamaṇḍayōḥ stabdhamiti bruvanti rētō'bhighātāt pravadanti kr̥cchram )||41||
View original
एषाऽश्मरी मारुतभिन्नमूर्तिः स्याच्छर्करा मूत्रपथात् क्षरन्ती||३९|| (रेतोऽभिघाताभिहतस्य पुंसः प्रवर्तते यस्य तु मूत्रकृच्छ्रम्| स्याद्वेदना वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे तस्यातिशूलं वृषणातिवृत्ते||४०|| शुक्रेण संरुद्धगतिप्रवाहो मूत्रं स कृच्छ्रेण विमुञ्चतीह| तमण्डयोः स्तब्धमिति ब्रुवन्ति रेतोऽभिघातात् प्रवदन्ति कृच्छ्रम् )||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (42) · Śloka 43
śukraṁ malāścaiva pr̥thak pr̥thagvā mūtrāśayasthāḥ prativārayanti| tadvyāhataṁ mēhanabastiśūlaṁ mūtraṁ saśukraṁ kurutē vibaddham||42|| stabdhaśca śūnō bhr̥śavēdanaśca tudyēta bastirvr̥ṣaṇau ca tasya|43|
View original
शुक्रं मलाश्चैव पृथक् पृथग्वा मूत्राशयस्थाः प्रतिवारयन्ति| तद्व्याहतं मेहनबस्तिशूलं मूत्रं सशुक्रं कुरुते विबद्धम्||४२|| स्तब्धश्च शूनो भृशवेदनश्च तुद्येत बस्तिर्वृषणौ च तस्य|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (43-44) · Śloka 44
kṣatābhighātāt kṣatajaṁ kṣayādvā prakōpitaṁ bastigataṁ vibaddham||43|| tīvrārti mūtrēṇa sahāśmarītvamāyāti tasminnatisañcitē ca| ādhmātatāṁ vindati gauravaṁ ca bastērlaghutvaṁ ca viniḥsr̥tē'smin||44|| iti mūtrakr̥cchranidānam|
View original
क्षताभिघातात् क्षतजं क्षयाद्वा प्रकोपितं बस्तिगतं विबद्धम्||४३|| तीव्रार्ति मूत्रेण सहाश्मरीत्वमायाति तस्मिन्नतिसञ्चिते च| आध्माततां विन्दति गौरवं च बस्तेर्लघुत्वं च विनिःसृतेऽस्मिन्||४४|| इति मूत्रकृच्छ्रनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (45-48) · Śloka 48
abhyañjanasnēhanirūhabastisnēhōpanāhōttarabastisēkān| sthirādibhirvātaharaiśca siddhān dadyādrasāṁścānilamūtrakr̥cchrē||45|| punarnavairaṇḍaśatāvarībhiḥ pattūravr̥ścīrabalāśmabhidbhiḥ| dvipañcamūlēna kulatthakōlayavaiśca tōyōtkvathitē kaṣāyē||46|| tailaṁ varāharkṣavasā ghr̥taṁ ca tairēva kalkairlavaṇaiśca sādhyam| tanmātrayā''śu pratihanti pītaṁ śūlānvitaṁ mārutamūtrakr̥cchram||47|| ētāni cānyāni varauṣadhāni piṣṭāni śastānyapi cōpanāhē| syurlābhatastailaphalāni caiva snēhāmlayuktāni sukhōṣṇavanti||48||
View original
अभ्यञ्जनस्नेहनिरूहबस्तिस्नेहोपनाहोत्तरबस्तिसेकान्| स्थिरादिभिर्वातहरैश्च सिद्धान् दद्याद्रसांश्चानिलमूत्रकृच्छ्रे||४५|| पुनर्नवैरण्डशतावरीभिः पत्तूरवृश्चीरबलाश्मभिद्भिः| द्विपञ्चमूलेन कुलत्थकोलयवैश्च तोयोत्क्वथिते कषाये||४६|| तैलं वराहर्क्षवसा घृतं च तैरेव कल्कैर्लवणैश्च साध्यम्| तन्मात्रयाऽऽशु प्रतिहन्ति पीतं शूलान्वितं मारुतमूत्रकृच्छ्रम्||४७|| एतानि चान्यानि वरौषधानि पिष्टानि शस्तान्यपि चोपनाहे| स्युर्लाभतस्तैलफलानि चैव स्नेहाम्लयुक्तानि सुखोष्णवन्ति||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (49-51) · Śloka 51
sēkāvagāhāḥ śiśirāḥ pradēhā graiṣmō vidhirbastipayōvirēkāḥ| drākṣāvidārīkṣurasairghr̥taiśca kr̥cchrēṣu pittaprabhavēṣu kāryāḥ||49|| śatāvarīkāśakuśaśvadaṁṣṭrāvidāriśālīkṣukaśērukāṇām| kvāthaṁ suśītaṁ madhuśarkarābhyāṁ yuktaṁ pibēt paittikamūtrakr̥cchrī||50|| pibēt kaṣāyaṁ kamalōtpalānāṁ śr̥ṅgāṭakānāmathavā vidāryāḥ| daṇḍairakāṇāmathavā'pi mūlaṁ pūrvēṇa kalpēna tathā'mbu śītam||51||
View original
सेकावगाहाः शिशिराः प्रदेहा ग्रैष्मो विधिर्बस्तिपयोविरेकाः| द्राक्षाविदारीक्षुरसैर्घृतैश्च कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु कार्याः||४९|| शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्राविदारिशालीक्षुकशेरुकाणाम्| क्वाथं सुशीतं मधुशर्कराभ्यां युक्तं पिबेत् पैत्तिकमूत्रकृच्छ्री||५०|| पिबेत् कषायं कमलोत्पलानां शृङ्गाटकानामथवा विदार्याः| दण्डैरकाणामथवाऽपि मूलं पूर्वेण कल्पेन तथाऽम्बु शीतम्||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (52-53) · Śloka 53
ērvārubījaṁ trapuṣāt kusumbhāt sakuṅkumaḥ syādvr̥ṣakaśca pēyaḥ| drākṣārasēnāśmariśarkarāsu sarvēṣu kr̥cchrēṣu praśasta ēṣaḥ||52|| ērvārubījaṁ madhukaṁ sadāru paittē pibēttaṇḍuladhāvanēna| dārvīṁ tathaivāmalakīrasēna samākṣikāṁ pittakr̥tē tu kr̥cchrē||53||
View original
एर्वारुबीजं त्रपुषात् कुसुम्भात् सकुङ्कुमः स्याद्वृषकश्च पेयः| द्राक्षारसेनाश्मरिशर्करासु सर्वेषु कृच्छ्रेषु प्रशस्त एषः||५२|| एर्वारुबीजं मधुकं सदारु पैत्ते पिबेत्तण्डुलधावनेन| दार्वीं तथैवामलकीरसेन समाक्षिकां पित्तकृते तु कृच्छ्रे||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (54-57) · Śloka 57
kṣārōṣṇatīkṣṇauṣadhamannapānaṁ svēdō yavānnaṁ vamanaṁ nirūhāḥ| takraṁ satiktauṣadhasiddhatailamabhyaṅgapānaṁ kaphamūtrakr̥cchrē||54|| vyōṣaṁ śvadaṁṣṭrātruṭisārasāsthi kōlapramāṇaṁ madhumūtrayuktam| pibēttruṭiṁ kṣaudrayutāṁ kadalyā rasēna kaiḍaryarasēna vā'pi||55|| takrēṇa yuktaṁ śitivārakasya bījaṁ pibēt kr̥cchravināśahētōḥ| pibēttathā taṇḍuladhāvanēna pravālacūrṇaṁ kaphamūtrakr̥cchrē||56|| saptacchadāragvadhakēbukailādhavaṁ karañjaṁ kuṭajaṁ guḍūcīm| paktvā jalē tēna pibēdyavāgūṁ siddhaṁ kaṣāyaṁ madhusaṁyutaṁ vā||57||
View original
क्षारोष्णतीक्ष्णौषधमन्नपानं स्वेदो यवान्नं वमनं निरूहाः| तक्रं सतिक्तौषधसिद्धतैलमभ्यङ्गपानं कफमूत्रकृच्छ्रे||५४|| व्योषं श्वदंष्ट्रात्रुटिसारसास्थि कोलप्रमाणं मधुमूत्रयुक्तम्| पिबेत्त्रुटिं क्षौद्रयुतां कदल्या रसेन कैडर्यरसेन वाऽपि||५५|| तक्रेण युक्तं शितिवारकस्य बीजं पिबेत् कृच्छ्रविनाशहेतोः| पिबेत्तथा तण्डुलधावनेन प्रवालचूर्णं कफमूत्रकृच्छ्रे||५६|| सप्तच्छदारग्वधकेबुकैलाधवं करञ्जं कुटजं गुडूचीम्| पक्त्वा जले तेन पिबेद्यवागूं सिद्धं कषायं मधुसंयुतं वा||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (58) · Śloka 58
sarvaṁ tridōṣaprabhavē tu vāyōḥ sthānānupūrvyā prasamīkṣya kāryam| tribhyō'dhikē prāgvamanaṁ kaphē syāt pittē virēkaḥ pavanē tu bastiḥ||58|| iti mūtrakr̥cchracikitsā|
View original
सर्वं त्रिदोषप्रभवे तु वायोः स्थानानुपूर्व्या प्रसमीक्ष्य कार्यम्| त्रिभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफे स्यात् पित्ते विरेकः पवने तु बस्तिः||५८|| इति मूत्रकृच्छ्रचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (59-72) · Śloka 72
kriyā hitā sā'śmariśarkarābhyāṁ kr̥cchrē yathaivēha kaphānilābhyām| kāryā'śmarībhēdanapātanāya viśēṣayuktaṁ śr̥ṇu karma siddham||59|| pāṣāṇabhēdaṁ vr̥ṣakaṁ śvadaṁṣṭrāpāṭhābhayāvyōṣaśaṭīnikumbhāḥ| hiṁsrākharāśvāśitivārakāṇāmērvārukāṇāṁ trapuṣasya bījam||60|| utkuñcikā hiṅgu savētasāmlaṁ syāddvē br̥hatyau hapuṣā vacā ca| cūrṇaṁ pibēdaśmaribhēdapakvaṁ sarpiśca gōmūtracaturguṇaṁ taiḥ||61|| mūlaṁ śvadaṁṣṭrēkṣurakōrubūkāt kṣīrēṇa piṣṭaṁ br̥hatīdvayācca| ālōḍya dadhnā madhurēṇa pēyaṁ dināni saptāśmaribhēdanāya||62|| punarnavāyōrajanīśvadaṁṣṭrāphalgupravālāśca sadarbhapuṣpāḥ| kṣīrāmbumadyēkṣurasaiḥ supiṣṭaṁ pēyaṁ bhavēdaśmariśarkarāsu||63|| truṭiṁ surāhvaṁ lavaṇāni pañca yavāgrajaṁ kundurukāśmabhēdau| kampillakaṁ gōkṣurakasya bījamērvārubījaṁ trapuṣasya bījam||64|| cūrṇīkr̥taṁ citrakahiṅgumāsīyavānitulyaṁ triphalādvibhāgam| amlairaśuktai rasamadyayuṣaiḥ pēyaṁ hi gulmāśmaribhēdanārtham||65|| bilvapramāṇō ghr̥tatailabhr̥ṣṭō yūṣaḥ kr̥taḥ śigrukamūlakalkāt| śītō'śmabhit syāddadhimaṇḍayuktaḥ pēyaḥ prakāmaṁ lavaṇēna yuktaḥ||66|| jalēna śōbhāñjanamūlakalkaḥ śītō hitaścāśmariśarkarāsu| sitōpalā vā samayāvaśūkā kr̥cchrēṣu sarvēṣvapi bhēṣajaṁ syāt||67|| pītvā'tha madyaṁ nigadaṁ rathēna hayēna vā śīghrajavēna yāyāt| taiḥ śarkarā pracyavatē'śmarī tu śamyēnna cēcchalyaviduddharēttām||68|| rētōbhighātaprabhavē tu kr̥cchrē samīkṣya dōṣaṁ pratikarma kuryāt| kārpāsamūlaṁ vr̥ṣakāśmabhēdau balā sthirādīni gavēdhukā ca||69|| vr̥ścīra aindrī ca punarnavā ca śatāvarī madhvasanākhyaparṇyau| tatkvāthasiddhaḥ pavanē rasaḥ syāt pittē'dhikē kṣīramathāpi sarpiḥ||70|| kaphē ca yūṣādikamannapānaṁ saṁsargajē sarvahitaḥ kramaḥ syāt| ēvaṁ na cēcchāmyati tasya yuñjyāt surāṁ purāṇāṁ madhukāsavaṁ vā||71|| vihaṅgamāṁsāni ca br̥ṁhaṇāya bastīṁśca śukrāśayaśōdhanārtham| śuddhasya tr̥ptasya ca vr̥ṣyayōgaiḥ priyānukūlāḥ pramadā vidhēyāḥ||72||
View original
क्रिया हिता साऽश्मरिशर्कराभ्यां कृच्छ्रे यथैवेह कफानिलाभ्याम्| कार्याऽश्मरीभेदनपातनाय विशेषयुक्तं शृणु कर्म सिद्धम्||५९|| पाषाणभेदं वृषकं श्वदंष्ट्रापाठाभयाव्योषशटीनिकुम्भाः| हिंस्राखराश्वाशितिवारकाणामेर्वारुकाणां त्रपुषस्य बीजम्||६०|| उत्कुञ्चिका हिङ्गु सवेतसाम्लं स्याद्द्वे बृहत्यौ हपुषा वचा च| चूर्णं पिबेदश्मरिभेदपक्वं सर्पिश्च गोमूत्रचतुर्गुणं तैः||६१|| मूलं श्वदंष्ट्रेक्षुरकोरुबूकात् क्षीरेण पिष्टं बृहतीद्वयाच्च| आलोड्य दध्ना मधुरेण पेयं दिनानि सप्ताश्मरिभेदनाय||६२|| पुनर्नवायोरजनीश्वदंष्ट्राफल्गुप्रवालाश्च सदर्भपुष्पाः| क्षीराम्बुमद्येक्षुरसैः सुपिष्टं पेयं भवेदश्मरिशर्करासु||६३|| त्रुटिं सुराह्वं लवणानि पञ्च यवाग्रजं कुन्दुरुकाश्मभेदौ| कम्पिल्लकं गोक्षुरकस्य बीजमेर्वारुबीजं त्रपुषस्य बीजम्||६४|| चूर्णीकृतं चित्रकहिङ्गुमासीयवानितुल्यं त्रिफलाद्विभागम्| अम्लैरशुक्तै रसमद्ययुषैः पेयं हि गुल्माश्मरिभेदनार्थम्||६५|| बिल्वप्रमाणो घृततैलभृष्टो यूषः कृतः शिग्रुकमूलकल्कात्| शीतोऽश्मभित् स्याद्दधिमण्डयुक्तः पेयः प्रकामं लवणेन युक्तः||६६|| जलेन शोभाञ्जनमूलकल्कः शीतो हितश्चाश्मरिशर्करासु| सितोपला वा समयावशूका कृच्छ्रेषु सर्वेष्वपि भेषजं स्यात्||६७|| पीत्वाऽथ मद्यं निगदं रथेन हयेन वा शीघ्रजवेन यायात्| तैः शर्करा प्रच्यवतेऽश्मरी तु शम्येन्न चेच्छल्यविदुद्धरेत्ताम्||६८|| रेतोभिघातप्रभवे तु कृच्छ्रे समीक्ष्य दोषं प्रतिकर्म कुर्यात्| कार्पासमूलं वृषकाश्मभेदौ बला स्थिरादीनि गवेधुका च||६९|| वृश्चीर ऐन्द्री च पुनर्नवा च शतावरी मध्वसनाख्यपर्ण्यौ| तत्क्वाथसिद्धः पवने रसः स्यात् पित्तेऽधिके क्षीरमथापि सर्पिः||७०|| कफे च यूषादिकमन्नपानं संसर्गजे सर्वहितः क्रमः स्यात्| एवं न चेच्छाम्यति तस्य युञ्ज्यात् सुरां पुराणां मधुकासवं वा||७१|| विहङ्गमांसानि च बृंहणाय बस्तींश्च शुक्राशयशोधनार्थम्| शुद्धस्य तृप्तस्य च वृष्ययोगैः प्रियानुकूलाः प्रमदा विधेयाः||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (73-75) · Śloka 75
raktōdbhavē tūtpalanālatālakāsēkṣubālēkṣukaśērukāṇi| pibēt sitākṣaudrayutāni khādēdikṣuṁ vidārīṁ trapuṣāṇi caiva||73|| ghr̥taṁ śvadaṁṣṭrāsvarasēna siddhaṁ kṣīrēṇa caivāṣṭaguṇēna pēyam| sthirādikānāṁ kanakādikānāmēkaikaśō vā vidhinaiva tēna||74|| kṣīrēṇa bastirmadhurauṣadhaiḥ syāttailēna vā svāduphalōtthitēna| yanmūtrakr̥cchrē vihitaṁ tu paittē kāryaṁ tu tacchōṇitamūtrakr̥cchrē||75||
View original
रक्तोद्भवे तूत्पलनालतालकासेक्षुबालेक्षुकशेरुकाणि| पिबेत् सिताक्षौद्रयुतानि खादेदिक्षुं विदारीं त्रपुषाणि चैव||७३|| घृतं श्वदंष्ट्रास्वरसेन सिद्धं क्षीरेण चैवाष्टगुणेन पेयम्| स्थिरादिकानां कनकादिकानामेकैकशो वा विधिनैव तेन||७४|| क्षीरेण बस्तिर्मधुरौषधैः स्यात्तैलेन वा स्वादुफलोत्थितेन| यन्मूत्रकृच्छ्रे विहितं तु पैत्ते कार्यं तु तच्छोणितमूत्रकृच्छ्रे||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (76) · Śloka 76
vyāyāmasandhāraṇaśuṣkarūkṣapiṣṭānnavātārkakaravyavāyān| kharjūraśālūkakapitthajambūbisaṁ kaṣāyaṁ na rasaṁ bhajēta||76|| ityaśmarīcikitsā|
View original
व्यायामसन्धारणशुष्करूक्षपिष्टान्नवातार्ककरव्यवायान्| खर्जूरशालूककपित्थजम्बूबिसं कषायं न रसं भजेत||७६|| इत्यश्मरीचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (77-80) · Śloka 80
vyāyāmatīkṣṇātivirēkabasticintābhayatrāsagadāticārāḥ| chardyāmasandhāraṇakarśanāni hr̥drōgakartr̥̄ṇi tathā'bhighātaḥ||77|| vaivarṇyamūrcchājvarakāsahikkāśvāsāsyavairasyatr̥ṣāpramōhāḥ| chardiḥ kaphōtklēśarujō'ruciśca hr̥drōgajāḥ syurvividhāstathā'nyē||78|| hr̥cchūnyabhāvadravaśōṣabhēdastambhāḥ samōhāḥ pavanādviśēṣaḥ| pittāttamōdūyanadāhamōhāḥ santrāsatāpajvarapītabhāvāḥ||79|| stabdhaṁ guru syāt stimitaṁ ca marma kaphāt prasēkajvarakāsatandrāḥ| vidyāttridōṣaṁ tvapi sarvaliṅgaṁ tīvrārtitōdaṁ kr̥mijaṁ sakaṇḍūm||80||
View original
व्यायामतीक्ष्णातिविरेकबस्तिचिन्ताभयत्रासगदातिचाराः| छर्द्यामसन्धारणकर्शनानि हृद्रोगकर्तॄणि तथाऽभिघातः||७७|| वैवर्ण्यमूर्च्छाज्वरकासहिक्काश्वासास्यवैरस्यतृषाप्रमोहाः| छर्दिः कफोत्क्लेशरुजोऽरुचिश्च हृद्रोगजाः स्युर्विविधास्तथाऽन्ये||७८|| हृच्छून्यभावद्रवशोषभेदस्तम्भाः समोहाः पवनाद्विशेषः| पित्तात्तमोदूयनदाहमोहाः सन्त्रासतापज्वरपीतभावाः||७९|| स्तब्धं गुरु स्यात् स्तिमितं च मर्म कफात् प्रसेकज्वरकासतन्द्राः| विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं कृमिजं सकण्डूम्||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (81-89) · Śloka 89
tailaṁ sasauvīrakamastutakraṁ vātē prapēyaṁ lavaṇaṁ sukhōṣṇam| mūtrāmbusiddhaṁ lavaṇaiśca tailamānāhagulmārtihr̥dāmayaghnam||81|| punarnavāṁ dāru sapañcamūlaṁ rāsnāṁ yavān bilvakulatthakōlam| paktvā jalē tēna vipācya tailamabhyaṅgapānē'nilahr̥dgadadhnam||82|| harītakīnāgarapuṣkarāhvairvayaḥkayasthālavaṇaiśca kalkaiḥ| sahiṅgubhiḥ sādhitamagryasarpirgulmē sahr̥tpārśvagadē'nilōtthē||83|| sapuṣkarāhvaṁ phalapūramūlaṁ mahauṣadhaṁ śaṭyabhayā ca kalkāḥ| kṣārāmbusarpirlavaṇairvimiśrāḥ syurvātahr̥drōgavikartikāghnāḥ||84|| kvāthaḥ kr̥taḥ pauṣkaramātuluṅgapalāśabhūtīkaśaṭīsurāhvaiḥ| sanāgarājājivacāyavānīkṣāraḥ sukhōṣṇō lavaṇaśca pēyaḥ||85|| pathyāśaṭīpauṣkarapañcakōlāt samātuluṅgādyamakēna kalkaḥ| guḍaprasannālavaṇaiśca bhr̥ṣṭō hr̥tpārśvapr̥ṣṭhōdarayōniśūlē||86|| syāttryūṣaṇaṁ dvē triphalē sapāṭhē nidigdhikāgōkṣurakau balē dvē| r̥ddhistruṭistāmalakī svaguptā mēdē madhūkaṁ madhukaṁ sthirā ca||87|| śatāvarī jīvakapr̥śniparṇyau dravyairimairakṣasamaiḥ supiṣṭaiḥ| prasthaṁ ghr̥tasyēha pacēdvidhijñaḥ prasthēna dadhnā tvatha māhiṣēṇa||88|| mātrāṁ palaṁ cārdhapalaṁ picuṁ vā prayōjayēnmākṣikasamprayuktām| śvāsē sakāsē tvatha pāṇḍurōgē halīmakē hr̥dgrahaṇīpradōṣē||89||
View original
तैलं ससौवीरकमस्तुतक्रं वाते प्रपेयं लवणं सुखोष्णम्| मूत्राम्बुसिद्धं लवणैश्च तैलमानाहगुल्मार्तिहृदामयघ्नम्||८१|| पुनर्नवां दारु सपञ्चमूलं रास्नां यवान् बिल्वकुलत्थकोलम्| पक्त्वा जले तेन विपाच्य तैलमभ्यङ्गपानेऽनिलहृद्गदध्नम्||८२|| हरीतकीनागरपुष्कराह्वैर्वयःकयस्थालवणैश्च कल्कैः| सहिङ्गुभिः साधितमग्र्यसर्पिर्गुल्मे सहृत्पार्श्वगदेऽनिलोत्थे||८३|| सपुष्कराह्वं फलपूरमूलं महौषधं शट्यभया च कल्काः| क्षाराम्बुसर्पिर्लवणैर्विमिश्राः स्युर्वातहृद्रोगविकर्तिकाघ्नाः||८४|| क्वाथः कृतः पौष्करमातुलुङ्गपलाशभूतीकशटीसुराह्वैः| सनागराजाजिवचायवानीक्षारः सुखोष्णो लवणश्च पेयः||८५|| पथ्याशटीपौष्करपञ्चकोलात् समातुलुङ्गाद्यमकेन कल्कः| गुडप्रसन्नालवणैश्च भृष्टो हृत्पार्श्वपृष्ठोदरयोनिशूले||८६|| स्यात्त्र्यूषणं द्वे त्रिफले सपाठे निदिग्धिकागोक्षुरकौ बले द्वे| ऋद्धिस्त्रुटिस्तामलकी स्वगुप्ता मेदे मधूकं मधुकं स्थिरा च||८७|| शतावरी जीवकपृश्निपर्ण्यौ द्रव्यैरिमैरक्षसमैः सुपिष्टैः| प्रस्थं घृतस्येह पचेद्विधिज्ञः प्रस्थेन दध्ना त्वथ माहिषेण||८८|| मात्रां पलं चार्धपलं पिचुं वा प्रयोजयेन्माक्षिकसम्प्रयुक्ताम्| श्वासे सकासे त्वथ पाण्डुरोगे हलीमके हृद्ग्रहणीप्रदोषे||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (90-95) · Śloka 95
śītāḥ pradēhāḥ pariṣēcanāni tathā virēkō hr̥di pittaduṣṭē| drākṣāsitākṣaudraparūṣakaiḥ syācchuddhē tu pittāpahamannapānam||90|| yaṣṭyāhvikātiktakarōhiṇībhyāṁ kalkaṁ pibēccāpi sitājalēna| kṣatē ca sarpīṁṣi hitāni sarpirguḍāśca yē tān prasamīkṣya samyak||91|| dadyādbhiṣagdhanvarasāṁśca gavyakṣīrāśināṁ pittahr̥dāmayēṣu| tairēva sarvē praśamaṁ prayānti pittāmayāḥ śōṇitasaṁśrayā yē||92|| drākṣābalāśrēyasiśarkarābhiḥ kharjūravīrarṣabhakōtpalaiśca| kākōlimēdāyugajīvakaiśca kṣīrēṇa siddhaṁ mahiṣīghr̥taṁ syāt||93|| kaśērukāśaivalaśr̥ṅgavēraprapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ bisasya| granthiśca sarpiḥ payasā pacēttaiḥ kṣaudrānvitaṁ pittahr̥dāmayaghnam||94|| sthirādikalkaiḥ payasā ca siddhaṁ drākṣārasēnēkṣurasēna vā'pi| sarpirhitaṁ svāduphalēkṣujāśca rasāḥ suśītā hr̥di pittaduṣṭē||95||
View original
शीताः प्रदेहाः परिषेचनानि तथा विरेको हृदि पित्तदुष्टे| द्राक्षासिताक्षौद्रपरूषकैः स्याच्छुद्धे तु पित्तापहमन्नपानम्||९०|| यष्ट्याह्विकातिक्तकरोहिणीभ्यां कल्कं पिबेच्चापि सिताजलेन| क्षते च सर्पींषि हितानि सर्पिर्गुडाश्च ये तान् प्रसमीक्ष्य सम्यक्||९१|| दद्याद्भिषग्धन्वरसांश्च गव्यक्षीराशिनां पित्तहृदामयेषु| तैरेव सर्वे प्रशमं प्रयान्ति पित्तामयाः शोणितसंश्रया ये||९२|| द्राक्षाबलाश्रेयसिशर्कराभिः खर्जूरवीरर्षभकोत्पलैश्च| काकोलिमेदायुगजीवकैश्च क्षीरेण सिद्धं महिषीघृतं स्यात्||९३|| कशेरुकाशैवलशृङ्गवेरप्रपौण्डरीकं मधुकं बिसस्य| ग्रन्थिश्च सर्पिः पयसा पचेत्तैः क्षौद्रान्वितं पित्तहृदामयघ्नम्||९४|| स्थिरादिकल्कैः पयसा च सिद्धं द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वाऽपि| सर्पिर्हितं स्वादुफलेक्षुजाश्च रसाः सुशीता हृदि पित्तदुष्टे||९५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (96-99) · Śloka 99
