Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
5. kuṣṭhanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਸਪ੍ਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਵਿਕਤਿਮਾਪਨ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਪ੍ਰਕੋਪਣਵਿਕਤਾਃ, ਦੂਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤਵਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਲਸੀਕਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਦੋਸੋਪਘਾਤਵਿਕਤਾ ਇਤਿ| ਏਤਤ੍ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਕਮੇਵਙ੍ਗਤਮਾਜਨਨਂ ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਮ੍, ਅਤਃਪ੍ਰਭਵਾਣ੍ਯਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਿ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਤਪਨ੍ਤਿ||੩||
View original
सप्त द्रव्याणि कुष्ठानां प्रकृतिर्विकृतिमापन्नानि भवन्ति| तद्यथा- त्रयो दोषा वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपणविकृताः, दूष्याश्च शरीरधातवस्त्वङ्मांसशोणितलसीकाश्चतुर्धा दोषोपघातविकृता इति| एतत् सप्तानां सप्तधातुकमेवङ्गतमाजननं कुष्ठानाम्, अतःप्रभवाण्यभिनिर्वर्तमानानि केवलं शरीरमुपतपन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤਿ ਕੁਸ੍ਠਮੇਕਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍, ਅਸ੍ਤਿ ਤੁ ਖਲੁ ਸਮਾਨਪ੍ਰਕਤੀਨਾਮਪਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਦੋਸਾਂਸ਼ਾਂਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪਾਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਥਾਨਵਿਭਾਗੇਨ ਵੇਦਨਾਵਰ੍ਣਸਂਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਭਾਵਨਾਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸ ਸਪ੍ਤਵਿਧੋਸ੍ਟਾਦਸ਼ਵਿਧੋਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਵਿਧੋ ਵਾ ਭਵਤਿ| ਦੋਸਾ ਹਿ ਵਿਕਲ੍ਪਨੈਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨਾ ਵਿਕਲ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ਵਿਕਾਰਾਨ੍, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਸਾਧ੍ਯਭਾਵਾਤ੍| ਤੇਸਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਵਿਕਾਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨੇਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਵਿਧਮੇਵ ਕੁਸ੍ਠਵਿਸ਼ੇਸਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ||੪||
View original
न च किञ्चिदस्ति कुष्ठमेकदोषप्रकोपनिमित्तम्, अस्ति तु खलु समानप्रकृतीनामपि कुष्ठानां दोषांशांशविकल्पानुबन्धस्थानविभागेन वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामचिकित्सितविशेषः| स सप्तविधोऽष्टादशविधोऽपरिसङ्ख्येयविधो वा भवति| दोषा हि विकल्पनैर्विकल्प्यमाना विकल्पयन्ति विकारान्, अन्यत्रासाध्यभावात्| तेषां विकल्पविकारसङ्ख्यानेऽतिप्रसङ्गमभिसमीक्ष्य सप्तविधमेव कुष्ठविशेषमुपदेक्ष्यामः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਇਹ ਵਾਤਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੇਸੁ ਤ੍ਵਗਾਦੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰਃ ਪ੍ਰਦੂਸਯਤ੍ਸੁ ਵਾਤੇਧਿਕਤਰੇ ਕਪਾਲਕੁਸ੍ਠਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ, ਪਿਤ੍ਤੇ ਤ੍ਵੌਦੁਮ੍ਬਰਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਮਣ੍ਡਲਕੁਸ੍ਠਂ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰਸ੍ਯਜਿਹ੍ਵਂ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਃ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮਾਰੁਤਯੋਃ ਸਿਧ੍ਮਕੁਸ੍ਠਂ, ਸਰ੍ਵਦੋਸਾਭਿਵਦ੍ਧੌ ਕਾਕਣਕਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ; ਏਵਮੇਸ ਸਪ੍ਤਵਿਧਃ ਕੁਸ੍ਠਵਿਸ਼ੇਸੋ ਭਵਤਿ| ਸ ਚੈਸ ਭੂਯਸ੍ਤਰਤਮਤਃ ਪ੍ਰਕਤੌ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨਾਯਾਂ ਭੂਯਸੀਂ ਵਿਕਾਰਵਿਕਲ੍ਪਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੫||
View original
इह वातादिषु त्रिषु प्रकुपितेषु त्वगादींश्चतुरः प्रदूषयत्सु वातेऽधिकतरे कपालकुष्ठमभिनिर्वर्तते, पित्ते त्वौदुम्बरं, श्लेष्मणि मण्डलकुष्ठं, वातपित्तयोरृष्यजिह्वं, पित्तश्लेष्मणोः पुण्डरीकं, श्लेष्ममारुतयोः सिध्मकुष्ठं, सर्वदोषाभिवृद्धौ काकणकमभिनिर्वर्तते; एवमेष सप्तविधः कुष्ठविशेषो भवति| स चैष भूयस्तरतमतः प्रकृतौ विकल्प्यमानायां भूयसीं विकारविकल्पसङ्ख्यामापद्यते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਸਰ੍ਵਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਸੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸਮਨਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੋਪਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਾਭ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸਂ, ਮਧੁਫਾਣਿਤਮਤ੍ਸ੍ਯਲਕੁਚਮੂਲਕਕਾਕਮਾਚੀਃ ਸਤਤਮਤਿਮਾਤ੍ਰਮਜੀਰ੍ਣੇ ਚ ਸਮਸ਼੍ਨਤਃ, ਚਿਲਿਚਿਮਂ ਚ ਪਯਸਾ, ਹਾਯਨਕਯਵਕਚੀਨਕੋਦ੍ਦਾਲਕਕੋਰਦੂਸਪ੍ਰਾਯਾਣਿ ਚਾਨ੍ਨਾਨਿ ਕ੍ਸੀਰਦਧਿਤਕ੍ਰਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਮਾਸਾਤਸੀਕੁਸੁਮ੍ਭਸ੍ਨੇਹਵਨ੍ਤਿ, ਏਤੈਰੇਵਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਸੁਹਿਤਸ੍ਯ ਚ ਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਸਨ੍ਤਾਪਾਨਤ੍ਯੁਪਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ, ਭਯਸ਼੍ਰਮਸਨ੍ਤਾਪੋਪਹਤਸ੍ਯ ਚ ਸਹਸਾ ਸ਼ੀਤੋਦਕਮਵਤਰਤਃ, ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚਾਹਾਰਜਾਤਮਨੁਲ੍ਲਿਖ੍ਯ ਵਿਦਾਹੀਨ੍ਯਭ੍ਯਵਹਰਤਃ, ਛਰ੍ਦਿਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਘ੍ਨਤਃ, ਸ੍ਨੇਹਾਂਸ਼੍ਚਾਤਿਚਰਤਃ, ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ ਯੁਗਪਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤ੍ਵਗਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤੇਸੁ ਸ਼ਿਥਿਲੇਸੁ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਃ ਸ੍ਥਾਨਮਧਿਗਮ੍ਯ ਸਨ੍ਤਿਸ੍ਠਮਾਨਾਸ੍ਤਾਨੇਵ ਤ੍ਵਗਾਦੀਨ੍ ਦੂਸਯਨ੍ਤਃ ਕੁਸ੍ਠਾਨ੍ਯਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ||੬||
View original
तत्रेदं सर्वकुष्ठनिदानं समासेनोपदेक्ष्यामः- शीतोष्णव्यत्यासमनानुपूर्व्योपसेवमानस्य तथा सन्तर्पणापतर्पणाभ्यवहार्यव्यत्यासं, मधुफाणितमत्स्यलकुचमूलककाकमाचीः सततमतिमात्रमजीर्णे च समश्नतः, चिलिचिमं च पयसा, हायनकयवकचीनकोद्दालककोरदूषप्रायाणि चान्नानि क्षीरदधितक्रकोलकुलत्थमाषातसीकुसुम्भस्नेहवन्ति, एतैरेवातिमात्रं सुहितस्य च व्यवायव्यायामसन्तापानत्युपसेवमानस्य, भयश्रमसन्तापोपहतस्य च सहसा शीतोदकमवतरतः, विदग्धं चाहारजातमनुल्लिख्य विदाहीन्यभ्यवहरतः, छर्दिं च प्रतिघ्नतः, स्नेहांश्चातिचरतः, त्रयो दोषाः युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते; त्वगादयश्चत्वारः शैथिल्यमापद्यन्ते; तेषु शिथिलेषु दोषाः प्रकुपिताः स्थानमधिगम्य सन्तिष्ठमानास्तानेव त्वगादीन् दूषयन्तः कुष्ठान्यभिनिर्वर्तयन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਤੇਸਾਮਿਮਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਸ੍ਵੇਦਨਮਤਿਸ੍ਵੇਦਨਂ ਪਾਰੁਸ੍ਯਮਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਤਾ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਨਿਸ੍ਤੋਦਃ ਸੁਪ੍ਤਤਾ ਪਰਿਦਾਹਃ ਪਰਿਹਰ੍ਸੋ ਲੋਮਹਰ੍ਸਃ ਖਰਤ੍ਵਮੂਸ੍ਮਾਯਣਂ ਗੌਰਵਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਵੀਸਰ੍ਪਾਗਮਨਮਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚ ਕਾਯੇ ਕਾਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇਸੂਪਦੇਹਃ ਪਕ੍ਵਦਗ੍ਧਦਸ੍ਟਭਗ੍ਨਕ੍ਸਤੋਪਸ੍ਖਲਿਤੇਸ੍ਵਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵੇਦਨਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਨਾਮਪਿ ਚ ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਦੁਸ੍ਟਿਰਸਂਰੋਹਣਂ ਚੇਤਿ||੭||
View original
तेषामिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णता वैवर्ण्यं कण्डूर्निस्तोदः सुप्तता परिदाहः परिहर्षो लोमहर्षः खरत्वमूष्मायणं गौरवं श्वयथुर्वीसर्पागमनमभीक्ष्णं च काये कायच्छिद्रेषूपदेहः पक्वदग्धदष्टभग्नक्षतोपस्खलितेष्वतिमात्रं वेदना स्वल्पानामपि च व्रणानां दुष्टिरसंरोहणं चेति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਕੁਸ੍ਠਾਨ੍ਯਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਮਿਦਂ ਵੇਦਨਾਵਰ੍ਣਸਂਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਭਾਵਨਾਮਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਰੂਕ੍ਸਾਰੁਣਪਰੁਸਾਣਿ ਵਿਸਮਵਿਸਤਾਨਿ ਖਰਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਿ ਤਨੂਨ੍ਯੁਦ੍ਵਤ੍ਤਬਹਿਸ੍ਤਨੂਨਿ ਸੁਪ੍ਤਵਤ੍ਸੁਪ੍ਤਾਨਿ ਹਸਿਤਲੋਮਾਚਿਤਾਨਿ ਨਿਸ੍ਤੋਦਬਹੁਲਾਨ੍ਯਲ੍ਪਕਣ੍ਡੂਦਾਹਪੂਯਲਸੀਕਾਨ੍ਯਾਸ਼ੁਗਤਿਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਸ਼ੁਭੇਦੀਨਿ ਜਨ੍ਤੁਮਨ੍ਤਿ ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਕਪਾਲਵਰ੍ਣਾਨਿ ਚ ਕਪਾਲਕੁਸ੍ਠਾਨੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍(੧); ਤਾਮ੍ਰਾਣਿ ਤਾਮ੍ਰਖਰਰੋਮਰਾਜੀਭਿਰਵਨਦ੍ਧਾਨਿ ਬਹਲਾਨਿ ਬਹੁਬਹਲਪੂਯਰਕ੍ਤਲਸੀਕਾਨਿ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਕੋਥਦਾਹਪਾਕਵਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁਗਤਿਸਮੁਤ੍ਥਾਨਭੇਦੀਨਿ ਸਸਨ੍ਤਾਪਕ੍ਰਿਮੀਣਿ ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਫਲਵਰ੍ਣਾਨ੍ਯੌਦੁਮ੍ਬਰਕੁਸ੍ਠਾਨੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍(੨); ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਿ ਗੁਰੂਣ੍ਯੁਤ੍ਸੇਧਵਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਥਿਰਪੀਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਰਕ੍ਤਾਵਭਾਸਾਨਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਰੋਮਰਾਜੀਸਨ੍ਤਾਨਾਨਿ ਬਹੁਬਹਲਸ਼ੁਕ੍ਲਪਿਚ੍ਛਿਲਸ੍ਰਾਵੀਣਿ ਬਹੁਕ੍ਲੇਦਕਣ੍ਡੂਕ੍ਰਿਮੀਣਿ ਸਕ੍ਤਗਤਿਸਮੁਤ੍ਥਾਨਭੇਦੀਨਿ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਮਣ੍ਡਲਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍(੩); ਪਰੁਸਾਣ੍ਯਰੁਣਵਰ੍ਣਾਨਿ ਬਹਿਰਨ੍ਤਃਸ਼੍ਯਾਵਾਨਿ ਨੀਲਪੀਤਤਾਮ੍ਰਾਵਭਾਸਾਨ੍ਯਾਸ਼ੁਗਤਿਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਲ੍ਪਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਕ੍ਰਿਮੀਣਿ ਦਾਹਭੇਦਨਿਸ੍ਤੋਦ(ਪਾਕ)ਬਹੁਲਾਨਿ ਸ਼ੂਕੋਪਹਤੋਪਮਵੇਦਨਾਨ੍ਯੁਤ੍ਸਨ੍ਨਮਧ੍ਯਾਨਿ ਤਨੁਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਿ ਕਰ੍ਕਸ਼ਪਿਡਕਾਚਿਤਾਨਿ ਦੀਰ੍ਘਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਨ੍ਯਸ੍ਯਜਿਹ੍ਵਾਕਤੀਨਿ ਸ੍ਯਜਿਹ੍ਵਾਨੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ (੪); ਸ਼ੁਕ੍ਲਰਕ੍ਤਾਵਭਾਸਾਨਿ ਰਕ੍ਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਿ ਰਕ੍ਤਰਾਜੀਸਿਰਾਸਨ੍ਤਤਾਨ੍ਯੁਤ੍ਸੇਧਵਨ੍ਤਿ ਬਹੁਬਹਲਰਕ੍ਤਪੂਯਲਸੀਕਾਨਿ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਰਿਮਿਦਾਹਪਾਕਵਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁਗਤਿਸਮੁਤ੍ਥਾਨਭੇਦੀਨਿ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਪਲਾਸ਼ਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਨਿ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾਣੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ (੫); ਪਰੁਸਾਰੁਣਾਨਿ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਬਹਿਸ੍ਤਨੂਨ੍ਯਨ੍ਤਃਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਰਕ੍ਤਾਵਭਾਸਾਨਿ ਬਹੂਨ੍ਯਲ੍ਪਵੇਦਨਾਨ੍ਯਲ੍ਪਕਣ੍ਡੂਦਾਹਪੂਯਲਸੀਕਾਨਿ ਲਘੁਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਲ੍ਪਭੇਦਕ੍ਰਿਮੀਣ੍ਯਲਾਬੁਪੁਸ੍ਪਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਨਿ ਸਿਧ੍ਮਕੁਸ੍ਠਾਨੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ (੬); ਕਾਕਣਨ੍ਤਿਕਾਵਰ੍ਣਾਨ੍ਯਾਦੌ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਸਮਨ੍ਵਿਤਾਨਿ ਪਾਪੀਯਸਾ ਸਰ੍ਵਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਸਮ੍ਭਵੇਨਾਨੇਕਵਰ੍ਣਾਨਿ ਕਾਕਣਾਨੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਾਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ, ਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਪੁਨਰਿਤਰਾਣਿ||੮||
View original
ततोऽनन्तरं कुष्ठान्यभिनिर्वर्तन्ते, तेषामिदं वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- रूक्षारुणपरुषाणि विषमविसृतानि खरपर्यन्तानि तनून्युद्वृत्तबहिस्तनूनि सुप्तवत्सुप्तानि हृषितलोमाचितानि निस्तोदबहुलान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकान्याशुगतिसमुत्थानान्याशुभेदीनि जन्तुमन्ति कृष्णारुणकपालवर्णानि च कपालकुष्ठानीति विद्यात्(१); ताम्राणि ताम्रखररोमराजीभिरवनद्धानि बहलानि बहुबहलपूयरक्तलसीकानि कण्डूक्लेदकोथदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि ससन्तापक्रिमीणि पक्वोदुम्बरफलवर्णान्यौदुम्बरकुष्ठानीति विद्यात्(२); स्निग्धानि गुरूण्युत्सेधवन्ति श्लक्ष्णस्थिरपीतपर्यन्तानि शुक्लरक्तावभासानि शुक्लरोमराजीसन्तानानि बहुबहलशुक्लपिच्छिलस्रावीणि बहुक्लेदकण्डूक्रिमीणि सक्तगतिसमुत्थानभेदीनि परिमण्डलानि मण्डलकुष्ठानि विद्यात्(३); परुषाण्यरुणवर्णानि बहिरन्तःश्यावानि नीलपीतताम्रावभासान्याशुगतिसमुत्थानान्यल्पकण्डूक्लेदक्रिमीणि दाहभेदनिस्तोद(पाक)बहुलानि शूकोपहतोपमवेदनान्युत्सन्नमध्यानि तनुपर्यन्तानि कर्कशपिडकाचितानि दीर्घपरिमण्डलान्यृष्यजिह्वाकृतीनि ऋष्यजिह्वानीति विद्यात् (४); शुक्लरक्तावभासानि रक्तपर्यन्तानि रक्तराजीसिरासन्ततान्युत्सेधवन्ति बहुबहलरक्तपूयलसीकानि कण्डूक्रिमिदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि पुण्डरीकपलाशसङ्काशानि पुण्डरीकाणीति विद्यात् (५); परुषारुणानि विशीर्णबहिस्तनून्यन्तःस्निग्धानि शुक्लरक्तावभासानि बहून्यल्पवेदनान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकानि लघुसमुत्थानान्यल्पभेदक्रिमीण्यलाबुपुष्पसङ्काशानि सिध्मकुष्ठानीति विद्यात् (६); काकणन्तिकावर्णान्यादौ पश्चात्तु सर्वकुष्ठलिङ्गसमन्वितानि पापीयसा सर्वकुष्ठलिङ्गसम्भवेनानेकवर्णानि काकणानीति विद्यात्| तान्यसाध्यानि, साध्यानि पुनरितराणि||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਤਤ੍ਰ ਯਦਸਾਧ੍ਯਂ ਤਦਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ, ਸਾਧ੍ਯਂ ਪੁਨਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਤਾਮਤਿਵਰ੍ਤਤੇ ਕਦਾਚਿਦਪਚਾਰਾਤ੍| ਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਹਿ ਸਟ੍ ਕਾਕਣਕਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਯਪਚਾਰਤੋ ਵਾ ਦੋਸੈਰਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਨਾਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤਾਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ||੯||
View original
तत्र यदसाध्यं तदसाध्यतां नातिवर्तते, साध्यं पुनः किञ्चित् साध्यतामतिवर्तते कदाचिदपचारात्| साध्यानि हि षट् काकणकवर्ज्यान्यचिकित्स्यमानान्यपचारतो वा दोषैरभिष्यन्दमानान्यसाध्यतामुपयान्ति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮਪਿ ਹ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਾਂ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਲਸੀਕਾਕੋਥਕ੍ਲੇਦਸਂਸ੍ਵੇਦਜਾਃ ਕ੍ਰਿਮਯੋਭਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ; ਤੇ ਭਕ੍ਸਯਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਗਾਦੀਨ੍ ਦੋਸਾਃ ਪੁਨਰ੍ਦੂਸਯਨ੍ਤ ਇਮਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਪਥਕ੍ ਪਥਗੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ- ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਵਰ੍ਣਂ ਪਰੁਸਤਾਮਪਿ ਚ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੂਲਸ਼ੋਸਤੋਦਵੇਪਥੁਹਰ੍ਸਸਙ੍ਕੋਚਾਯਾਸਸ੍ਤਮ੍ਭਸੁਪ੍ਤਿਭੇਦਭਙ੍ਗਾਨ੍, ਪਿਤ੍ਤਂ ਦਾਹਸ੍ਵੇਦਕ੍ਲੇਦਕੋਥਸ੍ਰਾਵਪਾਕਰਾਗਾਨ੍, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵੈਤ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਕਣ੍ਡੂਸ੍ਥੈਰ੍ਯਗੌਰਵੋਤ੍ਸੇਧੋਪਸ੍ਨੇਹੋਪਲੇਪਾਨ੍, ਕ੍ਰਿਮਯਸ੍ਤੁ ਤ੍ਵਗਾਦੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰਃ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥੀਨ੍ਯਪਿ ਚ ਤਰੁਣਾਨ੍ਯਾਦਦਤੇ ||੧੦|| ਅਸ੍ਯਾਂ ਚੈਵਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ਕੁਸ੍ਠਿਨਂ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਮਙ੍ਗਭੇਦਃ ਪਤਨਾਨ੍ਯਙ੍ਗਾਵਯਵਾਨਾਂ ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਦਾਹਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਸ਼੍ਚ, ਤਥਾਵਿਧਮਸਾਧ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ||੧੧||
View original
साध्यानामपि ह्युपेक्ष्यमाणानां त्वङ्मांसशोणितलसीकाकोथक्लेदसंस्वेदजाः क्रिमयोऽभिमूर्च्छन्ति; ते भक्षयन्तस्त्वगादीन् दोषाः पुनर्दूषयन्त इमानुपद्रवान् पृथक् पृथगुत्पादयन्ति- तत्र वातः श्यावारुणवर्णं परुषतामपि च रौक्ष्यशूलशोषतोदवेपथुहर्षसङ्कोचायासस्तम्भसुप्तिभेदभङ्गान्, पित्तं दाहस्वेदक्लेदकोथस्रावपाकरागान्, श्लेष्मा त्वस्य श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवोत्सेधोपस्नेहोपलेपान्, क्रिमयस्तु त्वगादींश्चतुरः सिराः स्नायूश्चास्थीन्यपि च तरुणान्याददते ||१०|| अस्यां चैवावस्थायामुपद्रवाः कुष्ठिनं स्पृशन्ति; तद्यथा- प्रस्रवणमङ्गभेदः पतनान्यङ्गावयवानां तृष्णाज्वरातीसारदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाश्च, तथाविधमसाध्यं विद्यादिति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12-16) · Śloka 16
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਾਧ੍ਯੋਯਮਿਤਿ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਰੋ ਰੋਗਮੁਪੇਕ੍ਸਤੇ| ਸ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਮਾਸਾਦ੍ਯ ਮਤ ਏਵਾਵਬੁਧ੍ਯਤੇ||੧੨|| ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਰੋਗੇਭ੍ਯੋ ਰੋਗੇਸੁ ਤਰੁਣੇਸੁ ਵਾ| ਭੇਸਜਂ ਕੁਰੁਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ ਚਿਰਂ ਸੁਖਮਸ਼੍ਨੁਤੇ||੧੩|| ਯਥਾ ਹ੍ਯਲ੍ਪੇਨ ਯਤ੍ਨੇਨ ਛਿਦ੍ਯਤੇ ਤਰੁਣਸ੍ਤਰੁਃ| ਸ ਏਵਾਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਛਿਦ੍ਯਤੇਤਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ||੧੪|| ਏਵਮੇਵ ਵਿਕਾਰੋਪਿ ਤਰੁਣਃ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍| ਵਿਵਦ੍ਧਃ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾਪਿ ਜਾਯਤੇ||੧੫|| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦੋਸਾਸ਼੍ਚ ਹੇਤਵਃ ਪੂਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਰੂਪਾਣ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾਃ ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਕੌਸ੍ਠਿਕੇ ਪਥਕ੍||੧੬||
View original
भवन्ति चात्र- साध्योऽयमिति यः पूर्वं नरो रोगमुपेक्षते| स किञ्चित्कालमासाद्य मृत एवावबुध्यते||१२|| यस्तु प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा| भेषजं कुरुते सम्यक् स चिरं सुखमश्नुते||१३|| यथा ह्यल्पेन यत्नेन छिद्यते तरुणस्तरुः| स एवातिप्रवृद्धस्तु छिद्यतेऽतिप्रयत्नतः||१४|| एवमेव विकारोऽपि तरुणः साध्यते सुखम्| विवृद्धः साध्यते कृच्छ्रादसाध्यो वाऽपि जायते||१५|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या द्रव्याणि दोषाश्च हेतवः पूर्वलक्षणम्| रूपाण्युपद्रवाश्चोक्ताः कुष्ठानां कौष्ठिके पृथक्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon