Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'bhayāmalakīyaṁ rasāyanapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातोऽभयामलकीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
1. rasāyanādhyāyaḥ - abhayāmalakīyarasāyanapādaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 4
cikitsitaṁ vyādhiharaṁ pathyaṁ sādhanamauṣadham| prāyaścittaṁ praśamanaṁ prakr̥tisthāpanaṁ hitam||3|| vidyādbhēṣajanāmāni, ...|4|
View original
चिकित्सितं व्याधिहरं पथ्यं साधनमौषधम्| प्रायश्चित्तं प्रशमनं प्रकृतिस्थापनं हितम्||३|| विद्याद्भेषजनामानि, ...|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
... bhēṣajaṁ dvividhaṁ ca tat| svasthasyōrjaskaraṁ kiñcit kiñcidārtasya rōganut||4||
View original
... भेषजं द्विविधं च तत्| स्वस्थस्योर्जस्करं किञ्चित् किञ्चिदार्तस्य रोगनुत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
abhēṣajaṁ ca dvividhaṁ bādhanaṁ sānubādhanam|5|
View original
अभेषजं च द्विविधं बाधनं सानुबाधनम्|५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (5-6) · Śloka 6
svasthasyōrjaskaraṁ yattu tadvr̥ṣyaṁ tadrasāyanam||5|| prāyaḥ, prāyēṇa rōgāṇāṁ dvitīyaṁ praśamē matam| prāyaḥśabdō viśēṣārthō hyubhayaṁ hyubhayārthakr̥t||6||
View original
स्वस्थस्योर्जस्करं यत्तु तद्वृष्यं तद्रसायनम्||५|| प्रायः, प्रायेण रोगाणां द्वितीयं प्रशमे मतम्| प्रायःशब्दो विशेषार्थो ह्युभयं ह्युभयार्थकृत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
dīrghamāyuḥ smr̥tiṁ mēdhāmārōgyaṁ taruṇaṁ vayaḥ| prabhāvarṇasvaraudāryaṁ dēhēndriyabalaṁ param||7|| vāksiddhiṁ praṇatiṁ kāntiṁ labhatē nā rasāyanāt| lābhōpāyō hi śastānāṁ rasādīnāṁ rasāyanam||8||
View original
दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः| प्रभावर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलं परम्||७|| वाक्सिद्धिं प्रणतिं कान्तिं लभते ना रसायनात्| लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-12) · Śloka 12
apatyasantānakaraṁ yat sadyaḥ sampraharṣaṇam| vājīvātibalō yēna yātyapratihataḥ striyaḥ||9|| bhavatyatipriyaḥ strīṇāṁ yēna yēnōpacīyatē| jīryatō'pyakṣayaṁ śukraṁ phalavadyēna dr̥śyatē||10|| prabhūtaśākhaḥ śākhīva yēna caityō yathā mahān| bhavatyarcyō bahumataḥ prajānāṁ subahuprajaḥ||11|| santānamūlaṁ yēnēha prētya cānantyamaśnutē| yaśaḥ śriyaṁ balaṁ puṣṭiṁ vājīkaraṇamēva tat||12||
View original
अपत्यसन्तानकरं यत् सद्यः सम्प्रहर्षणम्| वाजीवातिबलो येन यात्यप्रतिहतः स्त्रियः||९|| भवत्यतिप्रियः स्त्रीणां येन येनोपचीयते| जीर्यतोऽप्यक्षयं शुक्रं फलवद्येन दृश्यते||१०|| प्रभूतशाखः शाखीव येन चैत्यो यथा महान्| भवत्यर्च्यो बहुमतः प्रजानां सुबहुप्रजः||११|| सन्तानमूलं येनेह प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते| यशः श्रियं बलं पुष्टिं वाजीकरणमेव तत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
svasthasyōrjaskaraṁ tvētaddvividhaṁ prōktamauṣadham| yadvyādhinirghātakaraṁ vakṣyatē taccikitsitē||13|| cikitsitārtha ētāvān vikārāṇāṁ yadauṣadham| rasāyanavidhiścāgrē vājīkaraṇamēva ca||14||
View original
स्वस्थस्योर्जस्करं त्वेतद्द्विविधं प्रोक्तमौषधम्| यद्व्याधिनिर्घातकरं वक्ष्यते तच्चिकित्सिते||१३|| चिकित्सितार्थ एतावान् विकाराणां यदौषधम्| रसायनविधिश्चाग्रे वाजीकरणमेव च||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
abhēṣajamiti jñēyaṁ viparītaṁ yadauṣadhāt| tadasēvyaṁ niṣēvyaṁ tu pravakṣyāmi yadauṣadham||15||
View original
अभेषजमिति ज्ञेयं विपरीतं यदौषधात्| तदसेव्यं निषेव्यं तु प्रवक्ष्यामि यदौषधम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (16-24) · Śloka 24
rasāyanānāṁ dvividhaṁ prayōgamr̥ṣayō viduḥ| kuṭīprāvēśikaṁ caiva vātātapikamēva ca||16|| kuṭīprāvēśikasyādau vidhiḥ samupadēkṣyatē| nr̥pavaidyadvijātīnāṁ sādhūnāṁ puṇyakarmaṇām||17|| nivāsē nirbhayē śastē prāpyōpakaraṇē purē| diśi pūrvōttarasyāṁ ca subhūmau kārayēt kuṭīm||18|| vistārōtsēdhasampannāṁ trigarbhāṁ sūkṣmalōcanām| ghanabhittimr̥tusukhāṁ suspaṣṭāṁ manasaḥ priyām||19|| śabdādīnāmaśastānāmagamyaṁ strīvivarjitām| iṣṭōpakaraṇōpētāṁ sajjavaidyauṣadhadvijām ||20|| athōdagayanē śuklē tithinakṣatrapūjitē| muhūrtakaraṇōpētē praśastē kr̥tavāpanaḥ||21|| dhr̥tismr̥tibalaṁ kr̥tvā śraddadhānaḥ samāhitaḥ| vidhūya mānasān dōṣān maitrīṁ bhūtēṣu cintayan||22|| dēvatāḥ pūjayitvā'grē dvijātīṁśca pradakṣiṇam| dēvagōbrāhmaṇān kr̥tvā tatastāṁ praviśēt kuṭīm||23|| tasyāṁ saṁśōdhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ| rasāyanaṁ prayuñjīta tatpravakṣyāmi śōdhanam||24||
View original
रसायनानां द्विविधं प्रयोगमृषयो विदुः| कुटीप्रावेशिकं चैव वातातपिकमेव च||१६|| कुटीप्रावेशिकस्यादौ विधिः समुपदेक्ष्यते| नृपवैद्यद्विजातीनां साधूनां पुण्यकर्मणाम्||१७|| निवासे निर्भये शस्ते प्राप्योपकरणे पुरे| दिशि पूर्वोत्तरस्यां च सुभूमौ कारयेत् कुटीम्||१८|| विस्तारोत्सेधसम्पन्नां त्रिगर्भां सूक्ष्मलोचनाम्| घनभित्तिमृतुसुखां सुस्पष्टां मनसः प्रियाम्||१९|| शब्दादीनामशस्तानामगम्यं स्त्रीविवर्जिताम्| इष्टोपकरणोपेतां सज्जवैद्यौषधद्विजाम् ||२०|| अथोदगयने शुक्ले तिथिनक्षत्रपूजिते| मुहूर्तकरणोपेते प्रशस्ते कृतवापनः||२१|| धृतिस्मृतिबलं कृत्वा श्रद्दधानः समाहितः| विधूय मानसान् दोषान् मैत्रीं भूतेषु चिन्तयन्||२२|| देवताः पूजयित्वाऽग्रे द्विजातींश्च प्रदक्षिणम्| देवगोब्राह्मणान् कृत्वा ततस्तां प्रविशेत् कुटीम्||२३|| तस्यां संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः| रसायनं प्रयुञ्जीत तत्प्रवक्ष्यामि शोधनम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (25-28) · Śloka 28
harītakīnāṁ cūrṇāni saindhavāmalakē guḍam| vacāṁ viḍaṅgaṁ rajanīṁ pippalīṁ viśvabhēṣajam||25|| pibēduṣṇāmbunā jantuḥ snēhasvēdōpapāditaḥ| tēna śuddhaśarīrāya kr̥tasaṁsarjanāya ca||26|| trirātraṁ yāvakaṁ dadyāt pañcāhaṁ vā'pi sarpiṣā| saptāhaṁ vā purāṇasya yāvacchuddhēstu varcasaḥ||27|| śuddhakōṣṭhaṁ tu taṁ jñātvā rasāyanamupācarēt| vayaḥprakr̥tisātmyajñō yaugikaṁ yasya yadbhavēt||28||
View original
हरीतकीनां चूर्णानि सैन्धवामलके गुडम्| वचां विडङ्गं रजनीं पिप्पलीं विश्वभेषजम्||२५|| पिबेदुष्णाम्बुना जन्तुः स्नेहस्वेदोपपादितः| तेन शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च||२६|| त्रिरात्रं यावकं दद्यात् पञ्चाहं वाऽपि सर्पिषा| सप्ताहं वा पुराणस्य यावच्छुद्धेस्तु वर्चसः||२७|| शुद्धकोष्ठं तु तं ज्ञात्वा रसायनमुपाचरेत्| वयःप्रकृतिसात्म्यज्ञो यौगिकं यस्य यद्भवेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (29-37) · Śloka 37
harītakīṁ pañcarasāmuṣṇāmalavaṇāṁ śivām| dōṣānulōmanīṁ laghvīṁ vidyāddīpanapācanīm||29|| āyuṣyāṁ pauṣṭikīṁ dhanyāṁ vayasaḥ sthāpanīṁ parām| sarvarōgapraśamanīṁ buddhīndriyabalapradām||30|| kuṣṭhaṁ gulmamudāvartaṁ śōṣaṁ pāṇḍvāmayaṁ madam| arśāṁsi grahaṇīdōṣaṁ purāṇaṁ viṣamajvaram||31|| hr̥drōgaṁ saśirōrōgamatīsāramarōcakam| kāsaṁ pramēhamānāhaṁ plīhānamudaraṁ navam||32|| kaphaprasēkaṁ vaisvaryaṁ vaivarṇyaṁ kāmalāṁ krimīn| śvayathuṁ tamakaṁ chardiṁ klaibyamaṅgāvasādanam||33|| srōtōvibandhān vividhān pralēpaṁ hr̥dayōrasōḥ| smr̥tibuddhipramōhaṁ ca jayēcchīghraṁ harītakī||34|| (ajīrṇinō rūkṣabhujaḥ strīmadyaviṣakarśitāḥ| sēvērannābhayāmētē kṣuttr̥ṣṇōṣṇārditāśca yē)||35|| tān guṇāṁstāni karmāṇi vidyādāmalakīṣvapi| yānyuktāni harītakyā vīryasya tu viparyayaḥ||36|| ataścāmr̥takalpāni vidyāt karmabhirīdr̥śaiḥ| harītakīnāṁ śasyāni bhiṣagāmalakasya ca||37||
View original
हरीतकीं पञ्चरसामुष्णामलवणां शिवाम्| दोषानुलोमनीं लघ्वीं विद्याद्दीपनपाचनीम्||२९|| आयुष्यां पौष्टिकीं धन्यां वयसः स्थापनीं पराम्| सर्वरोगप्रशमनीं बुद्धीन्द्रियबलप्रदाम्||३०|| कुष्ठं गुल्ममुदावर्तं शोषं पाण्ड्वामयं मदम्| अर्शांसि ग्रहणीदोषं पुराणं विषमज्वरम्||३१|| हृद्रोगं सशिरोरोगमतीसारमरोचकम्| कासं प्रमेहमानाहं प्लीहानमुदरं नवम्||३२|| कफप्रसेकं वैस्वर्यं वैवर्ण्यं कामलां क्रिमीन्| श्वयथुं तमकं छर्दिं क्लैब्यमङ्गावसादनम्||३३|| स्रोतोविबन्धान् विविधान् प्रलेपं हृदयोरसोः| स्मृतिबुद्धिप्रमोहं च जयेच्छीघ्रं हरीतकी||३४|| (अजीर्णिनो रूक्षभुजः स्त्रीमद्यविषकर्शिताः| सेवेरन्नाभयामेते क्षुत्तृष्णोष्णार्दिताश्च ये)||३५|| तान् गुणांस्तानि कर्माणि विद्यादामलकीष्वपि| यान्युक्तानि हरीतक्या वीर्यस्य तु विपर्ययः||३६|| अतश्चामृतकल्पानि विद्यात् कर्मभिरीदृशैः| हरीतकीनां शस्यानि भिषगामलकस्य च||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (38-40) · Śloka 40
ōṣadhīnāṁ parā bhūmirhimavāñ śailasattamaḥ| tasmātphalāni tajjāni grāhayētkālajāni tu||38|| āpūrṇarasavīryāṇi kālē kālē yathāvidhi| ādityapavanacchāyāsalilaprīṇitāni ca||39|| yānyajagdhānyapūtīni nirvraṇānyagadāni ca| tēṣāṁ prayōgaṁ vakṣyāmi phalānāṁ karma cōttamam||40||
View original
ओषधीनां परा भूमिर्हिमवाञ् शैलसत्तमः| तस्मात्फलानि तज्जानि ग्राहयेत्कालजानि तु||३८|| आपूर्णरसवीर्याणि काले काले यथाविधि| आदित्यपवनच्छायासलिलप्रीणितानि च||३९|| यान्यजग्धान्यपूतीनि निर्व्रणान्यगदानि च| तेषां प्रयोगं वक्ष्यामि फलानां कर्म चोत्तमम्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (41-57) · Śloka 57
pañcānāṁ pañcamūlānāṁ bhāgān daśapalōnmitān| harītakīsahasraṁ ca triguṇāmalakaṁ navam||41|| vidārigandhāṁ br̥hatīṁ pr̥śniparṇīṁ nidigdhikām| vidyādvidārigandhādyaṁ śvadaṁṣṭrāpañcamaṁ gaṇam||42|| bilvāgnimanthaśyōnākaṁ kāśmaryamatha pāṭalām| punarnavāṁ śūrpaparṇyau balāmēraṇḍamēva ca||43|| jīvakarṣabhakau mēdāṁ jīvantīṁ saśatāvarīm| śarēkṣudarbhakāśānāṁ śālīnāṁ mūlamēva ca||44|| ityēṣāṁ pañcamūlānāṁ pañcānāmupakalpayēt| bhāgān yathōktāṁstatsarvaṁ sādhyaṁ daśaguṇē'mbhasi||45|| daśabhāgāvaśēṣaṁ tu pūtaṁ taṁ grāhayēdrasam| harītakīśca tāḥ sarvāḥ sarvāṇyāmalakāni ca||46|| tāni sarvāṇyanasthīni phalānyāpōthya kūrcanaiḥ| vinīya tasminniryūhē cūrṇānīmāni dāpayēt||47|| maṇḍūkaparṇyāḥ pippalyāḥ śaṅkhapuṣpyāḥ plavasya ca| mustānāṁ saviḍaṅgānāṁ candanāguruṇōstathā||48|| madhukasya haridrāyā vacāyāḥ kanakasya ca| bhāgāṁścatuṣpalān kr̥tvā sūkṣmailāyāstvacastathā||49|| sitōpalāsahasraṁ ca cūrṇitaṁ tulayā'dhikam| tailasya dvyāḍhakaṁ tatra dadyāttrīṇi ca sarpiṣaḥ||50|| sādhyamaudumbarē pātrē tat sarvaṁ mr̥dunā'gninā| jñātvā lēhyamadagdhaṁ ca śītaṁ kṣaudrēṇa saṁsr̥jēt||51|| kṣaudrapramāṇaṁ snēhārdhaṁ tat sarvaṁ ghr̥tabhājanē| tiṣṭhētsammūrcchitaṁ tasya mātrāṁ kālē prayōjayēt||52|| yā nōparundhyādāhāramēkaṁ mātrā jarāṁ prati| ṣaṣṭikaḥ payasā cātra jīrṇē bhōjanamiṣyatē||53|| vaikhānasā vālakhilyāstathā cānyē tapōdhanāḥ| rasāyanamidaṁ prāśya babhūvuramitāyuṣaḥ||54|| muktvā jīrṇaṁ vapuścāgryamavāpustaruṇaṁ vayaḥ| vītatandrāklamaśvāsā nirātaṅkāḥ samāhitāḥ||55|| mēdhāsmr̥tibalōpētāścirarātraṁ tapōdhanāḥ| brāhmaṁ tapō brahmacaryaṁ cēruścātyantaniṣṭhayā||56|| rasāyanamidaṁ brāhmamāyuṣkāmaḥ prayōjayēt| dīrghamāyurvayaścāgryaṁ kāmāṁścēṣṭān samaśnutē||57|| (iti brāhmarasāyanam)|
View original
पञ्चानां पञ्चमूलानां भागान् दशपलोन्मितान्| हरीतकीसहस्रं च त्रिगुणामलकं नवम्||४१|| विदारिगन्धां बृहतीं पृश्निपर्णीं निदिग्धिकाम्| विद्याद्विदारिगन्धाद्यं श्वदंष्ट्रापञ्चमं गणम्||४२|| बिल्वाग्निमन्थश्योनाकं काश्मर्यमथ पाटलाम्| पुनर्नवां शूर्पपर्ण्यौ बलामेरण्डमेव च||४३|| जीवकर्षभकौ मेदां जीवन्तीं सशतावरीम्| शरेक्षुदर्भकाशानां शालीनां मूलमेव च||४४|| इत्येषां पञ्चमूलानां पञ्चानामुपकल्पयेत्| भागान् यथोक्तांस्तत्सर्वं साध्यं दशगुणेऽम्भसि||४५|| दशभागावशेषं तु पूतं तं ग्राहयेद्रसम्| हरीतकीश्च ताः सर्वाः सर्वाण्यामलकानि च||४६|| तानि सर्वाण्यनस्थीनि फलान्यापोथ्य कूर्चनैः| विनीय तस्मिन्निर्यूहे चूर्णानीमानि दापयेत्||४७|| मण्डूकपर्ण्याः पिप्पल्याः शङ्खपुष्प्याः प्लवस्य च| मुस्तानां सविडङ्गानां चन्दनागुरुणोस्तथा||४८|| मधुकस्य हरिद्राया वचायाः कनकस्य च| भागांश्चतुष्पलान् कृत्वा सूक्ष्मैलायास्त्वचस्तथा||४९|| सितोपलासहस्रं च चूर्णितं तुलयाऽधिकम्| तैलस्य द्व्याढकं तत्र दद्यात्त्रीणि च सर्पिषः||५०|| साध्यमौदुम्बरे पात्रे तत् सर्वं मृदुनाऽग्निना| ज्ञात्वा लेह्यमदग्धं च शीतं क्षौद्रेण संसृजेत्||५१|| क्षौद्रप्रमाणं स्नेहार्धं तत् सर्वं घृतभाजने| तिष्ठेत्सम्मूर्च्छितं तस्य मात्रां काले प्रयोजयेत्||५२|| या नोपरुन्ध्यादाहारमेकं मात्रा जरां प्रति| षष्टिकः पयसा चात्र जीर्णे भोजनमिष्यते||५३|| वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये तपोधनाः| रसायनमिदं प्राश्य बभूवुरमितायुषः||५४|| मुक्त्वा जीर्णं वपुश्चाग्र्यमवापुस्तरुणं वयः| वीततन्द्राक्लमश्वासा निरातङ्काः समाहिताः||५५|| मेधास्मृतिबलोपेताश्चिररात्रं तपोधनाः| ब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्यं चेरुश्चात्यन्तनिष्ठया||५६|| रसायनमिदं ब्राह्ममायुष्कामः प्रयोजयेत्| दीर्घमायुर्वयश्चाग्र्यं कामांश्चेष्टान् समश्नुते||५७|| (इति ब्राह्मरसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (58-61) · Śloka 61
yathōktaguṇānāmāmalakānāṁ sahasraṁ piṣṭasvēdanavidhinā payasa ūṣmaṇā susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayēt| tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṁ sthirāpunarnavājīvantīnāgabalābrahmasuvarcalāmaṇḍūkaparṇīśatāvarīśaṅkhapuṣpīpippalīvacāviḍaṅgasvayaṅguptāmr̥tā- candanāgurumadhukamadhūkapuṣpōtpalapadmamālatīyuvatīyūthikācūrṇāṣṭabhāgasaṁyuktaṁ punarnāgabalāsahasrapalasvarasaparipītamanātapaśuṣkaṁ dviguṇitasarpiṣā kṣaudrasarpiṣā vā kṣudraguḍākr̥tiṁ kr̥tvā śucau dr̥ḍhē ghr̥tabhāvitē kumbhē bhasmarāśēradhaḥ sthāpayēdantarbhūmēḥ pakṣaṁ kr̥tarakṣāvidhānamatharvavēdavidā, pakṣātyayē cōddhr̥tya kanakarajatatāmrapravālakālāyasacūrṇāṣṭabhāgasaṁyuktamardhakarṣavr̥ddhyā yathōktēna vidhinā prātaḥ prātaḥ prayuñjānō'gnibalamabhisamīkṣya, jīrṇē ca ṣaṣṭikaṁ payasā sasarpiṣkamupasēvamānō yathōktān guṇān samaśnuta iti||58|| bhavanti cātra- idaṁ rasāyanaṁ brāhmaṁ maharṣigaṇasēvitam| bhavatyarōgō dīrghāyuḥ prayuñjānō mahābalaḥ||59|| kāntaḥ prajānāṁ siddhārthaścandrādityasamadyutiḥ| śrutaṁ dhārayatē sattvamārṣaṁ cāsya pravartatē||60|| dharaṇīdharasāraśca vāyunā samavikramaḥ| sa bhavatyaviṣaṁ cāsya gātrē sampadyatē viṣam||61|| (iti dvitīyaṁ brāhmarasāyanam)|
View original
यथोक्तगुणानामामलकानां सहस्रं पिष्टस्वेदनविधिना पयस ऊष्मणा सुस्विन्नमनातपशुष्कमनस्थि चूर्णयेत्| तदामलकसहस्रस्वरसपरिपीतं स्थिरापुनर्नवाजीवन्तीनागबलाब्रह्मसुवर्चलामण्डूकपर्णीशतावरीशङ्खपुष्पीपिप्पलीवचाविडङ्गस्वयङ्गुप्तामृता- चन्दनागुरुमधुकमधूकपुष्पोत्पलपद्ममालतीयुवतीयूथिकाचूर्णाष्टभागसंयुक्तं पुनर्नागबलासहस्रपलस्वरसपरिपीतमनातपशुष्कं द्विगुणितसर्पिषा क्षौद्रसर्पिषा वा क्षुद्रगुडाकृतिं कृत्वा शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे भस्मराशेरधः स्थापयेदन्तर्भूमेः पक्षं कृतरक्षाविधानमथर्ववेदविदा, पक्षात्यये चोद्धृत्य कनकरजतताम्रप्रवालकालायसचूर्णाष्टभागसंयुक्तमर्धकर्षवृद्ध्या यथोक्तेन विधिना प्रातः प्रातः प्रयुञ्जानोऽग्निबलमभिसमीक्ष्य, जीर्णे च षष्टिकं पयसा ससर्पिष्कमुपसेवमानो यथोक्तान् गुणान् समश्नुत इति||५८|| भवन्ति चात्र- इदं रसायनं ब्राह्मं महर्षिगणसेवितम्| भवत्यरोगो दीर्घायुः प्रयुञ्जानो महाबलः||५९|| कान्तः प्रजानां सिद्धार्थश्चन्द्रादित्यसमद्युतिः| श्रुतं धारयते सत्त्वमार्षं चास्य प्रवर्तते||६०|| धरणीधरसारश्च वायुना समविक्रमः| स भवत्यविषं चास्य गात्रे सम्पद्यते विषम्||६१|| (इति द्वितीयं ब्राह्मरसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (62-74) · Śloka 74
bilvō'gnimanthaḥ śyōnākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalirbalā| parṇyaścatasraḥ pippalyaḥ śvadaṁṣṭrā br̥hatīdvayam||62|| śr̥ṅgī tāmalakī drākṣā jīvantī puṣkarāguru| abhayā cāmr̥tā r̥ddhirjīvakarṣabhakau śaṭī||63|| mustaṁ punarnavā mēdā sailā candanamutpalam| vidārī vr̥ṣamūlāni kākōlī kākanāsikā||64|| ēṣāṁ palōnmitān bhāgāñchatānyāmalakasya ca| pañca dadyāttadaikadhyaṁ jaladrōṇē vipācayēt||65|| jñātvā gatarasānyētānyauṣadhānyatha taṁ rasam| taccāmalakamuddhr̥tya niṣkulaṁ tailasarpiṣōḥ||66|| paladvādaśakē bhr̥ṣṭvā dattvā cārdhatulāṁ bhiṣak| matsyaṇḍikāyāḥ pūtāyā lēhavatsādhu sādhayēt||67|| ṣaṭpalaṁ madhunaścātra siddhaśītē pradāpayēt| catuṣpalaṁ tugākṣīryāḥ pippalīdvipalaṁ tathā||68|| palamēkaṁ nidadhyācca tvagēlāpatrakēśarāt| ityayaṁ cyavanaprāśaḥ paramuktō rasāyanaḥ||69|| kāsaśvāsaharaścaiva viśēṣēṇōpadiśyatē| kṣīṇakṣatānāṁ vr̥ddhānāṁ bālānāṁ cāṅgavardhanaḥ||70|| svarakṣayamurōrōgaṁ hr̥drōgaṁ vātaśōṇitam| pipāsāṁ mūtraśukrasthān dōṣāṁścāpyapakarṣati||71|| asya mātrāṁ prayuñjīta yōparundhyānna bhōjanam| asya prayōgāccyavanaḥ suvr̥ddhō'bhūt punaryuvā||72|| mēdhāṁ smr̥tiṁ kāntimanāmayatvamāyuḥprakarṣaṁ balamindriyāṇām| strīṣu praharṣaṁ paramagnivr̥ddhiṁ varṇaprasādaṁ pavanānulōmyam||73|| rasāyanasyāsya naraḥ prayōgāllabhēta jīrṇō'pi kuṭīpravēśāt| jarākr̥taṁ rūpamapāsya sarvaṁ bibharti rūpaṁ navayauvanasya||74|| (iti cyavanaprāśaḥ)|
View original
बिल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मर्यः पाटलिर्बला| पर्ण्यश्चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम्||६२|| शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु| अभया चामृता ऋद्धिर्जीवकर्षभकौ शटी||६३|| मुस्तं पुनर्नवा मेदा सैला चन्दनमुत्पलम्| विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका||६४|| एषां पलोन्मितान् भागाञ्छतान्यामलकस्य च| पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत्||६५|| ज्ञात्वा गतरसान्येतान्यौषधान्यथ तं रसम्| तच्चामलकमुद्धृत्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः||६६|| पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्त्वा चार्धतुलां भिषक्| मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवत्साधु साधयेत्||६७|| षट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत्| चतुष्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पलीद्विपलं तथा||६८|| पलमेकं निदध्याच्च त्वगेलापत्रकेशरात्| इत्ययं च्यवनप्राशः परमुक्तो रसायनः||६९|| कासश्वासहरश्चैव विशेषेणोपदिश्यते| क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानां चाङ्गवर्धनः||७०|| स्वरक्षयमुरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम्| पिपासां मूत्रशुक्रस्थान् दोषांश्चाप्यपकर्षति||७१|| अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योपरुन्ध्यान्न भोजनम्| अस्य प्रयोगाच्च्यवनः सुवृद्धोऽभूत् पुनर्युवा||७२|| मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्वमायुःप्रकर्षं बलमिन्द्रियाणाम्| स्त्रीषु प्रहर्षं परमग्निवृद्धिं वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम्||७३|| रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल्लभेत जीर्णोऽपि कुटीप्रवेशात्| जराकृतं रूपमपास्य सर्वं बिभर्ति रूपं नवयौवनस्य||७४|| (इति च्यवनप्राशः)|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (75) · Śloka 75
athāmalakaharītakīnāmāmalakabibhītakānāṁ harītakībibhītakānāmāmalakaharītakībibhītakānāṁ vā palāśatvagavanaddhānāṁ mr̥dā'valiptānāṁ kukūlasvinnānāmakulakānāṁ palasahasramulūkhalē sampōthya dadhighr̥tamadhupalalatailaśarkarāsaṁyuktaṁ bhakṣayēdanannabhugyathōktēna vidhinā; tasyāntē yavāgvādibhiḥ pratyavasthāpanam , abhyaṅgōtsādanaṁ sarpiṣā yavacūrṇaiśca, ayaṁ ca rasāyanaprayōgaprakarṣō dvistāvadagnibalamabhisamīkṣya , pratibhōjanaṁ yūṣēṇa payasā vā ṣaṣṭikaḥ sasarpiṣkaḥ, ataḥ paraṁ yathāsukhavihāraḥ kāmabhakṣyaḥ syāt| anēna prayōgēṇarṣayaḥ punaryuvatvamavāpurbabhūvuścānēkavarṣaśatajīvinō nirvikārāḥ paraṁ śarīrabuddhīndriyabalasamuditāścēruścātyantaniṣṭhayā tapaḥ||75|| (iti caturthāmalakarasāyanam)|
View original
अथामलकहरीतकीनामामलकबिभीतकानां हरीतकीबिभीतकानामामलकहरीतकीबिभीतकानां वा पलाशत्वगवनद्धानां मृदाऽवलिप्तानां कुकूलस्विन्नानामकुलकानां पलसहस्रमुलूखले सम्पोथ्य दधिघृतमधुपललतैलशर्करासंयुक्तं भक्षयेदनन्नभुग्यथोक्तेन विधिना; तस्यान्ते यवाग्वादिभिः प्रत्यवस्थापनम् , अभ्यङ्गोत्सादनं सर्पिषा यवचूर्णैश्च, अयं च रसायनप्रयोगप्रकर्षो द्विस्तावदग्निबलमभिसमीक्ष्य , प्रतिभोजनं यूषेण पयसा वा षष्टिकः ससर्पिष्कः, अतः परं यथासुखविहारः कामभक्ष्यः स्यात्| अनेन प्रयोगेणर्षयः पुनर्युवत्वमवापुर्बभूवुश्चानेकवर्षशतजीविनो निर्विकाराः परं शरीरबुद्धीन्द्रियबलसमुदिताश्चेरुश्चात्यन्तनिष्ठया तपः||७५|| (इति चतुर्थामलकरसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (76) · Śloka 76
harītakyāmalakabibhītakapañcapañcamūlaniryūhē pippalīmadhukamadhūkakākōlīkṣīrakākōlyātmaguptājīvakarṣabhakakṣīraśuklākalkasamprayuktēna vidārīsvarasēna kṣīrāṣṭaguṇasamprayuktēna ca sarpiṣaḥ kumbhaṁ sādhayitvā prayuñjānō'gnibalasamāṁ mātrāṁ jīrṇē ca kṣīrasarpirbhyāṁ śāliṣaṣṭikamuṣṇōdakānupānamaśnañjarāvyādhipāpābhicāravyapagatabhayaḥ śarīrēndriyabuddhibalamatulamupalabhyāpratihatasarvārambhaḥ paramāyuranavāpnuyāt||76|| (iti pañcamō harītakīyōgaḥ)|
View original
हरीतक्यामलकबिभीतकपञ्चपञ्चमूलनिर्यूहे पिप्पलीमधुकमधूककाकोलीक्षीरकाकोल्यात्मगुप्ताजीवकर्षभकक्षीरशुक्लाकल्कसम्प्रयुक्तेन विदारीस्वरसेन क्षीराष्टगुणसम्प्रयुक्तेन च सर्पिषः कुम्भं साधयित्वा प्रयुञ्जानोऽग्निबलसमां मात्रां जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकमुष्णोदकानुपानमश्नञ्जराव्याधिपापाभिचारव्यपगतभयः शरीरेन्द्रियबुद्धिबलमतुलमुपलभ्याप्रतिहतसर्वारम्भः परमायुरनवाप्नुयात्||७६|| (इति पञ्चमो हरीतकीयोगः)|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (77-80) · Śloka 80
harītakyāmalakabibhītakaharidrāsthirābalāviḍaṅgāmr̥tavallīviśvabhēṣajamadhukapippalīsōmavalkasiddhēna kṣīrasarpiṣā madhuśarkarābhyāmapi ca sannīyāmalakasvarasaśataparipītamāmalakacūrṇamayaścūrṇacaturbhāgasamprayuktaṁ pāṇitalamātraṁ prātaḥ prātaḥ prāśya yathōktēna vidhinā sāyaṁ mudgayūṣēṇa payasā vā sasarpiṣkaṁ śāliṣaṣṭikānnamaśnīyāt, trivarṣaprayōgādasya varṣaśatamajaraṁ vayastiṣṭhati, śrutamavatiṣṭhatē, sarvāmayāḥ praśāmyanti, viṣamaviṣaṁ bhavati gātrē, gātramaśmavat sthirībhavati, adhr̥ṣyō bhūtānāṁ bhavati||77|| bhavanti cātra- yathā'marāṇāmamr̥taṁ yathā bhōgavatāṁ sudhā| tathā'bhavanmaharṣīṇāṁ rasāyanavidhiḥ purā||78|| na jarāṁ na ca daurbalyaṁ nāturyaṁ nidhanaṁ na ca| jagmurvarṣasahasrāṇi rasāyanaparāḥ purā||79|| na kēvalaṁ dīrghamihāyuraśnutē rasāyanaṁ yō vidhivanniṣēvatē| gatiṁ sa dēvarṣiniṣēvitāṁ śubhāṁ prapadyatē brahma tathēti cākṣayam ||80||
View original
हरीतक्यामलकबिभीतकहरिद्रास्थिराबलाविडङ्गामृतवल्लीविश्वभेषजमधुकपिप्पलीसोमवल्कसिद्धेन क्षीरसर्पिषा मधुशर्कराभ्यामपि च सन्नीयामलकस्वरसशतपरिपीतमामलकचूर्णमयश्चूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं पाणितलमात्रं प्रातः प्रातः प्राश्य यथोक्तेन विधिना सायं मुद्गयूषेण पयसा वा ससर्पिष्कं शालिषष्टिकान्नमश्नीयात्, त्रिवर्षप्रयोगादस्य वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठति, श्रुतमवतिष्ठते, सर्वामयाः प्रशाम्यन्ति, विषमविषं भवति गात्रे, गात्रमश्मवत् स्थिरीभवति, अधृष्यो भूतानां भवति||७७|| भवन्ति चात्र- यथाऽमराणाममृतं यथा भोगवतां सुधा| तथाऽभवन्महर्षीणां रसायनविधिः पुरा||७८|| न जरां न च दौर्बल्यं नातुर्यं निधनं न च| जग्मुर्वर्षसहस्राणि रसायनपराः पुरा||७९|| न केवलं दीर्घमिहायुरश्नुते रसायनं यो विधिवन्निषेवते| गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथेति चाक्षयम् ||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (81) · Śloka 81
tatra ślōkaḥ- abhayāmalakīyē'smin ṣaḍyōgāḥ parikīrtitāḥ| rasāyanānāṁ siddhānāmāyuryairanuvartatē||81||
View original
तत्र श्लोकः- अभयामलकीयेऽस्मिन् षड्योगाः परिकीर्तिताः| रसायनानां सिद्धानामायुर्यैरनुवर्तते||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsāsthānē rasāyanādhyāyē'bhayāmalakīyō nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ||1||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्यायेऽभयामलकीयो नाम रसायनपादः प्रथमः||१||
🔊 Audio coming soon