svinnasya vāntasya vilaṅghitasya kriyā kaphaghnī kaphamarmarōgē| kaulatthadhānyaiśca rasairvavānnaṁ pānāni tīkṣṇāni ca śaṅkarāṇi||96|| mūtrē śr̥tāḥ kaṭphalaśr̥ṅgavērapītadrupathyātiviṣāḥ pradēyāḥ| kr̥ṣṇāśaṭīpuṣkaramūlarāsnāvacābhayānāgaracūrṇakaṁ ca||97|| udumbarāśvatthavaṭārjunākhyē pālāśarauhītakakhādirē ca| kvāthē trivr̥ttryūṣaṇacūrṇasiddhō lēhaḥ kaphaghnō'śiśirāmbuyuktaḥ||98|| śilāhvayaṁ vā bhiṣagapramattaḥ prayōjayēt kalpavidhānadiṣṭam| prāśaṁ tathā''gastyamathāpi lēhaṁ rasāyanaṁ brāhmamathāmalakyāḥ||99||
View original
स्विन्नस्य वान्तस्य विलङ्घितस्य क्रिया कफघ्नी कफमर्मरोगे| कौलत्थधान्यैश्च रसैर्ववान्नं पानानि तीक्ष्णानि च शङ्कराणि||९६|| मूत्रे शृताः कट्फलशृङ्गवेरपीतद्रुपथ्यातिविषाः प्रदेयाः| कृष्णाशटीपुष्करमूलरास्नावचाभयानागरचूर्णकं च||९७|| उदुम्बराश्वत्थवटार्जुनाख्ये पालाशरौहीतकखादिरे च| क्वाथे त्रिवृत्त्र्यूषणचूर्णसिद्धो लेहः कफघ्नोऽशिशिराम्बुयुक्तः||९८|| शिलाह्वयं वा भिषगप्रमत्तः प्रयोजयेत् कल्पविधानदिष्टम्| प्राशं तथाऽऽगस्त्यमथापि लेहं रसायनं ब्राह्ममथामलक्याः||९९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (100) · Śloka 100
tridōṣajē laṅghanamāditaḥ syādannaṁ ca sarvēṣu hitaṁ vidhēyam| hīnātimadhyatvamavēkṣya caiva kāryaṁ trayāṇāmapi karma śastam||100||
View original
त्रिदोषजे लङ्घनमादितः स्यादन्नं च सर्वेषु हितं विधेयम्| हीनातिमध्यत्वमवेक्ष्य चैव कार्यं त्रयाणामपि कर्म शस्तम्||१००||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (101-102) · Śloka 103
bhuktē'dhikaṁ jīryati śūlamalpaṁ jīrṇē sthitaṁ cēt suradārukuṣṭham| satilvakaṁ dvē lavaṇē viḍaṅgamuṣṇāmbunā sātiviṣaṁ pibēt saḥ||101|| jīrṇē'dhikē snēhavirēcanaṁ syāt phalairvirēcyō yadi jīryati syāt| triṣvēva kālēṣvadhikē tu śūlē tīkṣṇaṁ hitaṁ mūlavirēcanaṁ syāt||102|| prāyō'nilō ruddhagatiḥ prakupyatyāmāśayē śōdhanamēva tasmāt| kāryaṁ tathā laṅghanapācanaṁ ca ...|103|
View original
भुक्तेऽधिकं जीर्यति शूलमल्पं जीर्णे स्थितं चेत् सुरदारुकुष्ठम्| सतिल्वकं द्वे लवणे विडङ्गमुष्णाम्बुना सातिविषं पिबेत् सः||१०१|| जीर्णेऽधिके स्नेहविरेचनं स्यात् फलैर्विरेच्यो यदि जीर्यति स्यात्| त्रिष्वेव कालेष्वधिके तु शूले तीक्ष्णं हितं मूलविरेचनं स्यात्||१०२|| प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः प्रकुप्यत्यामाशये शोधनमेव तस्मात्| कार्यं तथा लङ्घनपाचनं च ...|१०३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (103) · Śloka 103
... sarvaṁ kr̥mighnaṁ kr̥mihr̥dgadē ca||103|| iti hr̥drōgacikitsā|
View original
... सर्वं कृमिघ्नं कृमिहृद्गदे च||१०३|| इति हृद्रोगचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (104-106) · Śloka 107
sandhāraṇājīrṇarajōtibhāṣyakrōdhartuvaiṣamyaśirōbhitāpaiḥ| prajāgarātisvapanāmbuśītairavaśyayā maithunabāṣpadhūmaiḥ||104|| saṁstyānadōṣē śirasi pravr̥ddhō vāyuḥ pratiśyāyamudīrayēttu| ghrāṇārtitōdau kṣavathurjalābhaḥ srāvō'nilāt sasvaramūrdharōgaḥ||105|| nāsāgrapākajvaravaktraśōṣatr̥ṣṇōṣṇapītasravaṇāni pittāt| kāsārucisrāvaghanaprasēkāḥ kaphādguruḥ srōtasi cāpi kaṇḍūḥ||106|| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātāt syuḥ pīnasē tīvrarujē'tiduḥkhē |107|
View original
सन्धारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः| प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः||१०४|| संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु| घ्राणार्तितोदौ क्षवथुर्जलाभः स्रावोऽनिलात् सस्वरमूर्धरोगः||१०५|| नासाग्रपाकज्वरवक्त्रशोषतृष्णोष्णपीतस्रवणानि पित्तात्| कासारुचिस्रावघनप्रसेकाः कफाद्गुरुः स्रोतसि चापि कण्डूः||१०६|| सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात् स्युः पीनसे तीव्ररुजेऽतिदुःखे |१०७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (107-109) · Śloka 109
sarvō'tivr̥ddhō'hitabhōjanāttu duṣṭapratiśyāya upēkṣitaḥ syāt||107|| tatastu rōgāḥ kṣavathuśca nāsāśōṣaḥ pratīnāhaparisravau ca| ghrāṇasya pūtitvamapīnasaśca sapākaśōthārbudapūyaraktāḥ||108|| arūṁṣi śīrṣaśravaṇākṣirōgakhālityaharyarjunalōmabhāvāḥ| tr̥ṭśvāsakāsajvararaktapittavaisvaryaśōṣāśca tatō bhavanti||109||
View original
सर्वोऽतिवृद्धोऽहितभोजनात्तु दुष्टप्रतिश्याय उपेक्षितः स्यात्||१०७|| ततस्तु रोगाः क्षवथुश्च नासाशोषः प्रतीनाहपरिस्रवौ च| घ्राणस्य पूतित्वमपीनसश्च सपाकशोथार्बुदपूयरक्ताः||१०८|| अरूंषि शीर्षश्रवणाक्षिरोगखालित्यहर्यर्जुनलोमभावाः| तृट्श्वासकासज्वररक्तपित्तवैस्वर्यशोषाश्च ततो भवन्ति||१०९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (110-117) · Śloka 117
rōdhābhighātasravaśōṣapākairghrāṇaṁ yutaṁ yaśca na vētti gandham| durgandhi cāsyaṁ bahuśaḥprakōpi duṣṭapratiśyāyamudāharēttam||110|| saṁspr̥śya marmāṇyanilastu mūrdhni viṣvakpathasthaḥ kṣavathuṁ karōti| kruddhaḥ sa saṁśōṣya kaphaṁ tu nāsāśr̥ṅgāṭakaghrāṇaviśōṣaṇaṁ ca||111|| ucchvāsamārgaṁ tu kaphaḥ savātō rundhyāt pratīnāhamudāharēttam| yō mastuluṅgādghanapītapakvaḥ kaphaḥ sravēdēṣa parisravastu||112|| vaivarṇyadaurgandhyamupēkṣayā tu syāt pūtinasyaṁ śvayathurbhramaśca| ānahyatē yasya viśuṣyatē ca praklidyatē dhūpyati cāpi nāsā||113|| na vētti yō gandharasāṁśca janturjuṣṭaṁ vyavasyēttamapīnasēna| taṁ cānilaślēṣmabhavaṁ vikāraṁ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam||114|| sadāharāgaḥ śvayathuḥ sapākaḥ syād ghrāṇapākō'pi ca raktapittāt| ghrāṇāśritāsr̥kprabhr̥tīn pradūṣya kurvanti nāsāśvayathuṁ malāśca||115|| ghrāṇē tathōcchvāsagatiṁ nirudhya māṁsāsradōṣādapi cārbudāni| ghrāṇāt sravēdvā śravaṇānmukhādvā pittāktamasraṁ tvapi pūyaraktam||116|| kuryāt sapittaḥ pavanastvagādīn sandūṣya cārūṁṣi sapākavanti| nāsā pradīptēva narasya yasya dīptaṁ tu taṁ rōgamudāharanti||117|| iti nāsārōganidānam|
View original
रोधाभिघातस्रवशोषपाकैर्घ्राणं युतं यश्च न वेत्ति गन्धम्| दुर्गन्धि चास्यं बहुशःप्रकोपि दुष्टप्रतिश्यायमुदाहरेत्तम्||११०|| संस्पृश्य मर्माण्यनिलस्तु मूर्ध्नि विष्वक्पथस्थः क्षवथुं करोति| क्रुद्धः स संशोष्य कफं तु नासाशृङ्गाटकघ्राणविशोषणं च||१११|| उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम्| यो मस्तुलुङ्गाद्घनपीतपक्वः कफः स्रवेदेष परिस्रवस्तु||११२|| वैवर्ण्यदौर्गन्ध्यमुपेक्षया तु स्यात् पूतिनस्यं श्वयथुर्भ्रमश्च| आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा||११३|| न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन| तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम्||११४|| सदाहरागः श्वयथुः सपाकः स्याद् घ्राणपाकोऽपि च रक्तपित्तात्| घ्राणाश्रितासृक्प्रभृतीन् प्रदूष्य कुर्वन्ति नासाश्वयथुं मलाश्च||११५|| घ्राणे तथोच्छ्वासगतिं निरुध्य मांसास्रदोषादपि चार्बुदानि| घ्राणात् स्रवेद्वा श्रवणान्मुखाद्वा पित्ताक्तमस्रं त्वपि पूयरक्तम्||११६|| कुर्यात् सपित्तः पवनस्त्वगादीन् सन्दूष्य चारूंषि सपाकवन्ति| नासा प्रदीप्तेव नरस्य यस्य दीप्तं तु तं रोगमुदाहरन्ति||११७|| इति नासारोगनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (118) · Śloka 118
bhr̥śārtiśūlaṁ sphuratīha vātāt pittāt sadāhārti kaphādguru syāt| sarvaistridōṣaṁ krimibhistu kaṇḍūrdaurgandhyatōdārtiyutaṁ śiraḥ syāt||118|| iti śirōrōganidānam|
View original
भृशार्तिशूलं स्फुरतीह वातात् पित्तात् सदाहार्ति कफाद्गुरु स्यात्| सर्वैस्त्रिदोषं क्रिमिभिस्तु कण्डूर्दौर्गन्ध्यतोदार्तियुतं शिरः स्यात्||११८|| इति शिरोरोगनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (119-123) · Śloka 123
mukhāmayē mārutajē tu śōṣakārkaśyaraukṣyāṇi calā rujaśca| kr̥ṣṇāruṇaṁ niṣpatanaṁ saśītaṁ prasraṁsanaspandanatōdabhēdāḥ||119|| tr̥ṣṇājvarasphōṭakatāludāhā dhūmāyanaṁ cāpyavadīrṇatā ca| pittāt samūrcchā vividhā rujaśca varṇāśca śuklāruṇavarṇavarjyāḥ||120|| kaṇḍūrgurutvaṁ sitavijjalatvaṁ snēhō'rucirjāḍyakaphaprasēkau| utklēśamandānalatā ca tandrā rujaśca mandāḥ kaphavakrarōgē||121|| sarvāṇi rūpāṇi tu vakrarōgē bhavanti yasmin sa tu sarvajaḥ syāt| saṁsthānadūṣyākr̥tināmabhēdāccaitē catuḥṣaṣṭividhā bhavanti||122|| śālākyatantrē'bhihitāni tēṣāṁ nimittarūpākr̥tibhēṣajāni| yathāpradēśaṁ tu caturvidhasya kriyāṁ pravakṣyāmi mukhāmayasya||123|| iti mukharōganidānam|
View original
मुखामये मारुतजे तु शोषकार्कश्यरौक्ष्याणि चला रुजश्च| कृष्णारुणं निष्पतनं सशीतं प्रस्रंसनस्पन्दनतोदभेदाः||११९|| तृष्णाज्वरस्फोटकतालुदाहा धूमायनं चाप्यवदीर्णता च| पित्तात् समूर्च्छा विविधा रुजश्च वर्णाश्च शुक्लारुणवर्णवर्ज्याः||१२०|| कण्डूर्गुरुत्वं सितविज्जलत्वं स्नेहोऽरुचिर्जाड्यकफप्रसेकौ| उत्क्लेशमन्दानलता च तन्द्रा रुजश्च मन्दाः कफवक्ररोगे||१२१|| सर्वाणि रूपाणि तु वक्ररोगे भवन्ति यस्मिन् स तु सर्वजः स्यात्| संस्थानदूष्याकृतिनामभेदाच्चैते चतुःषष्टिविधा भवन्ति||१२२|| शालाक्यतन्त्रेऽभिहितानि तेषां निमित्तरूपाकृतिभेषजानि| यथाप्रदेशं तु चतुर्विधस्य क्रियां प्रवक्ष्यामि मुखामयस्य||१२३|| इति मुखरोगनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (124-126) · Śloka 126
vātādibhiḥ śōkabhayātilōbhakrōdhairmanōghnāśanagandharūpaiḥ| arōcakāḥ syuḥ parihr̥ṣṭadantaḥ kaṣāyavakraśca matō'nilēna||124|| kaṭvamlamuṣṇaṁ virasaṁ ca pūti pittēna vidyāllavaṇaṁ ca vakram| mādhuryapaicchilyagurutvaśaityavibaddhasambaddhayutaṁ kaphēna||125|| arōcakē śōkabhayānilōbhakrōdhādyahr̥dyāśanagandhajē syāt| svābhāvikaṁ vakramathāruciśca tridōṣajē naikarasaṁ bhavēttu||126|| ityarōcakanidānam|
View original
वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनगन्धरूपैः| अरोचकाः स्युः परिहृष्टदन्तः कषायवक्रश्च मतोऽनिलेन||१२४|| कट्वम्लमुष्णं विरसं च पूति पित्तेन विद्याल्लवणं च वक्रम्| माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यविबद्धसम्बद्धयुतं कफेन||१२५|| अरोचके शोकभयानिलोभक्रोधाद्यहृद्याशनगन्धजे स्यात्| स्वाभाविकं वक्रमथारुचिश्च त्रिदोषजे नैकरसं भवेत्तु||१२६|| इत्यरोचकनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (127-128) · Śloka 128
nādō'tirukkarṇamalasya śōṣaḥ srāvastanuścāśravaṇaṁ ca vātāt| śōphaḥ sarāgō daraṇaṁ vidāhaḥ sapītapūtiśravaṇaṁ ca pittāt||127|| vaiśrutyakaṇḍūsthiraśōphaśuklasnigdhaśrutiḥ ślēṣmabhavē'lparuk ca| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātāt srāvaśca tatrādhikadōṣavarṇaḥ||128|| iti karṇarōganidānam|
View original
नादोऽतिरुक्कर्णमलस्य शोषः स्रावस्तनुश्चाश्रवणं च वातात्| शोफः सरागो दरणं विदाहः सपीतपूतिश्रवणं च पित्तात्||१२७|| वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोफशुक्लस्निग्धश्रुतिः श्लेष्मभवेऽल्परुक् च| सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात् स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः||१२८|| इति कर्णरोगनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (129-131) · Śloka 131
alpastu rāgō'nupadēhavāṁśca satōdabhēdō'nilajākṣirōgē| pittāt sadāhō'tirujaḥ sarāgaḥ pītōpadēhaḥ subhr̥śōṣṇavāhī||129|| śuklōpadēhaṁ bahupicchilāśru nētraṁ kaphāt syādgurutā sakaṇḍuḥ| sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātānnētrāmayāḥ ṣaṇṇavatistu bhēdāt||130|| tēṣāmabhivyaktirabhipradiṣṭā śālākyatantrēṣu cikitsitaṁ ca| parādhikārē tu na vistarōktiḥ śastēti tēnātra na naḥ prayāsaḥ||131|| iti nētrarōganidānam|
View original
अल्पस्तु रागोऽनुपदेहवांश्च सतोदभेदोऽनिलजाक्षिरोगे| पित्तात् सदाहोऽतिरुजः सरागः पीतोपदेहः सुभृशोष्णवाही||१२९|| शुक्लोपदेहं बहुपिच्छिलाश्रु नेत्रं कफात् स्याद्गुरुता सकण्डुः| सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातान्नेत्रामयाः षण्णवतिस्तु भेदात्||१३०|| तेषामभिव्यक्तिरभिप्रदिष्टा शालाक्यतन्त्रेषु चिकित्सितं च| पराधिकारे तु न विस्तरोक्तिः शस्तेति तेनात्र न नः प्रयासः||१३१|| इति नेत्ररोगनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (132-133) · Śloka 133
tējō'nilādyaiḥ saha kēśabhūmiṁ dagdhvā''śu kuryāt khalatiṁ narasya| kiñcittu dagdhvā palitāni kuryāddhariprabhatvaṁ ca śirōruhāṇām||132|| ityūrdhvajatrūtthagadaikadēśastantrē nibaddhō'yamaśūnyatārtham| ataḥ paraṁ bhēṣajasaṅgrahaṁ tu nibōdha saṅkṣēpata ucyamānam||133|| iti khālityarōganidānam|
View original
तेजोऽनिलाद्यैः सह केशभूमिं दग्ध्वाऽऽशु कुर्यात् खलतिं नरस्य| किञ्चित्तु दग्ध्वा पलितानि कुर्याद्धरिप्रभत्वं च शिरोरुहाणाम्||१३२|| इत्यूर्ध्वजत्रूत्थगदैकदेशस्तन्त्रे निबद्धोऽयमशून्यतार्थम्| अतः परं भेषजसङ्ग्रहं तु निबोध सङ्क्षेपत उच्यमानम्||१३३|| इति खालित्यरोगनिदानम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (134-143) · Śloka 143
vātāt sakāsavaisvaryē sakṣāraṁ pīnasē vr̥tam| pibēdrasaṁ payaścōṣṇaṁ snaihikaṁ dhūmamēva vā||134|| śatāhvā tvagbalā mūlaṁ syōnākairaṇḍabilvajam| sāragvadhaṁ pibēdvartiṁ madhūcchiṣṭavasāghr̥taiḥ||135|| athavā saghr̥tān saktūn kr̥tvā mallakasampuṭē| navapratiśyāyavatāṁ dhūmaṁ vaidyaḥ prayōjayēt||136|| śaṅkhamūrdhalalāṭārtau pāṇisvēdōpanāhanam| svabhyaktē kṣavathusrāvarōdhādau saṅkarādayaḥ||137|| ghrēyāśca rōhiṣājājīvacātarkāricōrakāḥ| tvakpatramaricailānāṁ cūrṇā vā sōpakuñcikāḥ||138|| srōtaḥśr̥ṅgāṭanāsākṣiśōṣē tailaṁ ca nāvanam| prabhāvyājē tilān kṣīrē tēna piṣṭāṁstaduṣmaṇā||139|| mandasvinnān sayaṣṭyāhvacūrṇāṁstēnaiva pīḍayēt| daśamūlasya niṣkvāthē rāsnāmadhukakalkavat||140|| siddhaṁ sasaindhavaṁ tailaṁ daśakr̥tvō'ṇu tat smr̥tam| snigdhasyāsthāpanairdōṣaṁ nirharēdvātapīnasē||141|| snigdhāmlōṣṇaiśca laghvannaṁ grāmyādīnāṁ rasairhitam| uṣṇāmbunā snānapānē nivātōṣṇapratiśrayaḥ||142|| cintāvyāyāmavākcēṣṭāvyavāyaviratō bhavēt| vātajē pīnasē dhīmānicchannēvātmanō hitam||143||
View original
वातात् सकासवैस्वर्ये सक्षारं पीनसे वृतम्| पिबेद्रसं पयश्चोष्णं स्नैहिकं धूममेव वा||१३४|| शताह्वा त्वग्बला मूलं स्योनाकैरण्डबिल्वजम्| सारग्वधं पिबेद्वर्तिं मधूच्छिष्टवसाघृतैः||१३५|| अथवा सघृतान् सक्तून् कृत्वा मल्लकसम्पुटे| नवप्रतिश्यायवतां धूमं वैद्यः प्रयोजयेत्||१३६|| शङ्खमूर्धललाटार्तौ पाणिस्वेदोपनाहनम्| स्वभ्यक्ते क्षवथुस्रावरोधादौ सङ्करादयः||१३७|| घ्रेयाश्च रोहिषाजाजीवचातर्कारिचोरकाः| त्वक्पत्रमरिचैलानां चूर्णा वा सोपकुञ्चिकाः||१३८|| स्रोतःशृङ्गाटनासाक्षिशोषे तैलं च नावनम्| प्रभाव्याजे तिलान् क्षीरे तेन पिष्टांस्तदुष्मणा||१३९|| मन्दस्विन्नान् सयष्ट्याह्वचूर्णांस्तेनैव पीडयेत्| दशमूलस्य निष्क्वाथे रास्नामधुककल्कवत्||१४०|| सिद्धं ससैन्धवं तैलं दशकृत्वोऽणु तत् स्मृतम्| स्निग्धस्यास्थापनैर्दोषं निर्हरेद्वातपीनसे||१४१|| स्निग्धाम्लोष्णैश्च लघ्वन्नं ग्राम्यादीनां रसैर्हितम्| उष्णाम्बुना स्नानपाने निवातोष्णप्रतिश्रयः||१४२|| चिन्ताव्यायामवाक्चेष्टाव्यवायविरतो भवेत्| वातजे पीनसे धीमानिच्छन्नेवात्मनो हितम्||१४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (144-148) · Śloka 148
paittē sarpiḥ pibēt siddhaṁ śr̥ṅgavēraśr̥taṁ payaḥ| pācanārthaṁ pibēt pakvē kāryaṁ mūrdhavirēcanam||144|| pāṭhādvirajanīmūrvāpippalījātipallavaiḥ| dantyā ca sādhitaṁ tailaṁ nasyaṁ syāt pakvapīnasē||145|| pūyāsrē raktapittaghnāḥ kaṣāyā nāvanāni ca| pākadāhāḍhyarūkṣēṣu śītā lēpāḥ sasēcanāḥ||146|| ghrēyanasyōpacārāśca kaṣāyāḥ svāduśītalāḥ| mandapittē pratiśyāyē snigdhaiḥ kuryādvirēcanam||147|| ghr̥taṁ kṣīraṁ yavāḥ śālirgōdhūmā jāṅgalā rasāḥ| śītāmlāstiktaśākāni yūṣā mudgādibhirhitāḥ||148||
View original
पैत्ते सर्पिः पिबेत् सिद्धं शृङ्गवेरशृतं पयः| पाचनार्थं पिबेत् पक्वे कार्यं मूर्धविरेचनम्||१४४|| पाठाद्विरजनीमूर्वापिप्पलीजातिपल्लवैः| दन्त्या च साधितं तैलं नस्यं स्यात् पक्वपीनसे||१४५|| पूयास्रे रक्तपित्तघ्नाः कषाया नावनानि च| पाकदाहाढ्यरूक्षेषु शीता लेपाः ससेचनाः||१४६|| घ्रेयनस्योपचाराश्च कषायाः स्वादुशीतलाः| मन्दपित्ते प्रतिश्याये स्निग्धैः कुर्याद्विरेचनम्||१४७|| घृतं क्षीरं यवाः शालिर्गोधूमा जाङ्गला रसाः| शीताम्लास्तिक्तशाकानि यूषा मुद्गादिभिर्हिताः||१४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (149-157) · Śloka 157
gauravārōcakēṣvādau laṅghanaṁ kaphapīnasē| svēdāḥ sēkāśca pākārthaṁ liptē śirasi sarpiṣā||149|| laśunaṁ mudgacūrṇēna vyōṣakṣāraghr̥tairyutam| dēyaṁ kaphaghnavamanamutkliṣṭaślēṣmaṇē hitam||150|| apīnasē pūtinasyē ghrāṇasrāvē sakaṇḍukē| dhūmaḥ śastō'vapīḍaśca kaṭubhiḥ kaphapīnasē||151|| manaḥśilā vacā vyōṣaṁ viḍaṅgaṁ hiṅgu gugguluḥ| cūrṇō ghrēyaḥ pradhamanaṁ kaṭubhiśca phalaistathā||152|| bhārgīmadanatarkārīsurasādivipācitē| mūtrē lākṣā vacā lambā viḍaṅgaṁ kuṣṭhapippalī||153|| kr̥tvā kalkaṁ karañjaṁ ca tailaṁ taiḥ sārṣapaṁ pacēt| pākānmuktē ghanē nasyamētanmēdōnibhē kaphē||154|| snigdhasya vyāhatē vēgē cchardanaṁ kaphapīnasē| vamanīyaśr̥takṣīratilamāṣayavāgunā||155|| vārtākakulakavyōṣakulatthāḍhakimudgajāḥ| yūṣāḥ kaphaghnamannaṁ ca śastamuṣṇāmbusēca(va)nam||156|| sarvajit pīnasē duṣṭē kāryaṁ śōphē ca śōphajit| kṣārō'rbudādhimāṁsēṣu kriyā śēṣēṣvavēkṣya ca||157|| iti pīnasanāsārōgacikitsā|
View original
गौरवारोचकेष्वादौ लङ्घनं कफपीनसे| स्वेदाः सेकाश्च पाकार्थं लिप्ते शिरसि सर्पिषा||१४९|| लशुनं मुद्गचूर्णेन व्योषक्षारघृतैर्युतम्| देयं कफघ्नवमनमुत्क्लिष्टश्लेष्मणे हितम्||१५०|| अपीनसे पूतिनस्ये घ्राणस्रावे सकण्डुके| धूमः शस्तोऽवपीडश्च कटुभिः कफपीनसे||१५१|| मनःशिला वचा व्योषं विडङ्गं हिङ्गु गुग्गुलुः| चूर्णो घ्रेयः प्रधमनं कटुभिश्च फलैस्तथा||१५२|| भार्गीमदनतर्कारीसुरसादिविपाचिते| मूत्रे लाक्षा वचा लम्बा विडङ्गं कुष्ठपिप्पली||१५३|| कृत्वा कल्कं करञ्जं च तैलं तैः सार्षपं पचेत्| पाकान्मुक्ते घने नस्यमेतन्मेदोनिभे कफे||१५४|| स्निग्धस्य व्याहते वेगे च्छर्दनं कफपीनसे| वमनीयशृतक्षीरतिलमाषयवागुना||१५५|| वार्ताककुलकव्योषकुलत्थाढकिमुद्गजाः| यूषाः कफघ्नमन्नं च शस्तमुष्णाम्बुसेच(व)नम्||१५६|| सर्वजित् पीनसे दुष्टे कार्यं शोफे च शोफजित्| क्षारोऽर्बुदाधिमांसेषु क्रिया शेषेष्ववेक्ष्य च||१५७|| इति पीनसनासारोगचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (158-165) · Śloka 165
vātikē śirasō rōgē snēhān svēdān sanāvanān| pānānnamupanāhāṁśca kuryādvātāmayāpahān||158|| tailabhr̥ṣṭairagurvādyaiḥ sukhōṣṇairupanāhanam| jīvanīyaiḥ sumanasā matsyairmāṁsaiśca śasyatē||159|| rāsnāsthirādibhiḥ siddhaṁ sakṣīraṁ nasyamartinut| tailaṁ rāsnādvikākōlīśarkarābhirathāpi vā||160|| balāmadhūkayaṣṭyāhvavidārīcandanōtpalaiḥ| jīvakarṣabhakadrākṣāśarkarābhiśca sādhitaḥ||161|| prasthastailasya sakṣīrō jāṅgalārdhatulārasē| nasyaṁ sarvōrdhvajatrūtthavātapittāmayāpaham||162|| daśamūlabalārāsnātriphalāmadhukaiḥ saha| mayūraṁ pakṣapittāntraśakr̥ttuṇḍāṅghrivarjitam||163|| jalē paktvā ghr̥taprasthaṁ tasmin kṣīrasamaṁ pacēt| madhuraiḥ kārṣikaiḥ kalkaiḥ śirōrōgārditāpaham||164|| karṇākṣināsikājihvātālvāsyagalarōganut| māyūramitivikhyātamūrdhvajatrugadāpaham||165|| iti māyūraghr̥tam|
View original
वातिके शिरसो रोगे स्नेहान् स्वेदान् सनावनान्| पानान्नमुपनाहांश्च कुर्याद्वातामयापहान्||१५८|| तैलभृष्टैरगुर्वाद्यैः सुखोष्णैरुपनाहनम्| जीवनीयैः सुमनसा मत्स्यैर्मांसैश्च शस्यते||१५९|| रास्नास्थिरादिभिः सिद्धं सक्षीरं नस्यमर्तिनुत्| तैलं रास्नाद्विकाकोलीशर्कराभिरथापि वा||१६०|| बलामधूकयष्ट्याह्वविदारीचन्दनोत्पलैः| जीवकर्षभकद्राक्षाशर्कराभिश्च साधितः||१६१|| प्रस्थस्तैलस्य सक्षीरो जाङ्गलार्धतुलारसे| नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातपित्तामयापहम्||१६२|| दशमूलबलारास्नात्रिफलामधुकैः सह| मयूरं पक्षपित्तान्त्रशकृत्तुण्डाङ्घ्रिवर्जितम्||१६३|| जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्| मधुरैः कार्षिकैः कल्कैः शिरोरोगार्दितापहम्||१६४|| कर्णाक्षिनासिकाजिह्वाताल्वास्यगलरोगनुत्| मायूरमितिविख्यातमूर्ध्वजत्रुगदापहम्||१६५|| इति मायूरघृतम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (166-175) · Śloka 175
ētēnaiva kaṣāyēṇa ghr̥taprasthaṁ vipācayēt| caturguṇēna payasā kalkairēbhiśca kārṣikaiḥ||166|| jīvantītriphalāmēdāmr̥dvīkardhiparūṣakaiḥ| samaṅgācavikābhārgīkāśmarīsuradārubhiḥ||167|| ātmaguptāmahāmēdātālakharjūramastakaiḥ| mr̥ṇālabisaśālūkaśr̥ṅgījīvakapadmakaiḥ ||168|| śatāvarīvidārīkṣubr̥hatīsārivāyugaiḥ| mūrvāśvadaṁṣṭrarṣabhakaśr̥ṅgāṭakakasērukaiḥ||169|| rāsnāsthirātāmalakīsūkṣmailāśaṭipauṣkaraiḥ| punarnavātugākṣīrīkākōlīdhanvayāsakaiḥ||170|| kharjūrākṣōṭavātāmamuñjātābhiṣukairapi | dravyairēbhiryathālābhaṁ pūrvakalpēna sādhitam||171|| nasyē pānē tathā'bhyaṅgē bastau caiva prayōjayēt| śirōrōgēṣu sarvēṣu kāsē śvāsē ca dāruṇē||172|| manyāpr̥ṣṭhagrahē śōṣē svarabhēdē tathā'rditē| yōnyasr̥kśukradōṣēṣu śastaṁ vandhyāsutapradam||173|| r̥tusnātā tathā nārī pītvā putraṁ prasūyatē| mahāmāyūramityētadghr̥tamātrēyapūjitam||174|| iti mahāmāyūraghr̥tam| ākhubhiḥ kukkuṭairhaṁsaiḥ śaśaiścāpi hi buddhimān| kalpēnānēna vipacēt sarpirūrdhvagadāpaham||175||
View original
एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्| चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः||१६६|| जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्धिपरूषकैः| समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीसुरदारुभिः||१६७|| आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः| मृणालबिसशालूकशृङ्गीजीवकपद्मकैः ||१६८|| शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः| मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकशृङ्गाटककसेरुकैः||१६९|| रास्नास्थिरातामलकीसूक्ष्मैलाशटिपौष्करैः| पुनर्नवातुगाक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः||१७०|| खर्जूराक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि | द्रव्यैरेभिर्यथालाभं पूर्वकल्पेन साधितम्||१७१|| नस्ये पाने तथाऽभ्यङ्गे बस्तौ चैव प्रयोजयेत्| शिरोरोगेषु सर्वेषु कासे श्वासे च दारुणे||१७२|| मन्यापृष्ठग्रहे शोषे स्वरभेदे तथाऽर्दिते| योन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्||१७३|| ऋतुस्नाता तथा नारी पीत्वा पुत्रं प्रसूयते| महामायूरमित्येतद्घृतमात्रेयपूजितम्||१७४|| इति महामायूरघृतम्| आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चापि हि बुद्धिमान्| कल्पेनानेन विपचेत् सर्पिरूर्ध्वगदापहम्||१७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (176-179) · Śloka 179
paittē ghr̥taṁ payaḥ sēkāḥ śītā lēpāḥ sanāvanāḥ| jīvanīyāni sarpīṁṣi pānānnaṁ cāpi pittanut||176|| candanōśīrayaṣṭyāhvabalāvyāghranakhōtpalaiḥ| kṣīrapiṣṭaiḥ pradēhaḥ syācchr̥tairvā pariṣēcanam||177|| tvakpatraśarkarākalkaḥ supiṣṭastaṇḍulāmbunā| kāryō'vapīḍaḥ sarpiśca nasyaṁ tasyānu paittikē||178|| yaṣṭyāhvacandanānantākṣīrasiddhaṁ ghr̥taṁ hitam| nāvanaṁ śarkarādrākṣāmadhūkairvā'pi pittajē||179||
View original
पैत्ते घृतं पयः सेकाः शीता लेपाः सनावनाः| जीवनीयानि सर्पींषि पानान्नं चापि पित्तनुत्||१७६|| चन्दनोशीरयष्ट्याह्वबलाव्याघ्रनखोत्पलैः| क्षीरपिष्टैः प्रदेहः स्याच्छृतैर्वा परिषेचनम्||१७७|| त्वक्पत्रशर्कराकल्कः सुपिष्टस्तण्डुलाम्बुना| कार्योऽवपीडः सर्पिश्च नस्यं तस्यानु पैत्तिके||१७८|| यष्ट्याह्वचन्दनानन्ताक्षीरसिद्धं घृतं हितम्| नावनं शर्कराद्राक्षामधूकैर्वाऽपि पित्तजे||१७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (180-186) · Śloka 186
kaphajē svēditaṁ dhūmanasyapradhamanādibhiḥ| śuddhaṁ pralēpapānānnaiḥ kaphaghnaiḥ samupācarēt||180|| purāṇasarpiṣaḥ pānaistīkṣṇairbastibhirēva ca| kaphānilōtthitē dāhaḥ śēṣayō raktamōkṣaṇam||181|| ēraṇḍanaladakṣaumaguggulvagurucandanaiḥ| dhūmavartiṁ pibēdgandhairakuṣṭhatagaraistathā||182|| sannipātabhavē kāryā sannipātahitā kriyā| krimijē caiva kartavyaṁ tīkṣṇaṁ mūrdhavirēcanam||183|| tvagdantīvyāghrakarajaviḍaṅganavamālikāḥ| apāmārgaphalaṁ bījaṁ naktamālaśirīṣayōḥ| kṣavakō'śmantakō bilvaṁ haridrā hiṅgu yūthikā||184|| phaṇijjhakaśca taistailamavimūtrē caturguṇē| siddhaṁ syānnāvanaṁ cūrṇaṁ caiṣāṁ pradhamanaṁ hitam||185|| phalaṁ śigrukarañjābhyāṁ savyōṣaṁ cāvapīḍakaḥ| kaṣāyaḥ svarasaḥ kṣāraścūrṇaṁ kalkō'vapīḍakaḥ||186|| śuktatiktakaṭukṣaudrakaṣāyaiḥ kavalagrahaḥ| iti śirōrōgacikitsā|
View original
कफजे स्वेदितं धूमनस्यप्रधमनादिभिः| शुद्धं प्रलेपपानान्नैः कफघ्नैः समुपाचरेत्||१८०|| पुराणसर्पिषः पानैस्तीक्ष्णैर्बस्तिभिरेव च| कफानिलोत्थिते दाहः शेषयो रक्तमोक्षणम्||१८१|| एरण्डनलदक्षौमगुग्गुल्वगुरुचन्दनैः| धूमवर्तिं पिबेद्गन्धैरकुष्ठतगरैस्तथा||१८२|| सन्निपातभवे कार्या सन्निपातहिता क्रिया| क्रिमिजे चैव कर्तव्यं तीक्ष्णं मूर्धविरेचनम्||१८३|| त्वग्दन्तीव्याघ्रकरजविडङ्गनवमालिकाः| अपामार्गफलं बीजं नक्तमालशिरीषयोः| क्षवकोऽश्मन्तको बिल्वं हरिद्रा हिङ्गु यूथिका||१८४|| फणिज्झकश्च तैस्तैलमविमूत्रे चतुर्गुणे| सिद्धं स्यान्नावनं चूर्णं चैषां प्रधमनं हितम्||१८५|| फलं शिग्रुकरञ्जाभ्यां सव्योषं चावपीडकः| कषायः स्वरसः क्षारश्चूर्णं कल्कोऽवपीडकः||१८६|| शुक्ततिक्तकटुक्षौद्रकषायैः कवलग्रहः| इति शिरोरोगचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (187-205) · Śloka 205
