Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
অথাতঃ প্রমেহনিদানং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২|| ত্রিদোষকোপনিমিত্তা বিংশতিঃ প্রমেহা ভবন্তি বিকারাশ্চাপরেঽপরিসঙ্খ্যেযাঃ| তত্র যথা ত্রিদোষপ্রকোপঃ প্রমেহানভিনির্বর্তযতি তথাঽনুব্যাখ্যাস্যামঃ||৩||
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| त्रिदोषकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा भवन्ति विकाराश्चापरेऽपरिसङ्ख्येयाः| तत्र यथा त्रिदोषप्रकोपः प्रमेहानभिनिर्वर्तयति तथाऽनुव्याख्यास्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ইহ খলু নিদানদোষদূষ্যবিশেষেভ্যো বিকারবিঘাতভাবাভাবপ্রতিবিশেষা ভবন্তি| যদা হ্যেতে ত্রযো নিদানাদিবিশেষাঃ পরস্পরং নানুবধ্নন্ত্যথবা কালপ্রকর্ষাদবলীযাংসোঽথবাঽনুবধ্নন্তি ন তদা বিকারাভিনির্বৃত্তিঃ, চিরাদ্বাঽপ্যভিনির্বর্তন্তে, তনবো বা ভবন্ত্যযথোক্তসর্বলিঙ্গা বা; বিপর্যযে বিপরীতাঃ; ইতি সর্ববিকারবিঘাতভাবাভাবপ্রতিবিশেষাভিনির্বৃত্তিহেতুর্ভবত্যুক্তঃ||৪||
इह खलु निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो विकारविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानुबध्नन्त्यथवा कालप्रकर्षादबलीयांसोऽथवाऽनुबध्नन्ति न तदा विकाराभिनिर्वृत्तिः, चिराद्वाऽप्यभिनिर्वर्तन्ते, तनवो वा भवन्त्ययथोक्तसर्वलिङ्गा वा; विपर्यये विपरीताः; इति सर्वविकारविघातभावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृत्तिहेतुर्भवत्युक्तः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
তত্রেমে ত্রযো নিদানাদিবিশেষাঃ শ্লেষ্মনিমিত্তানাং প্রমেহাণামাশ্বভির্নির্বৃত্তিকরা ভবন্তি; তদ্যথা- হাযনকযবকচীনকোদ্দালকনৈষধেত্কটমুকুন্দকমহাব্রীহিপ্রমোদকসুগন্ধকানাং নবানামতিবেলমতিপ্রমাণেন চোপযোগঃ, তথা সর্পিষ্মতাং নবহরেণুমাষসূপ্যানাং, গ্রাম্যানূপৌদকানাং চ মাংসানাং, শাকতিলপললপিষ্টান্নপাযসকৃশরাবিলেপীক্ষুবিকারাণাং, ক্ষীরনবমদ্যমন্দকদধিদ্রবমধুরতরুণপ্রাযাণাং চোপযোগঃ, মৃজাব্যাযামবর্জনং, স্বপ্নশযনাসনপ্রসঙ্গঃ, যশ্চ কশ্চিদ্বিধিরন্যোঽপি শ্লেষ্মমেদোমূত্রসঞ্জননঃ, স সর্বো নিদানবিশেষঃ||৫||
तत्रेमे त्रयो निदानादिविशेषाः श्लेष्मनिमित्तानां प्रमेहाणामाश्वभिर्निर्वृत्तिकरा भवन्ति; तद्यथा- हायनकयवकचीनकोद्दालकनैषधेत्कटमुकुन्दकमहाव्रीहिप्रमोदकसुगन्धकानां नवानामतिवेलमतिप्रमाणेन चोपयोगः, तथा सर्पिष्मतां नवहरेणुमाषसूप्यानां, ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां, शाकतिलपललपिष्टान्नपायसकृशराविलेपीक्षुविकाराणां, क्षीरनवमद्यमन्दकदधिद्रवमधुरतरुणप्रायाणां चोपयोगः, मृजाव्यायामवर्जनं, स्वप्नशयनासनप्रसङ्गः, यश्च कश्चिद्विधिरन्योऽपि श्लेष्ममेदोमूत्रसञ्जननः, स सर्वो निदानविशेषः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
বহুদ্রবঃ শ্লেষ্মা দোষবিশেষঃ||৬||
बहुद्रवः श्लेष्मा दोषविशेषः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
বহ্ববদ্ধং মেদো মাংসং শরীরজক্লেদঃ শুক্রং শোণিতং বসা মজ্জা লসীকা রসশ্চৌজঃসঙ্খ্যাত ইতি দূষ্যবিশেষাঃ||৭||
बह्वबद्धं मेदो मांसं शरीरजक्लेदः शुक्रं शोणितं वसा मज्जा लसीका रसश्चौजःसङ्ख्यात इति दूष्यविशेषाः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ত্রযাণামেষাং নিদানাদিবিশেষাণাং সন্নিপাতে ক্ষিপ্রং শ্লেষ্মা প্রকোপমাপদ্যতে, প্রাগতিভূযস্ত্বাত্; স প্রকুপিতঃ ক্ষিপ্রমেব শরীরে বিসৃপ্তিং লভতে, শরীরশৈথিল্যাত্; স বিসর্পঞ্ শরীরে মেদসৈবাদিতো মিশ্রীভাবং গচ্ছতি, মেদসশ্চৈব বহ্ববদ্ধত্বান্মেদসশ্চ গুণৈঃ সমানগুণভূযিষ্ঠত্বাত্; স মেদসা মিশ্রীভবন্ দূষযত্যেনত্, বিকৃতত্বাত্; স বিকৃতো দুষ্টেন মেদসোপহিতঃ শরীরক্লেদমাংসাভ্যাং সংসর্গং গচ্ছতি, ক্লেদমাংসযোরতিপ্রমাণাভিবৃদ্ধত্বাত্; স মাংসে মাংসপ্রদোষাত্ পূতিমাংসপিডকাঃ শরাবিকাকচ্ছপিকাদ্যাঃ সঞ্জনযতি, অপ্রকৃতিভূতত্বাত্; শরীরক্লেদং পুনর্দূষযন্ মূত্রত্বেন পরিণমযতি, মূত্রবহানাং চ স্রোতসাং বঙ্ক্ষণবস্তিপ্রভবাণাং মেদঃক্লেদোপহিতানি গুরূণি মুখান্যাসাদ্য প্রতিরুধ্যতে; ততঃ প্রমেহাংস্তেষাং স্থৈর্যমসাধ্যতাং বা জনযতি, প্রকৃতিবিকৃতিভূতত্বাত্||৮||
त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, प्रागतिभूयस्त्वात्; स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते, शरीरशैथिल्यात्; स विसर्पञ् शरीरे मेदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति, मेदसश्चैव बह्वबद्धत्वान्मेदसश्च गुणैः समानगुणभूयिष्ठत्वात्; स मेदसा मिश्रीभवन् दूषयत्येनत्, विकृतत्वात्; स विकृतो दुष्टेन मेदसोपहितः शरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति, क्लेदमांसयोरतिप्रमाणाभिवृद्धत्वात्; स मांसे मांसप्रदोषात् पूतिमांसपिडकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः सञ्जनयति, अप्रकृतिभूतत्वात्; शरीरक्लेदं पुनर्दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति, मूत्रवहानां च स्रोतसां वङ्क्षणबस्तिप्रभवाणां मेदःक्लेदोपहितानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते; ततः प्रमेहांस्तेषां स्थैर्यमसाध्यतां वा जनयति, प्रकृतिविकृतिभूतत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
শরীরক্লেদস্তু শ্লেষ্মমেদোমিশ্রঃ প্রবিশন্ মূত্রাশযং মূত্রত্বমাপদ্যমানঃ শ্লৈষ্মিকৈরেভির্দশভির্গুণৈরুপসৃজ্যতে বৈষম্যযুক্তৈঃ; তদ্যথা- শ্বেতশীতমূর্তপিচ্ছিলাচ্ছস্নিগ্ধগুরুমধুরসান্দ্রপ্রসাদমন্দৈঃ, তত্র যেন গুণেনৈকেনানেকেন বা ভূযস্তরমুপসৃজ্যতে তত্সমাখ্যং গৌণং নামবিশেষং প্রাপ্নোতি||৯|| তে তু খল্বিমে দশ প্রমেহা নামবিশেষেণ ভবন্তি; তদ্যথা- উদকমেহশ্চ, ইক্ষুবালিকারসমেহশ্চ, সান্দ্রমেহশ্চ, সান্দ্রপ্রসাদমেহশ্চ, শুক্লমেহশ্চ, শুক্রমেহশ্চ, শীতমেহশ্চ, সিকতামেহশ্চ, শনৈর্মেহশ্চ, আলালমেহশ্চেতি||১০|| তে দশ প্রমেহাঃ সাধ্যাঃ; সমানগুণমেদঃস্থানকত্বাত্, কফস্য প্রাধান্যাত্, সমক্রিযত্বাচ্চ||১১||
शरीरक्लेदस्तु श्लेष्ममेदोमिश्रः प्रविशन् मूत्राशयं मूत्रत्वमापद्यमानः श्लैष्मिकैरेभिर्दशभिर्गुणैरुपसृज्यते वैषम्ययुक्तैः; तद्यथा- श्वेतशीतमूर्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्दैः, तत्र येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुपसृज्यते तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति||९|| ते तु खल्विमे दश प्रमेहा नामविशेषेण भवन्ति; तद्यथा- उदकमेहश्च, इक्षुवालिकारसमेहश्च, सान्द्रमेहश्च, सान्द्रप्रसादमेहश्च, शुक्लमेहश्च, शुक्रमेहश्च, शीतमेहश्च, सिकतामेहश्च, शनैर्मेहश्च, आलालमेहश्चेति||१०|| ते दश प्रमेहाः साध्याः; समानगुणमेदःस्थानकत्वात्, कफस्य प्राधान्यात्, समक्रियत्वाच्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (12-23) · Śloka 23
তত্র শ্লোকাঃ শ্লেষ্মপ্রমেহবিশেষবিজ্ঞানার্থা ভবন্তি-||১২|| অচ্ছং বহু সিতং শীতং নির্গন্ধমুদকোপমম্| শ্লেষ্মকোপান্নরো মূত্রমুদমেহী প্রমেহতি||১৩|| অত্যর্থমধুরং শীতমীষত্পিচ্ছিলমাবিলম্| কাণ্ডেক্ষুরসমঙ্কাশং শ্লেষ্মকোপাত্ প্রমেহতি||১৪|| যস্য পর্যুষিতং মূত্রং সান্দ্রীভবতি ভাজনে| পুরুষং কফকোপেন তমাহুঃ সান্দ্রমেহিনম্||১৫|| যস্য সংহন্যতে মূত্রং কিঞ্চিত্ কিঞ্চিত্ প্রসীদতি| সান্দ্রপ্রসাদমেহীতি তমাহুঃ শ্লেষ্মকোপতঃ||১৬|| শুক্লং পিষ্টনিভং মূত্রমভীক্ষ্ণং যঃ প্রমেহতি| পুরুষং কফকোপেন তমাহুঃ শুক্লমেহিনম্||১৭|| শুক্রাভং শুক্রমিশ্রং বা মুহুর্মেহতি যো নরঃ| শুক্রমেহিনমাহুস্তং পুরুষং শ্লেষ্মকোপতঃ||১৮|| অত্যর্থমধুরং শীতং মূত্রং মেহতি যো ভৃশম্| শীতমেহিনমাহুস্তং পুরুষং শ্লেষ্মকোপতঃ||১৯|| মূর্তান্মূত্রগতান্ দোষানণূন্মেহতি যো নরঃ| সিকতামেহিনং বিদ্যাত্তং নরং শ্লেষ্মকোপতঃ||২০|| মন্দং মন্দমবেগং তু কৃচ্ছ্রং যো মূত্রযেচ্ছনৈঃ| শনৈর্মেহিনমাহুস্তং পুরুষং শ্লেষ্মকোপতঃ||২১|| তন্তুবদ্ধমিবালালং পিচ্ছিলং যঃ প্রমেহতি| আলালমেহিনং বিদ্যাত্তং নরং শ্লেষ্মকোপতঃ||২২|| ইত্যেতে দশ প্রমেহাঃ শ্লেষ্মপ্রকোপনিমিত্তা ব্যাখ্যাতা ভবন্তি||২৩||
तत्र श्लोकाः श्लेष्मप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||१२|| अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्| श्लेष्मकोपान्नरो मूत्रमुदमेही प्रमेहति||१३|| अत्यर्थमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलमाविलम्| काण्डेक्षुरसमङ्काशं श्लेष्मकोपात् प्रमेहति||१४|| यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने| पुरुषं कफकोपेन तमाहुः सान्द्रमेहिनम्||१५|| यस्य संहन्यते मूत्रं किञ्चित् किञ्चित् प्रसीदति| सान्द्रप्रसादमेहीति तमाहुः श्लेष्मकोपतः||१६|| शुक्लं पिष्टनिभं मूत्रमभीक्ष्णं यः प्रमेहति| पुरुषं कफकोपेन तमाहुः शुक्लमेहिनम्||१७|| शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा मुहुर्मेहति यो नरः| शुक्रमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१८|| अत्यर्थमधुरं शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्| शीतमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१९|| मूर्तान्मूत्रगतान् दोषानणून्मेहति यो नरः| सिकतामेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२०|| मन्दं मन्दमवेगं तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेच्छनैः| शनैर्मेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||२१|| तन्तुबद्धमिवालालं पिच्छिलं यः प्रमेहति| आलालमेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२२|| इत्येते दश प्रमेहाः श्लेष्मप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (24-26) · Śloka 26
উষ্ণাম্ললবণক্ষারকটুকাজীর্ণভোজনোপসেবিনস্তথাঽতিতীক্ষ্ণাতপাগ্নিসন্তাপশ্রম ক্রোধবিষমাহারোপসেবিনশ্চ তথাবিধশরীরস্যৈব ক্ষিপ্রং পিত্তং প্রকোপমাপদ্যতে, তত্তু প্রকুপিতং তযৈবানুপূর্ব্যা প্রমেহানিমান্ ষট্ ক্ষিপ্রতরমভিনির্বর্তযতি||২৪|| তেষামপি তু খলু পিত্তগুণবিশেষেণৈব নামবিশেষা ভবন্তি; তদ্যথা- ক্ষারমেহশ্চ, কালমেহশ্চ, নীলমেহশ্চ, লোহিতমেহশ্চ, মাঞ্জিষ্ঠমেহশ্চ, হারিদ্রমেহশ্চেতি||২৫|| তে ষড্ভিরেব ক্ষারাম্ললবণকটুকবিস্রোষ্ণৈঃ পিত্তগুণৈঃ পূর্ববদ্যুক্তা ভবন্তি||২৬||
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनोपसेविनस्तथाऽतितीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रम क्रोधविषमाहारोपसेविनश्च तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, तत्तु प्रकुपितं तयैवानुपूर्व्या प्रमेहानिमान् षट् क्षिप्रतरमभिनिर्वर्तयति||२४|| तेषामपि तु खलु पित्तगुणविशेषेणैव नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- क्षारमेहश्च, कालमेहश्च, नीलमेहश्च, लोहितमेहश्च, माञ्जिष्ठमेहश्च, हारिद्रमेहश्चेति||२५|| ते षड्भिरेव क्षाराम्ललवणकटुकविस्रोष्णैः पित्तगुणैः पूर्ववद्युक्ता भवन्ति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (27-35) · Śloka 35
সর্ব এব তে যাপ্যাঃ সংসৃষ্টদোষমেদঃস্থানত্বাদ্বিরুদ্ধোপক্রমত্বাচ্চেতি||২৭|| তত্র শ্লোকাঃ পিত্তপ্রমেহবিশেষবিজ্ঞানার্থা ভবন্তি-||২৮|| গন্ধবর্ণরসস্পর্শৈর্যথা ক্ষারস্তথাবিধম্| পিত্তকোপান্নরো মূত্রং ক্ষারমেহী প্রমেহতি||২৯|| মসীবর্ণমজস্রং যো মূত্রমুষ্ণং প্রমেহতি| পিত্তস্য পরিকোপেণ তং বিদ্যাত্ কালমেহিনম্||৩০|| চাষপক্ষনিভং মূত্রমম্লং মেহতি যো নরঃ| পিত্তস্য পরিকোপেণ তং বিদ্যান্নীলমেহিনম্||৩১|| বিস্রং লবণমুষ্ণং চ রক্তং মেহতি যো নরঃ| পিত্তস্য পরিকোপেণ তং বিদ্যাদ্রক্তমেহিনম্||৩২|| মঞ্জিষ্ঠোদকসঙ্কাশং ভৃশং বিস্রং প্রমেহতি| পিত্তস্য পরিকোপাত্তং বিদ্যান্মাঞ্জিষ্ঠমেহিনম্||৩৩|| হরিদ্রোদকসঙ্কাশং কটুকং যঃ প্রমেহতি| পিত্তস্য পরিকোপাত্তং বিদ্যাদ্ধারিদ্রমেহিনম্||৩৪|| ইত্যেতে ষট্ প্রমেহাঃ পিত্তপ্রকোপনিমিত্তা ব্যাখ্যাতা ভবন্তি||৩৫||
सर्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||२७|| तत्र श्लोकाः पित्तप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||२८|| गन्धवर्णरसस्पर्शैर्यथा क्षारस्तथाविधम्| पित्तकोपान्नरो मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति||२९|| मसीवर्णमजस्रं यो मूत्रमुष्णं प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् कालमेहिनम्||३०|| चाषपक्षनिभं मूत्रमम्लं मेहति यो नरः| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यान्नीलमेहिनम्||३१|| विस्रं लवणमुष्णं च रक्तं मेहति यो नरः| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्याद्रक्तमेहिनम्||३२|| मञ्जिष्ठोदकसङ्काशं भृशं विस्रं प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपात्तं विद्यान्माञ्जिष्ठमेहिनम्||३३|| हरिद्रोदकसङ्काशं कटुकं यः प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपात्तं विद्याद्धारिद्रमेहिनम्||३४|| इत्येते षट् प्रमेहाः पित्तप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (36-37) · Śloka 37
কষাযকটুতিক্তরূক্ষলঘুশীতব্যবাযব্যাযামবমনবিরেচনাস্থাপন-শিরোবিরেচনাতিযোগসন্ধারণানশনাভিঘাতাতপোদ্বেগশোকশোণিতাতিষেক- জাগরণবিষমশরীরন্যাসানুপসেবমানস্য তথাবিধশরীরস্যৈব ক্ষিপ্রং বাতঃ প্রকোপমাপদ্যতে||৩৬|| স প্রকুপিতস্তথাবিধে শরীরে বিসর্পন্ যদা বসামাদায মূত্রবহানি স্রোতাংসি প্রতিপদ্যতে তদা বসামেহমভিনির্বর্তযতি; যদা পুনর্মজ্জানং মূত্রবস্তাবাকর্ষতি তদা মজ্জমেহমভিনির্বর্তযতি; যদা তু লসীকাং মূত্রাশযেঽভিবহন্মূত্রমনুবন্ধং চ্যোতযতি লসীকাতিবহুত্বাদ্বিক্ষেপণাচ্চ বাযোঃ খল্বস্যাতিমূত্রপ্রবৃত্তিসঙ্গং করোতি, তদা স মত্ত ইব গজঃ ক্ষরত্যজস্রং মূত্রমবেগং, তং হস্তিমেহিনমাচক্ষতে; ওজঃ পুনর্মধুরস্বভাবং, তদ্ যদা রৌক্ষ্যাদ্বাযুঃ কষাযত্বেনাভিসংসৃজ্য মূত্রাশযেঽভিবহতি তদা মধুমেহং করোতি||৩৭||
कषायकटुतिक्तरूक्षलघुशीतव्यवायव्यायामवमनविरेचनास्थापन-शिरोविरेचनातियोगसन्धारणानशनाभिघातातपोद्वेगशोकशोणितातिषेक- जागरणविषमशरीरन्यासानुपसेवमानस्य तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||३६|| स प्रकुपितस्तथाविधे शरीरे विसर्पन् यदा वसामादाय मूत्रवहानि स्रोतांसि प्रतिपद्यते तदा वसामेहमभिनिर्वर्तयति; यदा पुनर्मज्जानं मूत्रबस्तावाकर्षति तदा मज्जमेहमभिनिर्वर्तयति; यदा तु लसीकां मूत्राशयेऽभिवहन्मूत्रमनुबन्धं च्योतयति लसीकातिबहुत्वाद्विक्षेपणाच्च वायोः खल्वस्यातिमूत्रप्रवृत्तिसङ्गं करोति, तदा स मत्त इव गजः क्षरत्यजस्रं मूत्रमवेगं, तं हस्तिमेहिनमाचक्षते; ओजः पुनर्मधुरस्वभावं, तद् यदा रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनाभिसंसृज्य मूत्राशयेऽभिवहति तदा मधुमेहं करोति||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (38-46) · Śloka 46
ইমাংশ্চতুরঃ প্রমেহান্ বাতজানসাধ্যানাচক্ষতে ভিষজঃ, মহাত্যযিকত্বাদ্বিরুদ্ধোপক্রমত্বাচ্চেতি||৩৮|| তেষামপি পূর্ববদ্গুণবিশেষেণ নামবিশেষা ভবন্তি; তদ্যথা- বসামেহশ্চ, মজ্জমেহশ্চ, হস্তিমেহশ্চ, মধুমেহশ্চেতি||৩৯|| তত্র শ্লোকা বাতপ্রমেহবিশেষবিজ্ঞানার্থা ভবন্তি-||৪০|| বসামিশ্রং বসাভং বা মুহুর্মেহতি যো নরঃ| বসামেহিনমাহুস্তমসাধ্যং বাতকোপতঃ||৪১|| মজ্জানং সহ মূত্রেণ মুহুর্মেহতি যো নরঃ| মজ্জমেহিনমাহুস্তমসাধ্যং বাতকোপতঃ||৪২|| হস্তী মত্ত ইবাজস্রং মূত্রং ক্ষরতি যো ভৃশম্| হস্তিমেহিনমাহুস্তমসাধ্যং বাতকোপতঃ||৪৩|| কষাযমধুরং পাণ্ডু রূক্ষং মেহতি যো নরঃ| বাতকোপাদসাধ্যং তং প্রতীযান্মধুমেহিনম্||৪৪|| ইত্যেতে চত্বারঃ প্রমেহা বাতপ্রকোপনিমিত্তা ব্যাখ্যাতা ভবন্তি||৪৫|| এবং ত্রিদোষপ্রকোপনিমিত্তা বিংশতিঃ প্রমেহা ব্যাখ্যাতা ভবন্তি||৪৬||
इमांश्चतुरः प्रमेहान् वातजानसाध्यानाचक्षते भिषजः, महात्ययिकत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||३८|| तेषामपि पूर्ववद्गुणविशेषेण नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- वसामेहश्च, मज्जमेहश्च, हस्तिमेहश्च, मधुमेहश्चेति||३९|| तत्र श्लोका वातप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||४०|| वसामिश्रं वसाभं वा मुहुर्मेहति यो नरः| वसामेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४१|| मज्जानं सह मूत्रेण मुहुर्मेहति यो नरः| मज्जमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४२|| हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं क्षरति यो भृशम्| हस्तिमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४३|| कषायमधुरं पाण्डु रूक्षं मेहति यो नरः| वातकोपादसाध्यं तं प्रतीयान्मधुमेहिनम्||४४|| इत्येते चत्वारः प्रमेहा वातप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||४५|| एवं त्रिदोषप्रकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा व्याख्याता भवन्ति||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (47) · Śloka 47
ত্রযস্তু খলু দোষাঃ প্রকুপিতাঃ প্রমেহানভিনির্বর্তযিষ্যন্ত ইমানি পূর্বরূপাণি দর্শযন্তি; তদ্যথা- জটিলীভাবং কেশেষু, মাধুর্যমাস্যস্য, করপাদযোঃ সুপ্ততাদাহৌ, মুখতালুকণ্ঠশোষং, পিপাসাম্, আলস্যং, মলং কাযে, কাযচ্ছিদ্রেষূপদেহং, পরিদাহং সুপ্ততাং চাঙ্গেষু, ষট্পদপিপীলিকাভিশ্চ শরীরমূত্রাভিসরণং, মূত্রে চ মূত্রদোষান্, বিস্রং শরীরগন্ধং, নিদ্রাং, তন্দ্রাং চ সর্বকালমিতি||৪৭||
त्रयस्तु खलु दोषाः प्रकुपिताः प्रमेहानभिनिर्वर्तयिष्यन्त इमानि पूर्वरूपाणि दर्शयन्ति; तद्यथा- जटिलीभावं केशेषु, माधुर्यमास्यस्य, करपादयोः सुप्ततादाहौ, मुखतालुकण्ठशोषं, पिपासाम्, आलस्यं, मलं काये, कायच्छिद्रेषूपदेहं, परिदाहं सुप्ततां चाङ्गेषु, षट्पदपिपीलिकाभिश्च शरीरमूत्राभिसरणं, मूत्रे च मूत्रदोषान्, विस्रं शरीरगन्धं, निद्रां, तन्द्रां च सर्वकालमिति||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (48-49) · Śloka 49
উপদ্রবাস্তু খলু প্রমেহিণাং তৃষ্ণাতীসারজ্বরদাহদৌর্বল্যারোচকাবিপাকাঃ পূতিমাংসপিডকালজীবিদ্রধ্যাদযশ্চ তত্প্রসঙ্গাদ্ভবন্তি||৪৮|| তত্র সাধ্যান্ প্রমেহান্ সংশোধনোপশমনৈর্যথার্হমুপপাদযংশ্চিকিত্সেদিতি||৪৯||
उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां तृष्णातीसारज्वरदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकालजीविद्रध्यादयश्च तत्प्रसङ्गाद्भवन्ति||४८|| तत्र साध्यान् प्रमेहान् संशोधनोपशमनैर्यथार्हमुपपादयंश्चिकित्सेदिति||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (50-52) · Śloka 52
ভবন্তি চাত্র- গৃধ্নুমভ্যবহার্যেষু স্নানচঙ্ক্রমণদ্বিষম্| প্রমেহঃ ক্ষিপ্রমভ্যেতি নীডদ্রুমমিবাণ্ডজঃ||৫০|| মন্দোত্সাহমতিস্থূলমতিস্নিগ্ধং মহাশনম্| মৃত্যুঃ প্রমেহরূপেণ ক্ষিপ্রমাদায গচ্ছতি||৫১|| যস্ত্বাহারং শরীরস্য ধাতুসাম্যকরং নরঃ| সেবতে বিবিধাশ্চান্যাশ্চেষ্টাঃ স সুখমশ্নুতে||৫২||
भवन्ति चात्र- गृध्नुमभ्यवहार्येषु स्नानचङ्क्रमणद्विषम्| प्रमेहः क्षिप्रमभ्येति नीडद्रुममिवाण्डजः||५०|| मन्दोत्साहमतिस्थूलमतिस्निग्धं महाशनम्| मृत्युः प्रमेहरूपेण क्षिप्रमादाय गच्छति||५१|| यस्त्वाहारं शरीरस्य धातुसाम्यकरं नरः| सेवते विविधाश्चान्याश्चेष्टाः स सुखमश्नुते||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (53-55) · Śloka 55
তত্র শ্লোকাঃ- হেতুর্ব্যাধিবিশেষাণাং প্রমেহাণাং চ কারণম্| দোষধাতুসমাযোগো রূপং বিবিধমেব চ||৫৩|| দশ শ্লেষ্মকৃতা যস্মাত্ প্রমেহাঃ ষট্ চ পিত্তজাঃ| যথা চ বাযুশ্চতুরঃ প্রমেহান্ কুরুতে বলী||৫৪|| সাধ্যাসাধ্যবিশেষাশ্চ পূর্বরূপাণ্যুপদ্রবাঃ| প্রমেহাণাং নিদানেঽস্মিন্ ক্রিযাসূত্রং চ ভাষিতম্||৫৫||
तत्र श्लोकाः- हेतुर्व्याधिविशेषाणां प्रमेहाणां च कारणम्| दोषधातुसमायोगो रूपं विविधमेव च||५३|| दश श्लेष्मकृता यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्तजाः| यथा च वायुश्चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली||५४|| साध्यासाध्यविशेषाश्च पूर्वरूपाण्युपद्रवाः| प्रमेहाणां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে নিদানস্থানে প্রমেহনিদানং নাম চতুর্থোঽধ্যাযঃ||৪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon