17. kṣatakṣīṇacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातः क्षतक्षीणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

उदारकीर्तिर्ब्रह्मर्षिरात्रेयः परमार्थवित्| क्षतक्षीणचिकित्सार्थमिदमाह चिकित्सितम्||३||

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

धनुषाऽऽयस्यतोऽत्यर्थं भारमुद्वहतो गुरुम्| पततो विषमोच्चेभ्यो बलिभिः सह युध्यतः||४|| वृषं हयं वा धावन्तं दम्यं वाऽन्यं निगृह्णतः| शिलाकाष्ठाश्मनिर्घातान् क्षिपतो निघ्नतः परान्||५|| अधीयानस्य वाऽत्युच्चैर्दूरं वा व्रजतो द्रुतम्| महानदीं वा तरतो हयैर्वा सह धावतः||६|| सहसोत्पततो दूरं तूर्णं चातिप्रनृत्यतः| तथाऽन्यैः कर्मभिः क्रूरैर्भृशमभ्याहतस्य च||७|| विक्षते वक्षसि व्याधिर्बलवान् समुदीर्यते| स्त्रीषु चातिप्रसक्तस्य रूक्षाल्पप्रमिताशिनः||८||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 12

उरो विरुज्यते तस्य भिद्यतेऽथ विभज्यते| प्रपीड्येते ततः पार्श्वे शुष्यत्यङ्गं प्रवेपते||९|| क्रमाद्वीर्यं बलं वर्णो रुचिरग्निश्च हीयते| ज्वरो व्यथा मनोदैन्यं विड्भेदोऽग्निवधादपि||१०|| दुष्टः श्यावः सुदुर्गन्धः पीतो विग्रथितो बहुः| कासमानस्य च श्लेष्मा सरक्तः सम्प्रवर्तते||११|| स क्षतः क्षीयतेऽत्यर्थं तथा शुक्रौजसोः क्षयात्|१२|

Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13

अव्यक्तं लक्षणं तस्य पूर्वरूपमिति स्मृतम्||१२|| उरोरुक्शोणितच्छर्दिः कासो वैशेषिकः क्षते| क्षीणे सरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटिग्रहः||१३||

Adhikarana 6 (14) · Śloka 14

अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेः साध्यो बलवतो नवः| परिसंवत्सरो याप्यः सर्वलिङ्गं तु वर्जयेत्||१४||

Adhikarana 7 (15-20) · Śloka 20

उरो मत्वा क्षतं लाक्षां पयसा मधुसंयुताम्| सद्य एव पिबेज्जीर्णे पयसाऽद्यात् सशर्करम्||१५|| पार्श्वबस्तिरुजी चाल्पपित्ताग्निस्तां सुरायुताम्| भिन्नविट्कः समुस्तातिविषापाठां सवत्सकाम्||१६|| लाक्षां सर्पिर्मधूच्छिष्टं जीवनीयगणं सिताम्| त्वक्क्षीरीं समितां क्षीरे पक्त्वा दीप्तानलः पिबेत्||१७|| इक्ष्वालिकाबिसग्रन्थिपद्मकेशरचन्दनैः| शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थं पिबेत् क्षती||१८|| यवानां चूर्णमादाय क्षीरसिद्धं घृतप्लुतम्| ज्वरे दाहे सिताक्षौद्रसक्तून् वा पयसा पिबेत्||१९|| मधूकमधुकद्राक्षात्वक्क्षीरीपिप्पलीबलाः| कासी पार्श्वास्थिशूली च लिह्यात्सघृतमाक्षिकाः||२०||

Adhikarana 8 (21-24) · Śloka 24

एलापत्रत्वचोऽर्धाक्षाः पिप्पल्यर्धपलं तथा| सितामधुकखर्जूरमृद्वीकाश्च पलोन्मिताः||२१|| सञ्चूर्ण्य मधुना युक्ता गुटिकाः सम्प्रकल्पयेत्| अक्षमात्रां ततश्चैकां भक्षयेन्ना दिने दिने||२२|| कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं मूर्च्छां मदं भ्रमम्| रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पार्श्वशूलमरोचकम्||२३|| शोषप्लीहाढ्यवातांश्च स्वरभेदं क्षतं क्षयम्| गुटिका तर्पणी वृष्या रक्तपित्तं च नाशयेत्||२४|| इत्येलादिगुटिका|

Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26

रक्तेऽतिवृत्ते दक्षाण्डं यूषैस्तोयेन वा पिबेत्| चटकाण्डरसं वाऽपि रक्तं वा छागजाङ्गलम्||२५|| चूर्णं पौनर्नवं रक्तशालितण्डुलशर्करम्| रक्तष्ठीवी पिबेत् सिद्धं द्राक्षारसपयोघृतैः||२६||

Adhikarana 10 (27-34) · Śloka 34

मधूकमधुकक्षीरसिद्धं वा तण्डुलीयकम्| मूढवातस्त्वजामेदः सुराभृष्टं ससैन्धवम्||२७|| क्षामः क्षीणः क्षतोरस्कस्त्वनिद्रः सबलेऽनिले| शृतक्षीरसरेणाद्यात् सक्षौद्रघृतशर्करम्||२८|| शर्करां यवगोधूमौ जीवकर्षभकौ मधु| शृतक्षीरानुपानं वा लिह्यात् क्षीणः क्षती कृशः||२९|| क्रव्यादमांसनिर्यूहं घृतभृष्टं पिबेच्च सः| पिप्पलीक्षौद्रसंयुक्तं मांसशोणितवर्धनम्||३०|| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षशालप्रियङ्गुभिः| तालमस्तकजम्बूत्वक्प्रियालैश्च सपद्मकैः||३१|| साश्वकर्णैः शृतात् क्षीरादद्याज्जातेन सर्पिषा| शाल्योदनं क्षतोरस्कः क्षीणशुक्रश्च मानवः||३२|| यष्ट्याह्वनागबलयोः क्वाथे क्षीरसमं घृतम्| पयस्यापिप्पलीवांशीकल्कसिद्धं क्षते शुभम्||३३|| कोललाक्षारसे तद्वत् क्षीराष्टगुणसाधितम्| कल्कैः कट्वङ्गदार्वीत्वग्वत्सकत्वक्फलैर्घृतम्||३४||

Adhikarana 11 (35-43) · Śloka 43

जीवकर्षभकौ वीरां जीवन्तीं नागरं शटीम्| चतस्रः पर्णिनीर्मेदे काकोल्यौ द्वे निदिग्धिके||३५|| पुनर्नवे द्वे मधुकमात्मगुप्तां शतावरीम्| ऋद्धिं परूषकं भार्गीं मृद्वीकां बृहतीं तथा||३६|| शृङ्गाटकं तामलकीं पयस्यां पिप्पलीं बलाम्| बदराक्षोटखर्जूरवातामाभिषुकाण्यपि||३७|| फलानि चैवमादीनि कल्कान् कुर्वीत कार्षिकान्| धात्रीरसविदारीक्षुच्छागमांसरसं पयः||३८|| कुर्यात् प्रस्थोन्मितं तेन घृतप्रस्थं विपाचयेत्| प्रस्थार्धं मधुनः शीते शर्करार्धतुलां तथा||३९|| द्विकार्षिकाणि पत्रैलाहेमत्वङ्मरिचानि च| विनीय चूर्णितं तस्माल्लिह्यान्मात्रां सदा नरः||४०|| अमृतप्राशमित्येतन्नराणाममृतं घृतम्| सुधामृतरसं प्राश्यं क्षीरमांसरसाशिना||४१|| नष्टशुक्रक्षतक्षीणदुर्बलव्याधिकर्शितान्| स्त्रीप्रसक्तान् कृशान् वर्णस्वरहीनांश्च बृंहयेत्||४२|| कासहिक्काज्वरश्वासदाहतृष्णास्रपित्तनुत्| पुत्रदं वमिमूर्च्छाहृद्योनिमूत्रामयापहम्||४३|| इत्यमृतप्राशघृतम्|

Adhikarana 12 (44-47) · Śloka 47

श्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम्| दर्भमूलं पृथक्पर्णीं पलाशर्षभकौ स्थिराम्||४४|| पलिकं साधयेत्तेषां रसे क्षीरचतुर्गुणे| कल्कः स्वगुप्ताजीवन्तीमेदर्षभकजीवकैः||४५|| शतावर्यृद्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणीबिसैः| प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातपित्तहृद्द्र(द्भ)वशूलनुत्||४६|| मूत्रकृच्छ्रप्रमेहार्शःकासशोषक्षयापहः| धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वखिन्नानां बलमांसदः||४७|| इति श्वदंष्ट्रादिघृतम्|

Adhikarana 13 (48-49) · Śloka 49

मधुकाष्टपलद्राक्षाप्रस्थक्वाथे घृतं पचेत्| पिप्पल्यष्टपले कल्के प्रस्थं सिद्धे च शीतले||४८|| पृथगष्टपलं क्षौद्रशर्कराभ्यां विमिश्रयेत्| समसक्तु क्षतक्षीणे रक्तगुल्मे च तद्धितम्||४९||

Adhikarana 14 (50-55) · Śloka 55

धात्रीफलविदारीक्षुजीवनीयरसैर्घृतम्| अजागोपयसोश्चैव सप्त प्रस्थान् पचेद्भिषक्||५०|| सिद्धशीते सिताक्षौद्रद्विप्रस्थं विनयेच्च तत्| यक्ष्मापस्मारपित्तासृक्कासमेहक्षयापहम्||५१|| वयःस्थापनमायुष्यं मांसशुक्रबलप्रदम्| घृतं तु पित्तेऽभ्यधिके लिह्याद्वातेऽधिके पिबेत्||५२|| लीढं निर्वापयेत् पित्तमल्पत्वाद्धन्ति नानलम्| आक्रामत्यनिलं पीतमूष्माणं निरुणद्धि च||५३|| क्षामक्षीणकृशाङ्गानामेतान्येव घृतानि तु| त्वक्क्षीरीशर्करालाजचूर्णैः स्त्यानानि योजयेत्||५४|| सर्पिर्गुडान् समध्वंशाञ्जग्ध्वा चानु पयः पिबेत्| रेतो वीर्यं बलं पुष्टिं तैराशुतरमाप्नुयात्||५५|| इति सर्पिर्गुडाः|

Adhikarana 15 (56-61) · Śloka 61

बला विदारी ह्रस्वा च पञ्चमूली पुनर्नवा| पञ्चानां क्षीरिवृक्षाणां शुङ्गा मुष्ट्यंशका अपि||५६|| एषां कषाये द्विक्षीरे विदार्याजरसांशिके| जीवनीयैः पचेत् कल्कैरक्षमात्रैर्घृताढकम्||५७|| सितापलानि पूते च शीते द्वात्रिंशतं क्षिपेत्| गोधूमपिप्पलीवांशीचूर्णं शृङ्गाटकस्य च||५८|| समाक्षिकं कौडविकं तत् सर्वं खजमूर्च्छितम्| स्त्यानं सर्पिर्गुडान् कृत्वा भूर्जपत्रेण वेष्टयेत्||५९|| ताञ्जग्ध्वा पलिकान् क्षीरं मद्यं वाऽनुपिबेत् कफे| शोषे कासे क्षते क्षीणे श्रमस्त्रीभारकर्शिते||६०|| रक्तनिष्ठीवने तापे पीनसे चोरसि स्थिते| शस्ताः पार्श्वशिरःशूले भेदे च स्वरवर्णयोः||६१|| इति द्वितीयसर्पिर्गुडाः|

Adhikarana 16 (62-65) · Śloka 65

त्वक्क्षीरीश्रावणीद्राक्षामूर्वर्षभकजीवकैः| वीरर्धिक्षीरकाकोलीबृहतीकपिकच्छुभिः||६२|| खर्जूरफलमेदाभिः क्षीरपिष्टैः पलोन्मितैः| धात्रीविदारीक्षुरसप्रस्थैः प्रस्थं घृतात् पचेत्||६३|| शर्करार्धतुलां शीते क्षौद्रार्धप्रस्थमेव च| दत्त्वा सर्पिर्गुडान् कुर्यात्कासहिक्काज्वरापहान्||६४|| यक्ष्माणं तमकं श्वासं रक्तपित्तं हलीमकम्| शुक्रनिद्राक्षयं तृष्णां हन्युः कार्श्यं सकामलम्||६५|| इति तृतीयाः सर्पिर्गुडाः|

Adhikarana 17 (66-69) · Śloka 69

नवमामलकं द्राक्षामात्मगुप्तां पुनर्नवाम्| शतावरीं विदारीं च समङ्गां पिप्पलीं तथा||६६|| पृथग्दशपलान् भागान् पलान्यष्टौ च नागरात्| यष्ट्याह्वसौवर्चलयोर्द्विपलं मरिचस्य च||६७|| क्षीरतैलघृतानां च त्र्याढके शर्कराशते| क्वथिते तानि चूर्णानि दत्त्वा बिल्वसमान् गुडान्||६८|| कुर्यात्तान् भक्षयेत् क्षीणः क्षतः शुष्कश्च मानवः| तेन सद्यो रसादीनां वृद्ध्या पुष्टिं स विन्दति||६९|| इति चतुर्थसर्पिर्गुडाः|

Adhikarana 18 (70-77) · Śloka 77

गोक्षीरार्धाढकं सर्पिः प्रस्थमिक्षुरसाढकम्| विदार्याः स्वरसात्प्रस्थं रसात्प्रस्थं च तैत्तिरात्||७०|| दद्यात् सिध्यति तस्मिंस्तु पिष्टानिक्षुरसैरिमान्| मधूकपुष्पकुडवं प्रियालकुडवं तथा||७१|| कुडवार्धं तुगाक्षीर्याः खर्जूराणां च विंशतिम्| पृथग्बिभीतकानां च पिप्पल्याश्च चतुर्थिकाम्||७२|| त्रिंशत्पलानि खण्डाच्च मधुकात् कर्षमेव च| तथाऽर्धपलिकान्यत्र जीवनीयानि दापयेत्||७३|| सिद्धेऽस्मिन् कुडवं क्षौद्रं शीते क्षिप्त्वाऽथ मोदकान्| कारयेन्मरिचाजाजीपलचूर्णावचूर्णितान्||७४|| वातासृक्पित्तरोगेषु क्षतकासक्षयेषु च| शुष्यतां क्षीणशुक्राणां रक्ते चोरसि संस्थिते||७५|| कृशदुर्बलवृद्धानां पुष्टिवर्णबलार्थिनाम्| योनिदोषकृतस्रावहतानां चापि योषिताम्||७६|| गर्भार्थिनीनां गर्भश्च स्रवेद्यासां म्रियेत वा| धन्या बल्या हितास्ताभ्यः शुक्रशोणितवर्धनाः||७७|| इति पञ्चमसर्पिर्मोदकाः|

Adhikarana 19 (78-84) · Śloka 84

बस्तिदेशे विकुर्वाणे स्त्रीप्रसक्तस्य मारुते| वातघ्नान् बृंहणान् वृष्यान् योगांस्तस्य प्रयोजयेत्||७८|| शर्करापिप्पलीचूर्णैः सर्पिषा माक्षिकेण च| संयुक्तं वा शृतं क्षीरं पिबेत् कासज्वरापहम्||७९|| फलाम्लं सर्पिषा भृष्टं विदारीक्षुरसे शृतम्| स्त्रीषु क्षीणः पिबेद्यूषं जीवनं बृंहणं परम्||८०|| सक्तूनां वस्त्रपूतानां मन्थं क्षौद्रघृतान्वितम्| यवान्नसात्म्यो दीप्ताग्निः क्षतक्षीणः पिबेन्नरः||८१|| जीवनीयोपसिद्धं वा जाङ्गलं घृतभर्जितम्| रसं प्रयोजयेत् क्षीणे व्यञ्जनार्थं सशर्करम्||८२|| गोमहिष्यश्वनागाजैः क्षीरैर्मांसरसैस्तथा| यवान्नं भोजयेद्यूषैः फलाम्लैर्घृतसंस्कृतैः||८३|| दीप्तेऽग्नौ विधिरेषः स्यान्मन्दे दीपनपाचनः| यक्ष्मिणां विहितो ग्राही भिन्ने शकृति चेष्यते||८४||

Adhikarana 20 (85-87) · Śloka 87

पलिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात् पले| कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं पत्रमर्जकात्||८५|| एकैकं मरिचाजाज्योर्धान्यकाद्द्वे चतुर्थिके| शर्करायाः पलान्यत्र दश द्वे च प्रदापयेत्||८६|| कृत्वा चूर्णमतो मात्रामन्नपाने प्रयोजयेत्| रोचनं दीपनं बल्यं पार्श्वार्तिश्वासकासनुत्||८७|| इति सैन्धवादिचूर्णम्|

Adhikarana 21 (88-90) · Śloka 90

एका षोडशिका धान्याद्द्वे द्वेऽजाज्यजमोदयोः| ताभ्यां दाडिमवृक्षाम्लं द्विर्द्विः सौवर्चलात्पलम्||८८|| शुण्ठ्याः कर्षं दधित्थस्य मध्यात् पञ्च पलानि च| तच्चूर्णं षोडशपले शर्कराया विमिश्रयेत्||८९|| षाडवोऽयं प्रदेयः स्यादन्नपानेषु पूर्ववत्| मन्दानले शकृद्भेदे यक्ष्मिणामग्निवर्धनः||९०|| इति षाडवः|

Adhikarana 22 (91-92) · Śloka 92

पिबेन्नागबलामूलमर्धकर्षविवर्धितम् | पलं क्षीरयुतं मासं क्षीरवृत्तिरनन्नभुक्||९१|| एष प्रयोगः पुष्ट्यायुर्बलारोग्यकरः परः| मण्डूकपर्ण्याः कल्पोऽयं शुण्ठीमधुकयोस्तथा||९२||

Adhikarana 23 (93-94) · Śloka 94

यद्यत् सन्तर्पणं शीतमविदाहि हितं लघु| अन्नपानं निषेव्यं तत्क्षतक्षीणैः सुखार्थिभिः||९३|| यच्चोक्तं यक्ष्मिणां पथ्यं कासिनां रक्तपित्तिनाम्| तच्च कुर्यादवेक्ष्याग्निं व्याधिं सात्म्यं बलं तथा||९४||

Adhikarana 24 (95) · Śloka 95

उपेक्षिते भवेत्तस्मिन्ननुबन्धो हि यक्ष्मणः| प्रागेवागमनात्तस्य तस्मात्तं त्वरया जयेत्||९५||

Adhikarana 25 (96-97) · Śloka 97

तत्र श्लोकौ- क्षतक्षयसमुत्थानं सामान्यपृथगाकृतिम्| असाध्ययाप्यसाध्यत्वं साध्यानां सिद्धिमेव च||९६|| उक्तवाञ्ज्येष्ठशिष्याय क्षतक्षीणचिकित्सिते| तत्त्वार्थविद्वीतरजस्तमोदोषः पुनर्वसुः||९७||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रेऽप्राप्ते दृढबलपूरिते चिकित्सितस्थाने क्षतक्षीणचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः||११||