dhūmaḥ pradhamanaṁ śuddhiradhaśchardanalaṅghanam||187|| bhōjyaṁ ca mukharōgēṣu yathāsvaṁ dōṣanuddhitam| pippalyagurudārvītvagyavakṣārarasāñjanam||188|| pāṭhāṁ tējōvatīṁ pathyāṁ samabhāgaṁ vicūrṇayēt| mukharōgēṣu sarvēṣu sakṣaudraṁ tadvidhārayēt||189|| sīdhumādhavamādhvīkaiḥ śrēṣṭhō'yaṁ kavalagrahaḥ| tējōhvāmabhayāmēlāṁ samaṅgāṁ kaṭukāṁ ghanam||190|| pāṭhāṁ jyōtiṣmatīṁ lōdhraṁ dārvīṁ kuṣṭhaṁ ca cūrṇayēt| dantānāṁ gharṣaṇaṁ raktasrāvakaṇḍūrujāpaham||191|| pañcakōlakatālīsapatrailāmaricatvacaḥ| palāśamuṣkakakṣārayavakṣārāśca cūrṇitāḥ||192|| guḍē purāṇē dviguṇē kvathitē guṭikāḥ kr̥tāḥ| karkandhumātrāḥ saptāhaṁ sthitā muṣkakabhasmani||193|| kaṇṭharōgēṣu sarvēṣu dhāryāḥ syuramr̥tōpamāḥ| gr̥hadhūmō yavakṣāraḥ pāṭhā vyōṣaṁ rasāñjanam||194|| tējōhvā triphalā lōdhraṁ citrakaścēti cūrṇitam| sakṣaudraṁ dhārayēdētadgalarōgavināśanam||195|| kālakaṁ nāma taccūrṇaṁ dantāsyagalarōganut| iti kālakacūrṇam| manaḥśilā yavakṣārō haritālaṁ sasaindhavam||196|| dārvītvak cēti taccūrṇaṁ mākṣikēṇa samāyutam| mūrcchitaṁ ghr̥tamaṇḍēna kaṇṭharōgēṣu dhārayēt||197|| mukharōgēṣu ca śrēṣṭhaṁ pītakaṁ nāma kīrtitam| iti pītakacūrṇam| mr̥dvīkā kaṭukā vyōṣaṁ dārvītvak triphalā ghanam||198|| mūrcchitaṁ ghr̥tamaṇḍēna kaṇṭharōgēṣu dhārayēt| pāṭhā rasāñjanaṁ mūrvā tējōhvēti ca cūrṇitam||199|| kṣaudrayuktaṁ vidhātavyaṁ galarōgē bhiṣagjitam| yōgāstvētē trayaḥ prōktā vātapittakaphāpahāḥ||200|| kaṭukātiviṣāpāṭhādārvīmustakaliṅgakāḥ| gōmūtrakvathitāḥ pēyāḥ kaṇṭharōgavināśanāḥ||201|| svarasaḥ kvathitō dārvyā ghanībhūtō rasakriyā| sakṣaudrā mukharōgāsr̥gdōṣanāḍīvraṇāpahā||202|| tāluśōṣē tvatr̥ṣṇasya sarpirauttarabhaktikam| nāvanaṁ madhurāḥ snigdhāḥ śītāścaiva rasā hitāḥ||203|| mukhapākē sirākarma śiraḥkāyavirēcanam| mūtratailaghr̥takṣaudrakṣīraiśca kavalagrahāḥ||204|| sakṣaudrāstriphalāpāṭhāmr̥dvīkājātipallavāḥ| kaṣāyatiktakāḥ śītāḥ kvāthāśca mukhadhāvanāḥ||205||
View original
धूमः प्रधमनं शुद्धिरधश्छर्दनलङ्घनम्||१८७|| भोज्यं च मुखरोगेषु यथास्वं दोषनुद्धितम्| पिप्पल्यगुरुदार्वीत्वग्यवक्षाररसाञ्जनम्||१८८|| पाठां तेजोवतीं पथ्यां समभागं विचूर्णयेत्| मुखरोगेषु सर्वेषु सक्षौद्रं तद्विधारयेत्||१८९|| सीधुमाधवमाध्वीकैः श्रेष्ठोऽयं कवलग्रहः| तेजोह्वामभयामेलां समङ्गां कटुकां घनम्||१९०|| पाठां ज्योतिष्मतीं लोध्रं दार्वीं कुष्ठं च चूर्णयेत्| दन्तानां घर्षणं रक्तस्रावकण्डूरुजापहम्||१९१|| पञ्चकोलकतालीसपत्रैलामरिचत्वचः| पलाशमुष्ककक्षारयवक्षाराश्च चूर्णिताः||१९२|| गुडे पुराणे द्विगुणे क्वथिते गुटिकाः कृताः| कर्कन्धुमात्राः सप्ताहं स्थिता मुष्ककभस्मनि||१९३|| कण्ठरोगेषु सर्वेषु धार्याः स्युरमृतोपमाः| गृहधूमो यवक्षारः पाठा व्योषं रसाञ्जनम्||१९४|| तेजोह्वा त्रिफला लोध्रं चित्रकश्चेति चूर्णितम्| सक्षौद्रं धारयेदेतद्गलरोगविनाशनम्||१९५|| कालकं नाम तच्चूर्णं दन्तास्यगलरोगनुत्| इति कालकचूर्णम्| मनःशिला यवक्षारो हरितालं ससैन्धवम्||१९६|| दार्वीत्वक् चेति तच्चूर्णं माक्षिकेण समायुतम्| मूर्च्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत्||१९७|| मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीतकं नाम कीर्तितम्| इति पीतकचूर्णम्| मृद्वीका कटुका व्योषं दार्वीत्वक् त्रिफला घनम्||१९८|| मूर्च्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत्| पाठा रसाञ्जनं मूर्वा तेजोह्वेति च चूर्णितम्||१९९|| क्षौद्रयुक्तं विधातव्यं गलरोगे भिषग्जितम्| योगास्त्वेते त्रयः प्रोक्ता वातपित्तकफापहाः||२००|| कटुकातिविषापाठादार्वीमुस्तकलिङ्गकाः| गोमूत्रक्वथिताः पेयाः कण्ठरोगविनाशनाः||२०१|| स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतो रसक्रिया| सक्षौद्रा मुखरोगासृग्दोषनाडीव्रणापहा||२०२|| तालुशोषे त्वतृष्णस्य सर्पिरौत्तरभक्तिकम्| नावनं मधुराः स्निग्धाः शीताश्चैव रसा हिताः||२०३|| मुखपाके सिराकर्म शिरःकायविरेचनम्| मूत्रतैलघृतक्षौद्रक्षीरैश्च कवलग्रहाः||२०४|| सक्षौद्रास्त्रिफलापाठामृद्वीकाजातिपल्लवाः| कषायतिक्तकाः शीताः क्वाथाश्च मुखधावनाः||२०५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (206-214) · Śloka 214
tulāṁ khadirasārasya dviguṇāmarimēdasaḥ| prakṣālya jarjarīkr̥tya caturdrōṇē'mbhasaḥ pacēt||206|| drōṇaśēṣaṁ kaṣāyaṁ taṁ pūtvā bhūyaḥ pacēcchanaiḥ| tatastasmin ghanībhūtē cūrṇīkr̥tyākṣabhāgikam||207|| candanaṁ padmakōśīraṁ mañjiṣṭhā dhātakī ghanam| prapauṇḍarīkaṁ yaṣṭyāhvatvagēlāpadmakēśaram||208|| lākṣāṁ rasāñjanaṁ māṁsītriphalālōdhravālakam| rajanyau phalinīmēlāṁ samaṅgāṁ kaṭphalaṁ vacām||209|| yavāsāgurupattaṅgagairikāñjanamāvapēt| lavaṅganakhakakkōlajātikōśān palōnmitān||210|| karpūrakuḍavaṁ cāpi kṣipēcchītē'vatāritē| tatastu guṭikāḥkāryāḥśuṣkāścāsyēna dhārayēt||211|| tailaṁ cānēna kalkēna kaṣāyēṇa ca sādhayēt| dantānāṁ calanabhraṁśaśauśiryakrimirōganut||212|| mukhapākāsyadaurgandhyajāḍyārōcakanāśanam| srāvōpalēpapaicchilyavaisvaryagalaśōṣanut||213|| dantāsyagalarōgēṣu sarvēṣvētat parāyaṇam| khadirādiguṭīkēyaṁ tailaṁ ca khadirādikam||214|| iti khadirādiguṭikā tailaṁ ca|
View original
तुलां खदिरसारस्य द्विगुणामरिमेदसः| प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत्||२०६|| द्रोणशेषं कषायं तं पूत्वा भूयः पचेच्छनैः| ततस्तस्मिन् घनीभूते चूर्णीकृत्याक्षभागिकम्||२०७|| चन्दनं पद्मकोशीरं मञ्जिष्ठा धातकी घनम्| प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वत्वगेलापद्मकेशरम्||२०८|| लाक्षां रसाञ्जनं मांसीत्रिफलालोध्रवालकम्| रजन्यौ फलिनीमेलां समङ्गां कट्फलं वचाम्||२०९|| यवासागुरुपत्तङ्गगैरिकाञ्जनमावपेत्| लवङ्गनखकक्कोलजातिकोशान् पलोन्मितान्||२१०|| कर्पूरकुडवं चापि क्षिपेच्छीतेऽवतारिते| ततस्तु गुटिकाःकार्याःशुष्काश्चास्येन धारयेत्||२११|| तैलं चानेन कल्केन कषायेण च साधयेत्| दन्तानां चलनभ्रंशशौशिर्यक्रिमिरोगनुत्||२१२|| मुखपाकास्यदौर्गन्ध्यजाड्यारोचकनाशनम्| स्रावोपलेपपैच्छिल्यवैस्वर्यगलशोषनुत्||२१३|| दन्तास्यगलरोगेषु सर्वेष्वेतत् परायणम्| खदिरादिगुटीकेयं तैलं च खदिरादिकम्||२१४|| इति खदिरादिगुटिका तैलं च|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 50 (215-220) · Śloka 220
arucau kavalagrāhā dhūmāḥ samukhadhāvanāḥ| manōjñamannapānaṁ ca harṣaṇāśvāsanāni ca||215|| kuṣṭhasauvarcalājājīśarkarāmaricaṁ biḍam| dhātryēlāpadmakōśīrapippalyutpalacandanam||216|| lōdhraṁ tējōvatī pathyā tryūṣaṇaṁ sayavāgrajam| ārdradāḍimaniryāsaścājājīśarkarāyutaḥ||217|| satailamākṣikāstvētē catvāraḥ kavalagrahāḥ| caturō'rōcakān hanyurvātādyēkajasarvajān||218|| kāravīmaricājājīdrākṣāvr̥kṣāmladāḍimam| sauvarcalaṁ guḍaḥ kṣaudraṁ sarvārōcakanāśanam||219|| bastiṁ samīraṇē, pittē virēkaṁ, vamanaṁ kaphē| kuryāddhr̥dyānukūlāni harṣaṇaṁ ca manōghnajē||220|| ityarōcakacikitsā|
View original
अरुचौ कवलग्राहा धूमाः समुखधावनाः| मनोज्ञमन्नपानं च हर्षणाश्वासनानि च||२१५|| कुष्ठसौवर्चलाजाजीशर्करामरिचं बिडम्| धात्र्येलापद्मकोशीरपिप्पल्युत्पलचन्दनम्||२१६|| लोध्रं तेजोवती पथ्या त्र्यूषणं सयवाग्रजम्| आर्द्रदाडिमनिर्यासश्चाजाजीशर्करायुतः||२१७|| सतैलमाक्षिकास्त्वेते चत्वारः कवलग्रहाः| चतुरोऽरोचकान् हन्युर्वाताद्येकजसर्वजान्||२१८|| कारवीमरिचाजाजीद्राक्षावृक्षाम्लदाडिमम्| सौवर्चलं गुडः क्षौद्रं सर्वारोचकनाशनम्||२१९|| बस्तिं समीरणे, पित्ते विरेकं, वमनं कफे| कुर्याद्धृद्यानुकूलानि हर्षणं च मनोघ्नजे||२२०|| इत्यरोचकचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 51 (221-230) · Śloka 230
karṇaśūlē tu vātaghnī hitā pīnasavat kriyā| pradēhāḥ pūraṇaṁ nasyaṁ pākasrāvē vraṇakriyāḥ||221|| bhōjyāni ca yathādōṣaṁ kuryāt snēhāṁśca pūraṇān| hiṅgutumbaruśuṇṭhībhistailaṁ tu sārṣapaṁ pacēt||222|| ētaddhi pūraṇaṁ śrēṣṭhaṁ karṇaśūlanivāraṇam| dēvadāruvacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||223|| tailaṁ siddhaṁ bastamūtrē karṇaśūlanivāraṇam| varāṭakān samāhr̥tya dahēnmr̥dbhājanē navē||224|| tadbhasma ścyōtayēttēna gandhatailaṁ vipācayēt| rasāñjanasya śuṇṭhyāśca kalkābhyāṁ karṇaśūlanut||225|| śuṣkamūlakaśuṇṭhānāṁ kṣārō hiṅgu mahauṣadham| śatapuṣpā vacā kuṣṭhaṁ dāru śigru rasāñjanam||226|| sauvarcalayavakṣārasvarjikōdbhidasaindhavam| bhūrjagranthirbiḍaṁ mustaṁ madhuśuktaṁ caturguṇam||227|| mātuluṅgarasaścaiva kadalyā rasa ēva ca| sarvairētairyathōddiṣṭaiḥ kṣāratailaṁ vipācayēt||228|| bādhiryaṁ karṇanādaśca pūyasrāvaśca dāruṇaḥ| krimayaḥ karṇaśūlaṁ ca pūraṇādasya naśyati ||229|| mukhakarṇākṣirōgēṣu yathōktaṁ pīnasē vidhim| kuryādbhiṣak samīkṣyādau dōṣakālabalābalam||230|| iti karṇarōgacikitsā |
View original
कर्णशूले तु वातघ्नी हिता पीनसवत् क्रिया| प्रदेहाः पूरणं नस्यं पाकस्रावे व्रणक्रियाः||२२१|| भोज्यानि च यथादोषं कुर्यात् स्नेहांश्च पूरणान्| हिङ्गुतुम्बरुशुण्ठीभिस्तैलं तु सार्षपं पचेत्||२२२|| एतद्धि पूरणं श्रेष्ठं कर्णशूलनिवारणम्| देवदारुवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः||२२३|| तैलं सिद्धं बस्तमूत्रे कर्णशूलनिवारणम्| वराटकान् समाहृत्य दहेन्मृद्भाजने नवे||२२४|| तद्भस्म श्च्योतयेत्तेन गन्धतैलं विपाचयेत्| रसाञ्जनस्य शुण्ठ्याश्च कल्काभ्यां कर्णशूलनुत्||२२५|| शुष्कमूलकशुण्ठानां क्षारो हिङ्गु महौषधम्| शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारु शिग्रु रसाञ्जनम्||२२६|| सौवर्चलयवक्षारस्वर्जिकोद्भिदसैन्धवम्| भूर्जग्रन्थिर्बिडं मुस्तं मधुशुक्तं चतुर्गुणम्||२२७|| मातुलुङ्गरसश्चैव कदल्या रस एव च| सर्वैरेतैर्यथोद्दिष्टैः क्षारतैलं विपाचयेत्||२२८|| बाधिर्यं कर्णनादश्च पूयस्रावश्च दारुणः| क्रिमयः कर्णशूलं च पूरणादस्य नश्यति ||२२९|| मुखकर्णाक्षिरोगेषु यथोक्तं पीनसे विधिम्| कुर्याद्भिषक् समीक्ष्यादौ दोषकालबलाबलम्||२३०|| इति कर्णरोगचिकित्सा |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 52 (231-261) · Śloka 262
utpannamātrē taruṇē nētrarōgē biḍālakaḥ| kāryō dāhōpadēhāśruśōpharāganivāraṇaḥ||231|| nāgaraṁ saindhavaṁ sarpirmaṇḍēna ca rasakriyā| nighr̥ṣṭaṁ vātikē tadvanmadhusaindhavagairikam||232|| tathā śāvarakaṁ lōdhraṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ biḍālakaḥ| tadvat kāryō harītakyā ghr̥tabhr̥ṣṭō rujāpahaḥ||233|| paittikē candanānantāmañjiṣṭhābhirbiḍālakaḥ| kāryaḥ padmakayaṣṭyāhvamāṁsīkālīyakaistathā||234|| gairikaṁ saindhavaṁ mustaṁ rōcanā ca rasakriyā| kaphē kāryā tathā kṣaudraṁ priyaṅguḥ samanaḥśilā||235|| sannipātē tu sarvaiḥ syādbahirakṣṇōḥ pralēpanam| pakṣmāṇyaspr̥śyatā kāryaṁ sampakvē tvañjanaṁ tryahāt||236|| āścyōtanaṁ mārutajē kvāthō bilvādibhirhitaḥ| kōṣṇaḥ sairaṇḍatarkārībr̥hatīmadhuśigrubhiḥ||237|| pr̥thvīkādārvimañjiṣṭhālākṣādvimadhukōtpalaiḥ| kvāthaḥ saśarkaraḥ śītaḥ pūraṇaṁ raktapittanut||238|| nāgaratriphalāmustanimbavāsārasaḥ kaphē| kōṣṇamāścyōtanaṁ miśrairōṣadhaiḥ sānnipātakē||239|| br̥hatyēraṇḍamūlatvak śigrōḥ puṣpaṁ sasaindhavam| ajākṣīrēṇa piṣṭaṁ syādvartirvātākṣirōganut||240|| sumanaḥkōrakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṁ balā| pittaraktāpahā vartiḥ piṣṭā divyēna vāriṇā||241|| saindhavaṁ triphalā vyōṣaṁ śaṅkhanābhiḥ samudrajaḥ| phēnaḥ śailēyakaṁ sarjō vartiḥ ślēṣmākṣirōganut||242|| amr̥tāhvā bisaṁ bilvaṁ paṭōlaṁ chāgalaṁ śakr̥t| prapauṇḍarīkaṁ yaṣṭyāhvaṁ dārvī kālānusārivā||243|| ēṣāmaṣṭapalān bhāgān sudhautāñjarjarīkr̥tān| tōyē paktvā rasē pūtē bhūyaḥ pakvē rasē ghanē||244|| karṣaṁ ca śvētamaricājjātīpuṣpānnavāt palam| cūrṇaṁ kṣiptvā kr̥tā vartiḥ sarvaghnī dr̥kprasādanī||245|| śaṅkhapravālavaidūryalauhatāmraplavāsthibhiḥ| srōtōjaśvētamaricairvartiḥ sarvākṣirōganut||246|| śāṇārdhaṁ maricāddvau ca pippalyarṇavaphēnayōḥ| śāṇārdhaṁ saindhavācchāṇā nava sauvīrakāñjanāt||247|| piṣṭaṁ susūkṣmaṁ citrāyāṁ cūrṇāñjanamidaṁ śubham| kaṇḍūkācakaphārtānāṁ malānāṁ ca viśōdhanam||248|| bastamūtrē tryahaṁ sthāpyamēlācūrṇaṁ subhāvitam| cūrṇāñjanaṁ hi taimiryakrimipillamalāpaham||249|| sauvīramañjanaṁ tutthaṁ tāpyō dhāturmanaḥśilā| cakṣuṣyā madhukaṁ lōhā maṇayaḥ pauṣpamañjanam||250|| saindhavaṁ śaukarī daṁṣṭrā katakaṁ cāñjanaṁ śubham| timirādiṣu curṇaṁ vā vartirvēyamanuttamā||251|| katakasya phalaṁ śaṅkhaḥ saindhavaṁ tryūṣaṇaṁ sitā| phēnō rasāñjanaṁ kṣaudraṁ viḍaṅgāni manaḥśilā||252|| kukkuṭāṇḍakapālāni vartirēṣā vyapōhati| timiraṁ paṭalaṁ kācaṁ malaṁ cāśu sukhāvatī||253|| iti sukhāvatī vartiḥ | triphalākukkuṭāṇḍatvakkāsīsamayasō rajaḥ| nīlōtpalaṁ viḍaṅgāni phēnaṁ ca saritāṁ patēḥ||254|| ājēna payasā piṣṭvā bhāvayēttāmrabhājanē| saptarātraṁ sthitaṁ bhūyaḥ piṣṭvā kṣīrēṇa vartayēt||255|| ēṣā dr̥ṣṭipradā vartirandhasyābhinnacakṣuṣaḥ||256|| iti dr̥ṣṭipradā vartiḥ | vadanē kr̥ṣṇasarpasya nihitaṁ māsamañjanam||256|| tatastasmāt samr̥ddhr̥tya suśuṣkaṁ cūrṇayēdbudhaḥ| sumanaḥkōrakaiḥ śuṣkairardhāṁśaiḥ saindhavēna ca||257|| ētannētrāñjanaṁ kāryaṁ timiraghnamanuttamam| pippalyaḥ kiṁśukarasō vasā sarpasya saindhavam||258|| jīrṇaṁ ghr̥taṁ ca sarvākṣirōgaghnī syādrasakriyā| kr̥ṣṇasarpavasā kṣaudraṁ rasō dhātryā rasakriyāḥ||259|| śastā sarvākṣirōgēṣu kācārbudamalēṣu ca| dhātrīrasāñjanakṣaudrasarpirbhistu rasakriyā||260|| pittaraktākṣirōgaghnī taimiryapaṭalāpahā| dhātrīsaindhavapippalyaḥ syuralpamaricāḥ samāḥ||261|| kṣaudrayuktā nihantyāndhyaṁ paṭalaṁ ca rasakriyā|262| iti nētrarōgacikitsā |
View original
उत्पन्नमात्रे तरुणे नेत्ररोगे बिडालकः| कार्यो दाहोपदेहाश्रुशोफरागनिवारणः||२३१|| नागरं सैन्धवं सर्पिर्मण्डेन च रसक्रिया| निघृष्टं वातिके तद्वन्मधुसैन्धवगैरिकम्||२३२|| तथा शावरकं लोध्रं घृतभृष्टं बिडालकः| तद्वत् कार्यो हरीतक्या घृतभृष्टो रुजापहः||२३३|| पैत्तिके चन्दनानन्तामञ्जिष्ठाभिर्बिडालकः| कार्यः पद्मकयष्ट्याह्वमांसीकालीयकैस्तथा||२३४|| गैरिकं सैन्धवं मुस्तं रोचना च रसक्रिया| कफे कार्या तथा क्षौद्रं प्रियङ्गुः समनःशिला||२३५|| सन्निपाते तु सर्वैः स्याद्बहिरक्ष्णोः प्रलेपनम्| पक्ष्माण्यस्पृश्यता कार्यं सम्पक्वे त्वञ्जनं त्र्यहात्||२३६|| आश्च्योतनं मारुतजे क्वाथो बिल्वादिभिर्हितः| कोष्णः सैरण्डतर्कारीबृहतीमधुशिग्रुभिः||२३७|| पृथ्वीकादार्विमञ्जिष्ठालाक्षाद्विमधुकोत्पलैः| क्वाथः सशर्करः शीतः पूरणं रक्तपित्तनुत्||२३८|| नागरत्रिफलामुस्तनिम्बवासारसः कफे| कोष्णमाश्च्योतनं मिश्रैरोषधैः सान्निपातके||२३९|| बृहत्येरण्डमूलत्वक् शिग्रोः पुष्पं ससैन्धवम्| अजाक्षीरेण पिष्टं स्याद्वर्तिर्वाताक्षिरोगनुत्||२४०|| सुमनःकोरकाः शङ्खस्त्रिफला मधुकं बला| पित्तरक्तापहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा||२४१|| सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिः समुद्रजः| फेनः शैलेयकं सर्जो वर्तिः श्लेष्माक्षिरोगनुत्||२४२|| अमृताह्वा बिसं बिल्वं पटोलं छागलं शकृत्| प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वं दार्वी कालानुसारिवा||२४३|| एषामष्टपलान् भागान् सुधौताञ्जर्जरीकृतान्| तोये पक्त्वा रसे पूते भूयः पक्वे रसे घने||२४४|| कर्षं च श्वेतमरिचाज्जातीपुष्पान्नवात् पलम्| चूर्णं क्षिप्त्वा कृता वर्तिः सर्वघ्नी दृक्प्रसादनी||२४५|| शङ्खप्रवालवैदूर्यलौहताम्रप्लवास्थिभिः| स्रोतोजश्वेतमरिचैर्वर्तिः सर्वाक्षिरोगनुत्||२४६|| शाणार्धं मरिचाद्द्वौ च पिप्पल्यर्णवफेनयोः| शाणार्धं सैन्धवाच्छाणा नव सौवीरकाञ्जनात्||२४७|| पिष्टं सुसूक्ष्मं चित्रायां चूर्णाञ्जनमिदं शुभम्| कण्डूकाचकफार्तानां मलानां च विशोधनम्||२४८|| बस्तमूत्रे त्र्यहं स्थाप्यमेलाचूर्णं सुभावितम्| चूर्णाञ्जनं हि तैमिर्यक्रिमिपिल्लमलापहम्||२४९|| सौवीरमञ्जनं तुत्थं ताप्यो धातुर्मनःशिला| चक्षुष्या मधुकं लोहा मणयः पौष्पमञ्जनम्||२५०|| सैन्धवं शौकरी दंष्ट्रा कतकं चाञ्जनं शुभम्| तिमिरादिषु चुर्णं वा वर्तिर्वेयमनुत्तमा||२५१|| कतकस्य फलं शङ्खः सैन्धवं त्र्यूषणं सिता| फेनो रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनःशिला||२५२|| कुक्कुटाण्डकपालानि वर्तिरेषा व्यपोहति| तिमिरं पटलं काचं मलं चाशु सुखावती||२५३|| इति सुखावती वर्तिः | त्रिफलाकुक्कुटाण्डत्वक्कासीसमयसो रजः| नीलोत्पलं विडङ्गानि फेनं च सरितां पतेः||२५४|| आजेन पयसा पिष्ट्वा भावयेत्ताम्रभाजने| सप्तरात्रं स्थितं भूयः पिष्ट्वा क्षीरेण वर्तयेत्||२५५|| एषा दृष्टिप्रदा वर्तिरन्धस्याभिन्नचक्षुषः||२५६|| इति दृष्टिप्रदा वर्तिः | वदने कृष्णसर्पस्य निहितं मासमञ्जनम्||२५६|| ततस्तस्मात् समृद्धृत्य सुशुष्कं चूर्णयेद्बुधः| सुमनःकोरकैः शुष्कैरर्धांशैः सैन्धवेन च||२५७|| एतन्नेत्राञ्जनं कार्यं तिमिरघ्नमनुत्तमम्| पिप्पल्यः किंशुकरसो वसा सर्पस्य सैन्धवम्||२५८|| जीर्णं घृतं च सर्वाक्षिरोगघ्नी स्याद्रसक्रिया| कृष्णसर्पवसा क्षौद्रं रसो धात्र्या रसक्रियाः||२५९|| शस्ता सर्वाक्षिरोगेषु काचार्बुदमलेषु च| धात्रीरसाञ्जनक्षौद्रसर्पिर्भिस्तु रसक्रिया||२६०|| पित्तरक्ताक्षिरोगघ्नी तैमिर्यपटलापहा| धात्रीसैन्धवपिप्पल्यः स्युरल्पमरिचाः समाः||२६१|| क्षौद्रयुक्ता निहन्त्यान्ध्यं पटलं च रसक्रिया|२६२| इति नेत्ररोगचिकित्सा |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 53 (262-282) · Śloka 282
khālityē palitē valyāṁ harilōmni ca śōdhitam||262|| nasyaistailaiḥ śirōvakrapralēpaiścāpyupācarēt| siddhaṁ vidārīgandhādyairjīvanīyairathāpi ca||263|| nasyaṁ syādaṇutailaṁ vā khālityapalitāpaham| kṣīrāt sahacarādbhr̥ṅgarājācca saurasādrasāt||264|| prasthaistu kuḍavastailādyaṣṭyāhvapalakalkitaḥ| siddhaḥ śilāsamē bhāṇḍē mēṣaśr̥ṅgādiṣu sthitaḥ||265|| nasyaṁ syādbhiṣajā samyagyōjitaṁ palitāpaham| bhiṣajā kṣīrapiṣṭau vā dugdhikākaravīrakau||266|| utpāṭya palitē dēyau tāvubhau palitāpahau| mārkavasvarasāt kṣīrāddviprasthaṁ madhukāt palam||267|| taiḥ pacēt kuḍavaṁ tailāttannasyaṁ palitāpaham| ādityavallyā mūlāni kr̥ṣṇaśairēyakasya ca||268|| surasasya ca patrāṇi patraṁ kr̥ṣṇaśaṇasya ca| mārkavaḥ kākamācī ca madhukaṁ dēvadāru ca||269|| pr̥thagdaśapalāṁśāni pippalyastriphalā'ñjanam| prapauṇḍarīkaṁ mañjiṣṭhā lōdhraṁ kr̥ṣṇāgurūtpalam||270|| āmrāsthi kardamaḥ kr̥ṣṇō mr̥ṇālaṁ raktacandanam| nīlī bhallātakāsthīni kāsīsaṁ madayantikā||271|| sōmarājyasanaḥ śastraṁ kr̥ṣṇau piṇḍītacitrakau| puṣkarārjunakāśmaryāṇyāmrajambūphalāni ca||272|| pr̥thak pañcapalāṁśāni taiḥ piṣṭairāḍhakaṁ pacēt| baibhītakasya tailasya dhātrīrasacaturguṇam||273|| kuryādādityapākaṁ vā yāvacchuṣkō bhavēdrasaḥ| lōhapātrē tataḥ pūtaṁ saṁśuddhamupayōjayēt||274|| pānē nasyakriyāyāṁ ca śirōbhyaṅgē tathaiva ca| ētaccakṣuṣyamāyuṣyaṁ śirasaḥ sarvarōganut||275|| mahānīlamiti khyātaṁ palitaghnamanuttamam| iti mahānīlatailam| prapauṇḍarīkamadhukapippalīcandanōtpalaiḥ||276|| kārṣikaistailakuḍavō dviguṇāmalakīrasaḥ| siddhaḥ sa pratimarśaḥ syāt sarvamūrdhagadāpahaḥ||277|| (palitaghnō viśēṣēṇa kr̥ṣṇātrēyēṇa bhāṣitaḥ|) kṣīraṁ priyālayaṣṭyāhvē jīvakādyō gaṇastilāḥ||278|| kr̥ṣṇā vaktrē pralēpaḥ syāddharilōmanivāraṇaḥ| tilāḥ sāmalakāścaiva kiñjalkō madhukaṁ madhu||279|| br̥ṁhayēdrañjayēcaitat kēśānmūrdhapralēpanāt| pacētsaindhavaśuktāmlairayaścūrṇaṁ sataṇḍulam||280|| tēnāliptaṁ śiraḥ śuddhamasnigdhamuṣitaṁ niśi| tat prātastriphalādhautaṁ syāt kr̥ṣṇamr̥dumūrdhajam||281|| ayaścūrṇō'mlapiṣṭaśca rāgaḥ satriphalō varaḥ| kuryācchēṣēṣu rōgēṣu kriyāṁ svāṁ svāccikitsitāt| śēṣēṣvādau ca nirdiṣṭā siddhau cānyā pravakṣyatē||282|| iti khālityādicikitsā|
View original
खालित्ये पलिते वल्यां हरिलोम्नि च शोधितम्||२६२|| नस्यैस्तैलैः शिरोवक्रप्रलेपैश्चाप्युपाचरेत्| सिद्धं विदारीगन्धाद्यैर्जीवनीयैरथापि च||२६३|| नस्यं स्यादणुतैलं वा खालित्यपलितापहम्| क्षीरात् सहचराद्भृङ्गराजाच्च सौरसाद्रसात्||२६४|| प्रस्थैस्तु कुडवस्तैलाद्यष्ट्याह्वपलकल्कितः| सिद्धः शिलासमे भाण्डे मेषशृङ्गादिषु स्थितः||२६५|| नस्यं स्याद्भिषजा सम्यग्योजितं पलितापहम्| भिषजा क्षीरपिष्टौ वा दुग्धिकाकरवीरकौ||२६६|| उत्पाट्य पलिते देयौ तावुभौ पलितापहौ| मार्कवस्वरसात् क्षीराद्द्विप्रस्थं मधुकात् पलम्||२६७|| तैः पचेत् कुडवं तैलात्तन्नस्यं पलितापहम्| आदित्यवल्ल्या मूलानि कृष्णशैरेयकस्य च||२६८|| सुरसस्य च पत्राणि पत्रं कृष्णशणस्य च| मार्कवः काकमाची च मधुकं देवदारु च||२६९|| पृथग्दशपलांशानि पिप्पल्यस्त्रिफलाऽञ्जनम्| प्रपौण्डरीकं मञ्जिष्ठा लोध्रं कृष्णागुरूत्पलम्||२७०|| आम्रास्थि कर्दमः कृष्णो मृणालं रक्तचन्दनम्| नीली भल्लातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका||२७१|| सोमराज्यसनः शस्त्रं कृष्णौ पिण्डीतचित्रकौ| पुष्करार्जुनकाश्मर्याण्याम्रजम्बूफलानि च||२७२|| पृथक् पञ्चपलांशानि तैः पिष्टैराढकं पचेत्| बैभीतकस्य तैलस्य धात्रीरसचतुर्गुणम्||२७३|| कुर्यादादित्यपाकं वा यावच्छुष्को भवेद्रसः| लोहपात्रे ततः पूतं संशुद्धमुपयोजयेत्||२७४|| पाने नस्यक्रियायां च शिरोभ्यङ्गे तथैव च| एतच्चक्षुष्यमायुष्यं शिरसः सर्वरोगनुत्||२७५|| महानीलमिति ख्यातं पलितघ्नमनुत्तमम्| इति महानीलतैलम्| प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः||२७६|| कार्षिकैस्तैलकुडवो द्विगुणामलकीरसः| सिद्धः स प्रतिमर्शः स्यात् सर्वमूर्धगदापहः||२७७|| (पलितघ्नो विशेषेण कृष्णात्रेयेण भाषितः|) क्षीरं प्रियालयष्ट्याह्वे जीवकाद्यो गणस्तिलाः||२७८|| कृष्णा वक्त्रे प्रलेपः स्याद्धरिलोमनिवारणः| तिलाः सामलकाश्चैव किञ्जल्को मधुकं मधु||२७९|| बृंहयेद्रञ्जयेचैतत् केशान्मूर्धप्रलेपनात्| पचेत्सैन्धवशुक्ताम्लैरयश्चूर्णं सतण्डुलम्||२८०|| तेनालिप्तं शिरः शुद्धमस्निग्धमुषितं निशि| तत् प्रातस्त्रिफलाधौतं स्यात् कृष्णमृदुमूर्धजम्||२८१|| अयश्चूर्णोऽम्लपिष्टश्च रागः सत्रिफलो वरः| कुर्याच्छेषेषु रोगेषु क्रियां स्वां स्वाच्चिकित्सितात्| शेषेष्वादौ च निर्दिष्टा सिद्धौ चान्या प्रवक्ष्यते||२८२|| इति खालित्यादिचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 54 (283-290) · Śloka 290
sarpīṁṣyuparibhaktāni svarabhēdē'nilātmakē| tailaiścatuṣprayōgaiśca balārāsnāmr̥tāhvayaiḥ||283|| barhitittiridakṣāṇāṁ pañcamūlaśr̥tān rasān| māyūraṁ kṣīrasarpirvā pibēttryūṣaṇamēva vā||284|| paittikē tu virēkaḥ syāt payaśca madhuraiḥ śr̥tam| sarpirguḍā ghr̥taṁ tiktaṁ jīvanīyaṁ vr̥ṣasya vā||285|| kaphajē svarabhēdē tu tīkṣṇaṁ mūrdhavirēcanam| virēkō vamanaṁ dhūmō yavānnakaṭusēvanam||286|| cavyabhārgyabhayāvyōṣakṣāramākṣikacitrakān| lihyādvā pippalīpathyē tīkṣṇaṁ madyaṁ pibēcca saḥ||287|| raktajē svarabhēdē tu saghr̥tā jāṅgalā rasāḥ| drākṣāvidārīkṣurasāḥ saghr̥takṣaudraśarkarāḥ||288|| yaccōktaṁ kṣayakāsaghnaṁ tacca sarvaṁ cikitsitam| pittajasvarabhēdaghnaṁ sirāvēdhaśca raktajē||289|| sannipātē hitāḥ sarvāḥ kriyā na tu sirāvyadhaḥ| ityuktaṁ svarabhēdasya samāsēna cikitsitam||290|| iti svarabhēdacikitsā|
View original
सर्पींष्युपरिभक्तानि स्वरभेदेऽनिलात्मके| तैलैश्चतुष्प्रयोगैश्च बलारास्नामृताह्वयैः||२८३|| बर्हितित्तिरिदक्षाणां पञ्चमूलशृतान् रसान्| मायूरं क्षीरसर्पिर्वा पिबेत्त्र्यूषणमेव वा||२८४|| पैत्तिके तु विरेकः स्यात् पयश्च मधुरैः शृतम्| सर्पिर्गुडा घृतं तिक्तं जीवनीयं वृषस्य वा||२८५|| कफजे स्वरभेदे तु तीक्ष्णं मूर्धविरेचनम्| विरेको वमनं धूमो यवान्नकटुसेवनम्||२८६|| चव्यभार्ग्यभयाव्योषक्षारमाक्षिकचित्रकान्| लिह्याद्वा पिप्पलीपथ्ये तीक्ष्णं मद्यं पिबेच्च सः||२८७|| रक्तजे स्वरभेदे तु सघृता जाङ्गला रसाः| द्राक्षाविदारीक्षुरसाः सघृतक्षौद्रशर्कराः||२८८|| यच्चोक्तं क्षयकासघ्नं तच्च सर्वं चिकित्सितम्| पित्तजस्वरभेदघ्नं सिरावेधश्च रक्तजे||२८९|| सन्निपाते हिताः सर्वाः क्रिया न तु सिराव्यधः| इत्युक्तं स्वरभेदस्य समासेन चिकित्सितम्||२९०|| इति स्वरभेदचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 55 (291) · Śloka 291
bhavanti cātra- vātapittakaphā nr̥̄ṇāṁ bastihr̥nmūrdhasaṁśrayāḥ| tasmāttatsthānasāmīpyāddhartavyā vamanādibhiḥ||291||
View original
भवन्ति चात्र- वातपित्तकफा नॄणां बस्तिहृन्मूर्धसंश्रयाः| तस्मात्तत्स्थानसामीप्याद्धर्तव्या वमनादिभिः||२९१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 56 (292) · Śloka 292
adhyātmalōkō vātādyairlōkō vātaravīndubhiḥ| pīḍyatē dhāryatē caiva vikr̥tāvikr̥taistathā||292||
View original
अध्यात्मलोको वाताद्यैर्लोको वातरवीन्दुभिः| पीड्यते धार्यते चैव विकृताविकृतैस्तथा||२९२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 57 (293) · Śloka 293
viruddhairapi na tvētē guṇairghnanti parasparam| dōṣāḥ sahajasātmyatvādviṣaṁ ghōramahīniva||293||
View original
विरुद्धैरपि न त्वेते गुणैर्घ्नन्ति परस्परम्| दोषाः सहजसात्म्यत्वाद्विषं घोरमहीनिव||२९३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 58 (294) · Śloka 294
tatra ślōkaḥ- trimarmajānāṁ rōgāṇāṁ nidānākr̥tibhēṣajam| vistarēṇa pr̥thagdiṣṭaṁ trimarmīyē cikitsitē||294||
View original
तत्र श्लोकः- त्रिमर्मजानां रोगाणां निदानाकृतिभेषजम्| विस्तरेण पृथग्दिष्टं त्रिमर्मीये चिकित्सिते||२९४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē cikitsāsthānē trimarmīyacikitsitaṁ nāma ṣaḍviṁśō'dhyāyaḥ||26||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने त्रिमर्मीयचिकित्सितं नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon