Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

4. pramēhanidānam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

அதாதஃ ப்ரமேஹநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨|| த்ரிதோஷகோபநிமித்தா விஂஶதிஃ ப்ரமேஹா பவந்தி விகாராஶ்சாபரேऽபரிஸங்க்யேயாஃ| தத்ர யதா த்ரிதோஷப்ரகோபஃ ப்ரமேஹாநபிநிர்வர்தயதி ததாऽநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௩||

View original

अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| त्रिदोषकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा भवन्ति विकाराश्चापरेऽपरिसङ्ख्येयाः| तत्र यथा त्रिदोषप्रकोपः प्रमेहानभिनिर्वर्तयति तथाऽनुव्याख्यास्यामः||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

இஹ கலு நிதாநதோஷதூஷ்யவிஶேஷேப்யோ விகாரவிகாதபாவாபாவப்ரதிவிஶேஷா பவந்தி| யதா ஹ்யேதே த்ரயோ நிதாநாதிவிஶேஷாஃ பரஸ்பரஂ நாநுபத்நந்த்யதவா காலப்ரகர்ஷாதபலீயாஂஸோऽதவாऽநுபத்நந்தி ந ததா விகாராபிநிர்வத்திஃ, சிராத்வாऽப்யபிநிர்வர்தந்தே, தநவோ வா பவந்த்யயதோக்தஸர்வலிங்கா வா; விபர்யயே விபரீதாஃ; இதி ஸர்வவிகாரவிகாதபாவாபாவப்ரதிவிஶேஷாபிநிர்வத்திஹேதுர்பவத்யுக்தஃ||௪||

View original

इह खलु निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो विकारविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानुबध्नन्त्यथवा कालप्रकर्षादबलीयांसोऽथवाऽनुबध्नन्ति न तदा विकाराभिनिर्वृत्तिः, चिराद्वाऽप्यभिनिर्वर्तन्ते, तनवो वा भवन्त्ययथोक्तसर्वलिङ्गा वा; विपर्यये विपरीताः; इति सर्वविकारविघातभावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृत्तिहेतुर्भवत्युक्तः||४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

தத்ரேமே த்ரயோ நிதாநாதிவிஶேஷாஃ ஶ்லேஷ்மநிமித்தாநாஂ ப்ரமேஹாணாமாஶ்வபிர்நிர்வத்திகரா பவந்தி; தத்யதா- ஹாயநகயவகசீநகோத்தாலகநைஷதேத்கடமுகுந்தகமஹாவ்ரீஹிப்ரமோதகஸுகந்தகாநாஂ நவாநாமதிவேலமதிப்ரமாணேந சோபயோகஃ, ததா ஸர்பிஷ்மதாஂ நவஹரேணுமாஷஸூப்யாநாஂ, க்ராம்யாநூபௌதகாநாஂ ச மாஂஸாநாஂ, ஶாகதிலபலலபிஷ்டாந்நபாயஸகஶராவிலேபீக்ஷுவிகாராணாஂ, க்ஷீரநவமத்யமந்தகததித்ரவமதுரதருணப்ராயாணாஂ சோபயோகஃ, மஜாவ்யாயாமவர்ஜநஂ, ஸ்வப்நஶயநாஸநப்ரஸங்கஃ, யஶ்ச கஶ்சித்விதிரந்யோऽபி ஶ்லேஷ்மமேதோமூத்ரஸஞ்ஜநநஃ, ஸ ஸர்வோ நிதாநவிஶேஷஃ||௫||

View original

तत्रेमे त्रयो निदानादिविशेषाः श्लेष्मनिमित्तानां प्रमेहाणामाश्वभिर्निर्वृत्तिकरा भवन्ति; तद्यथा- हायनकयवकचीनकोद्दालकनैषधेत्कटमुकुन्दकमहाव्रीहिप्रमोदकसुगन्धकानां नवानामतिवेलमतिप्रमाणेन चोपयोगः, तथा सर्पिष्मतां नवहरेणुमाषसूप्यानां, ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां, शाकतिलपललपिष्टान्नपायसकृशराविलेपीक्षुविकाराणां, क्षीरनवमद्यमन्दकदधिद्रवमधुरतरुणप्रायाणां चोपयोगः, मृजाव्यायामवर्जनं, स्वप्नशयनासनप्रसङ्गः, यश्च कश्चिद्विधिरन्योऽपि श्लेष्ममेदोमूत्रसञ्जननः, स सर्वो निदानविशेषः||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

பஹுத்ரவஃ ஶ்லேஷ்மா தோஷவிஶேஷஃ||௬||

View original

बहुद्रवः श्लेष्मा दोषविशेषः||६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

பஹ்வபத்தஂ மேதோ மாஂஸஂ ஶரீரஜக்லேதஃ ஶுக்ரஂ ஶோணிதஂ வஸா மஜ்ஜா லஸீகா ரஸஶ்சௌஜஃஸங்க்யாத இதி தூஷ்யவிஶேஷாஃ||௭||

View original

बह्वबद्धं मेदो मांसं शरीरजक्लेदः शुक्रं शोणितं वसा मज्जा लसीका रसश्चौजःसङ्ख्यात इति दूष्यविशेषाः||७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

த்ரயாணாமேஷாஂ நிதாநாதிவிஶேஷாணாஂ ஸந்நிபாதே க்ஷிப்ரஂ ஶ்லேஷ்மா ப்ரகோபமாபத்யதே, ப்ராகதிபூயஸ்த்வாத்; ஸ ப்ரகுபிதஃ க்ஷிப்ரமேவ ஶரீரே விஸப்திஂ லபதே, ஶரீரஶைதில்யாத்; ஸ விஸர்பஞ் ஶரீரே மேதஸைவாதிதோ மிஶ்ரீபாவஂ கச்சதி, மேதஸஶ்சைவ பஹ்வபத்தத்வாந்மேதஸஶ்ச குணைஃ ஸமாநகுணபூயிஷ்டத்வாத்; ஸ மேதஸா மிஶ்ரீபவந் தூஷயத்யேநத், விகதத்வாத்; ஸ விகதோ துஷ்டேந மேதஸோபஹிதஃ ஶரீரக்லேதமாஂஸாப்யாஂ ஸஂஸர்கஂ கச்சதி, க்லேதமாஂஸயோரதிப்ரமாணாபிவத்தத்வாத்; ஸ மாஂஸே மாஂஸப்ரதோஷாத் பூதிமாஂஸபிடகாஃ ஶராவிகாகச்சபிகாத்யாஃ ஸஞ்ஜநயதி, அப்ரகதிபூதத்வாத்; ஶரீரக்லேதஂ புநர்தூஷயந் மூத்ரத்வேந பரிணமயதி, மூத்ரவஹாநாஂ ச ஸ்ரோதஸாஂ வங்க்ஷணபஸ்திப்ரபவாணாஂ மேதஃக்லேதோபஹிதாநி குரூணி முகாந்யாஸாத்ய ப்ரதிருத்யதே; ததஃ ப்ரமேஹாஂஸ்தேஷாஂ ஸ்தைர்யமஸாத்யதாஂ வா ஜநயதி, ப்ரகதிவிகதிபூதத்வாத்||௮||

View original

त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, प्रागतिभूयस्त्वात्; स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते, शरीरशैथिल्यात्; स विसर्पञ् शरीरे मेदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति, मेदसश्चैव बह्वबद्धत्वान्मेदसश्च गुणैः समानगुणभूयिष्ठत्वात्; स मेदसा मिश्रीभवन् दूषयत्येनत्, विकृतत्वात्; स विकृतो दुष्टेन मेदसोपहितः शरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति, क्लेदमांसयोरतिप्रमाणाभिवृद्धत्वात्; स मांसे मांसप्रदोषात् पूतिमांसपिडकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः सञ्जनयति, अप्रकृतिभूतत्वात्; शरीरक्लेदं पुनर्दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति, मूत्रवहानां च स्रोतसां वङ्क्षणबस्तिप्रभवाणां मेदःक्लेदोपहितानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते; ततः प्रमेहांस्तेषां स्थैर्यमसाध्यतां वा जनयति, प्रकृतिविकृतिभूतत्वात्||८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11

ஶரீரக்லேதஸ்து ஶ்லேஷ்மமேதோமிஶ்ரஃ ப்ரவிஶந் மூத்ராஶயஂ மூத்ரத்வமாபத்யமாநஃ ஶ்லைஷ்மிகைரேபிர்தஶபிர்குணைருபஸஜ்யதே வைஷம்யயுக்தைஃ; தத்யதா- ஶ்வேதஶீதமூர்தபிச்சிலாச்சஸ்நிக்தகுருமதுரஸாந்த்ரப்ரஸாதமந்தைஃ, தத்ர யேந குணேநைகேநாநேகேந வா பூயஸ்தரமுபஸஜ்யதே தத்ஸமாக்யஂ கௌணஂ நாமவிஶேஷஂ ப்ராப்நோதி||௯|| தே து கல்விமே தஶ ப்ரமேஹா நாமவிஶேஷேண பவந்தி; தத்யதா- உதகமேஹஶ்ச, இக்ஷுவாலிகாரஸமேஹஶ்ச, ஸாந்த்ரமேஹஶ்ச, ஸாந்த்ரப்ரஸாதமேஹஶ்ச, ஶுக்லமேஹஶ்ச, ஶுக்ரமேஹஶ்ச, ஶீதமேஹஶ்ச, ஸிகதாமேஹஶ்ச, ஶநைர்மேஹஶ்ச, ஆலாலமேஹஶ்சேதி||௧௦|| தே தஶ ப்ரமேஹாஃ ஸாத்யாஃ; ஸமாநகுணமேதஃஸ்தாநகத்வாத், கபஸ்ய ப்ராதாந்யாத், ஸமக்ரியத்வாச்ச||௧௧||

View original

शरीरक्लेदस्तु श्लेष्ममेदोमिश्रः प्रविशन् मूत्राशयं मूत्रत्वमापद्यमानः श्लैष्मिकैरेभिर्दशभिर्गुणैरुपसृज्यते वैषम्ययुक्तैः; तद्यथा- श्वेतशीतमूर्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्दैः, तत्र येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुपसृज्यते तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति||९|| ते तु खल्विमे दश प्रमेहा नामविशेषेण भवन्ति; तद्यथा- उदकमेहश्च, इक्षुवालिकारसमेहश्च, सान्द्रमेहश्च, सान्द्रप्रसादमेहश्च, शुक्लमेहश्च, शुक्रमेहश्च, शीतमेहश्च, सिकतामेहश्च, शनैर्मेहश्च, आलालमेहश्चेति||१०|| ते दश प्रमेहाः साध्याः; समानगुणमेदःस्थानकत्वात्, कफस्य प्राधान्यात्, समक्रियत्वाच्च||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 (12-23) · Śloka 23

தத்ர ஶ்லோகாஃ ஶ்லேஷ்மப்ரமேஹவிஶேஷவிஜ்ஞாநார்தா பவந்தி-||௧௨|| அச்சஂ பஹு ஸிதஂ ஶீதஂ நிர்கந்தமுதகோபமம்| ஶ்லேஷ்மகோபாந்நரோ மூத்ரமுதமேஹீ ப்ரமேஹதி||௧௩|| அத்யர்தமதுரஂ ஶீதமீஷத்பிச்சிலமாவிலம்| காண்டேக்ஷுரஸமங்காஶஂ ஶ்லேஷ்மகோபாத் ப்ரமேஹதி||௧௪|| யஸ்ய பர்யுஷிதஂ மூத்ரஂ ஸாந்த்ரீபவதி பாஜநே| புருஷஂ கபகோபேந தமாஹுஃ ஸாந்த்ரமேஹிநம்||௧௫|| யஸ்ய ஸஂஹந்யதே மூத்ரஂ கிஞ்சித் கிஞ்சித் ப்ரஸீததி| ஸாந்த்ரப்ரஸாதமேஹீதி தமாஹுஃ ஶ்லேஷ்மகோபதஃ||௧௬|| ஶுக்லஂ பிஷ்டநிபஂ மூத்ரமபீக்ஷ்ணஂ யஃ ப்ரமேஹதி| புருஷஂ கபகோபேந தமாஹுஃ ஶுக்லமேஹிநம்||௧௭|| ஶுக்ராபஂ ஶுக்ரமிஶ்ரஂ வா முஹுர்மேஹதி யோ நரஃ| ஶுக்ரமேஹிநமாஹுஸ்தஂ புருஷஂ ஶ்லேஷ்மகோபதஃ||௧௮|| அத்யர்தமதுரஂ ஶீதஂ மூத்ரஂ மேஹதி யோ பஶம்| ஶீதமேஹிநமாஹுஸ்தஂ புருஷஂ ஶ்லேஷ்மகோபதஃ||௧௯|| மூர்தாந்மூத்ரகதாந் தோஷாநணூந்மேஹதி யோ நரஃ| ஸிகதாமேஹிநஂ வித்யாத்தஂ நரஂ ஶ்லேஷ்மகோபதஃ||௨௦|| மந்தஂ மந்தமவேகஂ து கச்ச்ரஂ யோ மூத்ரயேச்சநைஃ| ஶநைர்மேஹிநமாஹுஸ்தஂ புருஷஂ ஶ்லேஷ்மகோபதஃ||௨௧|| தந்துபத்தமிவாலாலஂ பிச்சிலஂ யஃ ப்ரமேஹதி| ஆலாலமேஹிநஂ வித்யாத்தஂ நரஂ ஶ்லேஷ்மகோபதஃ||௨௨|| இத்யேதே தஶ ப்ரமேஹாஃ ஶ்லேஷ்மப்ரகோபநிமித்தா வ்யாக்யாதா பவந்தி||௨௩||

View original

तत्र श्लोकाः श्लेष्मप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||१२|| अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्| श्लेष्मकोपान्नरो मूत्रमुदमेही प्रमेहति||१३|| अत्यर्थमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलमाविलम्| काण्डेक्षुरसमङ्काशं श्लेष्मकोपात् प्रमेहति||१४|| यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने| पुरुषं कफकोपेन तमाहुः सान्द्रमेहिनम्||१५|| यस्य संहन्यते मूत्रं किञ्चित् किञ्चित् प्रसीदति| सान्द्रप्रसादमेहीति तमाहुः श्लेष्मकोपतः||१६|| शुक्लं पिष्टनिभं मूत्रमभीक्ष्णं यः प्रमेहति| पुरुषं कफकोपेन तमाहुः शुक्लमेहिनम्||१७|| शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा मुहुर्मेहति यो नरः| शुक्रमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१८|| अत्यर्थमधुरं शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्| शीतमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१९|| मूर्तान्मूत्रगतान् दोषानणून्मेहति यो नरः| सिकतामेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२०|| मन्दं मन्दमवेगं तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेच्छनैः| शनैर्मेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||२१|| तन्तुबद्धमिवालालं पिच्छिलं यः प्रमेहति| आलालमेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२२|| इत्येते दश प्रमेहाः श्लेष्मप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||२३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 (24-26) · Śloka 26

உஷ்ணாம்லலவணக்ஷாரகடுகாஜீர்ணபோஜநோபஸேவிநஸ்ததாऽதிதீக்ஷ்ணாதபாக்நிஸந்தாபஶ்ரம க்ரோதவிஷமாஹாரோபஸேவிநஶ்ச ததாவிதஶரீரஸ்யைவ க்ஷிப்ரஂ பித்தஂ ப்ரகோபமாபத்யதே, தத்து ப்ரகுபிதஂ தயைவாநுபூர்வ்யா ப்ரமேஹாநிமாந் ஷட் க்ஷிப்ரதரமபிநிர்வர்தயதி||௨௪|| தேஷாமபி து கலு பித்தகுணவிஶேஷேணைவ நாமவிஶேஷா பவந்தி; தத்யதா- க்ஷாரமேஹஶ்ச, காலமேஹஶ்ச, நீலமேஹஶ்ச, லோஹிதமேஹஶ்ச, மாஞ்ஜிஷ்டமேஹஶ்ச, ஹாரித்ரமேஹஶ்சேதி||௨௫|| தே ஷட்பிரேவ க்ஷாராம்லலவணகடுகவிஸ்ரோஷ்ணைஃ பித்தகுணைஃ பூர்வவத்யுக்தா பவந்தி||௨௬||

View original

उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनोपसेविनस्तथाऽतितीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रम क्रोधविषमाहारोपसेविनश्च तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, तत्तु प्रकुपितं तयैवानुपूर्व्या प्रमेहानिमान् षट् क्षिप्रतरमभिनिर्वर्तयति||२४|| तेषामपि तु खलु पित्तगुणविशेषेणैव नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- क्षारमेहश्च, कालमेहश्च, नीलमेहश्च, लोहितमेहश्च, माञ्जिष्ठमेहश्च, हारिद्रमेहश्चेति||२५|| ते षड्भिरेव क्षाराम्ललवणकटुकविस्रोष्णैः पित्तगुणैः पूर्ववद्युक्ता भवन्ति||२६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 10 (27-35) · Śloka 35

ஸர்வ ஏவ தே யாப்யாஃ ஸஂஸஷ்டதோஷமேதஃஸ்தாநத்வாத்விருத்தோபக்ரமத்வாச்சேதி||௨௭|| தத்ர ஶ்லோகாஃ பித்தப்ரமேஹவிஶேஷவிஜ்ஞாநார்தா பவந்தி-||௨௮|| கந்தவர்ணரஸஸ்பர்ஶைர்யதா க்ஷாரஸ்ததாவிதம்| பித்தகோபாந்நரோ மூத்ரஂ க்ஷாரமேஹீ ப்ரமேஹதி||௨௯|| மஸீவர்ணமஜஸ்ரஂ யோ மூத்ரமுஷ்ணஂ ப்ரமேஹதி| பித்தஸ்ய பரிகோபேண தஂ வித்யாத் காலமேஹிநம்||௩௦|| சாஷபக்ஷநிபஂ மூத்ரமம்லஂ மேஹதி யோ நரஃ| பித்தஸ்ய பரிகோபேண தஂ வித்யாந்நீலமேஹிநம்||௩௧|| விஸ்ரஂ லவணமுஷ்ணஂ ச ரக்தஂ மேஹதி யோ நரஃ| பித்தஸ்ய பரிகோபேண தஂ வித்யாத்ரக்தமேஹிநம்||௩௨|| மஞ்ஜிஷ்டோதகஸங்காஶஂ பஶஂ விஸ்ரஂ ப்ரமேஹதி| பித்தஸ்ய பரிகோபாத்தஂ வித்யாந்மாஞ்ஜிஷ்டமேஹிநம்||௩௩|| ஹரித்ரோதகஸங்காஶஂ கடுகஂ யஃ ப்ரமேஹதி| பித்தஸ்ய பரிகோபாத்தஂ வித்யாத்தாரித்ரமேஹிநம்||௩௪|| இத்யேதே ஷட் ப்ரமேஹாஃ பித்தப்ரகோபநிமித்தா வ்யாக்யாதா பவந்தி||௩௫||

View original

सर्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||२७|| तत्र श्लोकाः पित्तप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||२८|| गन्धवर्णरसस्पर्शैर्यथा क्षारस्तथाविधम्| पित्तकोपान्नरो मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति||२९|| मसीवर्णमजस्रं यो मूत्रमुष्णं प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् कालमेहिनम्||३०|| चाषपक्षनिभं मूत्रमम्लं मेहति यो नरः| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यान्नीलमेहिनम्||३१|| विस्रं लवणमुष्णं च रक्तं मेहति यो नरः| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्याद्रक्तमेहिनम्||३२|| मञ्जिष्ठोदकसङ्काशं भृशं विस्रं प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपात्तं विद्यान्माञ्जिष्ठमेहिनम्||३३|| हरिद्रोदकसङ्काशं कटुकं यः प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपात्तं विद्याद्धारिद्रमेहिनम्||३४|| इत्येते षट् प्रमेहाः पित्तप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||३५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 11 (36-37) · Śloka 37

கஷாயகடுதிக்தரூக்ஷலகுஶீதவ்யவாயவ்யாயாமவமநவிரேசநாஸ்தாபந-ஶிரோவிரேசநாதியோகஸந்தாரணாநஶநாபிகாதாதபோத்வேகஶோகஶோணிதாதிஷேக- ஜாகரணவிஷமஶரீரந்யாஸாநுபஸேவமாநஸ்ய ததாவிதஶரீரஸ்யைவ க்ஷிப்ரஂ வாதஃ ப்ரகோபமாபத்யதே||௩௬|| ஸ ப்ரகுபிதஸ்ததாவிதே ஶரீரே விஸர்பந் யதா வஸாமாதாய மூத்ரவஹாநி ஸ்ரோதாஂஸி ப்ரதிபத்யதே ததா வஸாமேஹமபிநிர்வர்தயதி; யதா புநர்மஜ்ஜாநஂ மூத்ரபஸ்தாவாகர்ஷதி ததா மஜ்ஜமேஹமபிநிர்வர்தயதி; யதா து லஸீகாஂ மூத்ராஶயேऽபிவஹந்மூத்ரமநுபந்தஂ ச்யோதயதி லஸீகாதிபஹுத்வாத்விக்ஷேபணாச்ச வாயோஃ கல்வஸ்யாதிமூத்ரப்ரவத்திஸங்கஂ கரோதி, ததா ஸ மத்த இவ கஜஃ க்ஷரத்யஜஸ்ரஂ மூத்ரமவேகஂ, தஂ ஹஸ்திமேஹிநமாசக்ஷதே; ஓஜஃ புநர்மதுரஸ்வபாவஂ, தத் யதா ரௌக்ஷ்யாத்வாயுஃ கஷாயத்வேநாபிஸஂஸஜ்ய மூத்ராஶயேऽபிவஹதி ததா மதுமேஹஂ கரோதி||௩௭||

View original

कषायकटुतिक्तरूक्षलघुशीतव्यवायव्यायामवमनविरेचनास्थापन-शिरोविरेचनातियोगसन्धारणानशनाभिघातातपोद्वेगशोकशोणितातिषेक- जागरणविषमशरीरन्यासानुपसेवमानस्य तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||३६|| स प्रकुपितस्तथाविधे शरीरे विसर्पन् यदा वसामादाय मूत्रवहानि स्रोतांसि प्रतिपद्यते तदा वसामेहमभिनिर्वर्तयति; यदा पुनर्मज्जानं मूत्रबस्तावाकर्षति तदा मज्जमेहमभिनिर्वर्तयति; यदा तु लसीकां मूत्राशयेऽभिवहन्मूत्रमनुबन्धं च्योतयति लसीकातिबहुत्वाद्विक्षेपणाच्च वायोः खल्वस्यातिमूत्रप्रवृत्तिसङ्गं करोति, तदा स मत्त इव गजः क्षरत्यजस्रं मूत्रमवेगं, तं हस्तिमेहिनमाचक्षते; ओजः पुनर्मधुरस्वभावं, तद् यदा रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनाभिसंसृज्य मूत्राशयेऽभिवहति तदा मधुमेहं करोति||३७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 12 (38-46) · Śloka 46

இமாஂஶ்சதுரஃ ப்ரமேஹாந் வாதஜாநஸாத்யாநாசக்ஷதே பிஷஜஃ, மஹாத்யயிகத்வாத்விருத்தோபக்ரமத்வாச்சேதி||௩௮|| தேஷாமபி பூர்வவத்குணவிஶேஷேண நாமவிஶேஷா பவந்தி; தத்யதா- வஸாமேஹஶ்ச, மஜ்ஜமேஹஶ்ச, ஹஸ்திமேஹஶ்ச, மதுமேஹஶ்சேதி||௩௯|| தத்ர ஶ்லோகா வாதப்ரமேஹவிஶேஷவிஜ்ஞாநார்தா பவந்தி-||௪௦|| வஸாமிஶ்ரஂ வஸாபஂ வா முஹுர்மேஹதி யோ நரஃ| வஸாமேஹிநமாஹுஸ்தமஸாத்யஂ வாதகோபதஃ||௪௧|| மஜ்ஜாநஂ ஸஹ மூத்ரேண முஹுர்மேஹதி யோ நரஃ| மஜ்ஜமேஹிநமாஹுஸ்தமஸாத்யஂ வாதகோபதஃ||௪௨|| ஹஸ்தீ மத்த இவாஜஸ்ரஂ மூத்ரஂ க்ஷரதி யோ பஶம்| ஹஸ்திமேஹிநமாஹுஸ்தமஸாத்யஂ வாதகோபதஃ||௪௩|| கஷாயமதுரஂ பாண்டு ரூக்ஷஂ மேஹதி யோ நரஃ| வாதகோபாதஸாத்யஂ தஂ ப்ரதீயாந்மதுமேஹிநம்||௪௪|| இத்யேதே சத்வாரஃ ப்ரமேஹா வாதப்ரகோபநிமித்தா வ்யாக்யாதா பவந்தி||௪௫|| ஏவஂ த்ரிதோஷப்ரகோபநிமித்தா விஂஶதிஃ ப்ரமேஹா வ்யாக்யாதா பவந்தி||௪௬||

View original

इमांश्चतुरः प्रमेहान् वातजानसाध्यानाचक्षते भिषजः, महात्ययिकत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||३८|| तेषामपि पूर्ववद्गुणविशेषेण नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- वसामेहश्च, मज्जमेहश्च, हस्तिमेहश्च, मधुमेहश्चेति||३९|| तत्र श्लोका वातप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||४०|| वसामिश्रं वसाभं वा मुहुर्मेहति यो नरः| वसामेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४१|| मज्जानं सह मूत्रेण मुहुर्मेहति यो नरः| मज्जमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४२|| हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं क्षरति यो भृशम्| हस्तिमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४३|| कषायमधुरं पाण्डु रूक्षं मेहति यो नरः| वातकोपादसाध्यं तं प्रतीयान्मधुमेहिनम्||४४|| इत्येते चत्वारः प्रमेहा वातप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||४५|| एवं त्रिदोषप्रकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा व्याख्याता भवन्ति||४६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 13 (47) · Śloka 47

த்ரயஸ்து கலு தோஷாஃ ப்ரகுபிதாஃ ப்ரமேஹாநபிநிர்வர்தயிஷ்யந்த இமாநி பூர்வரூபாணி தர்ஶயந்தி; தத்யதா- ஜடிலீபாவஂ கேஶேஷு, மாதுர்யமாஸ்யஸ்ய, கரபாதயோஃ ஸுப்ததாதாஹௌ, முகதாலுகண்டஶோஷஂ, பிபாஸாம், ஆலஸ்யஂ, மலஂ காயே, காயச்சித்ரேஷூபதேஹஂ, பரிதாஹஂ ஸுப்ததாஂ சாங்கேஷு, ஷட்பதபிபீலிகாபிஶ்ச ஶரீரமூத்ராபிஸரணஂ, மூத்ரே ச மூத்ரதோஷாந், விஸ்ரஂ ஶரீரகந்தஂ, நித்ராஂ, தந்த்ராஂ ச ஸர்வகாலமிதி||௪௭||

View original

त्रयस्तु खलु दोषाः प्रकुपिताः प्रमेहानभिनिर्वर्तयिष्यन्त इमानि पूर्वरूपाणि दर्शयन्ति; तद्यथा- जटिलीभावं केशेषु, माधुर्यमास्यस्य, करपादयोः सुप्ततादाहौ, मुखतालुकण्ठशोषं, पिपासाम्, आलस्यं, मलं काये, कायच्छिद्रेषूपदेहं, परिदाहं सुप्ततां चाङ्गेषु, षट्पदपिपीलिकाभिश्च शरीरमूत्राभिसरणं, मूत्रे च मूत्रदोषान्, विस्रं शरीरगन्धं, निद्रां, तन्द्रां च सर्वकालमिति||४७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 14 (48-49) · Śloka 49

உபத்ரவாஸ்து கலு ப்ரமேஹிணாஂ தஷ்ணாதீஸாரஜ்வரதாஹதௌர்பல்யாரோசகாவிபாகாஃ பூதிமாஂஸபிடகாலஜீவித்ரத்யாதயஶ்ச தத்ப்ரஸங்காத்பவந்தி||௪௮|| தத்ர ஸாத்யாந் ப்ரமேஹாந் ஸஂஶோதநோபஶமநைர்யதார்ஹமுபபாதயஂஶ்சிகித்ஸேதிதி||௪௯||

View original

उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां तृष्णातीसारज्वरदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकालजीविद्रध्यादयश्च तत्प्रसङ्गाद्भवन्ति||४८|| तत्र साध्यान् प्रमेहान् संशोधनोपशमनैर्यथार्हमुपपादयंश्चिकित्सेदिति||४९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 15 (50-52) · Śloka 52

பவந்தி சாத்ர- கத்நுமப்யவஹார்யேஷு ஸ்நாநசங்க்ரமணத்விஷம்| ப்ரமேஹஃ க்ஷிப்ரமப்யேதி நீடத்ருமமிவாண்டஜஃ||௫௦|| மந்தோத்ஸாஹமதிஸ்தூலமதிஸ்நிக்தஂ மஹாஶநம்| மத்யுஃ ப்ரமேஹரூபேண க்ஷிப்ரமாதாய கச்சதி||௫௧|| யஸ்த்வாஹாரஂ ஶரீரஸ்ய தாதுஸாம்யகரஂ நரஃ| ஸேவதே விவிதாஶ்சாந்யாஶ்சேஷ்டாஃ ஸ ஸுகமஶ்நுதே||௫௨||

View original

भवन्ति चात्र- गृध्नुमभ्यवहार्येषु स्नानचङ्क्रमणद्विषम्| प्रमेहः क्षिप्रमभ्येति नीडद्रुममिवाण्डजः||५०|| मन्दोत्साहमतिस्थूलमतिस्निग्धं महाशनम्| मृत्युः प्रमेहरूपेण क्षिप्रमादाय गच्छति||५१|| यस्त्वाहारं शरीरस्य धातुसाम्यकरं नरः| सेवते विविधाश्चान्याश्चेष्टाः स सुखमश्नुते||५२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 16 (53-55) · Śloka 55

தத்ர ஶ்லோகாஃ- ஹேதுர்வ்யாதிவிஶேஷாணாஂ ப்ரமேஹாணாஂ ச காரணம்| தோஷதாதுஸமாயோகோ ரூபஂ விவிதமேவ ச||௫௩|| தஶ ஶ்லேஷ்மகதா யஸ்மாத் ப்ரமேஹாஃ ஷட் ச பித்தஜாஃ| யதா ச வாயுஶ்சதுரஃ ப்ரமேஹாந் குருதே பலீ||௫௪|| ஸாத்யாஸாத்யவிஶேஷாஶ்ச பூர்வரூபாண்யுபத்ரவாஃ| ப்ரமேஹாணாஂ நிதாநேऽஸ்மிந் க்ரியாஸூத்ரஂ ச பாஷிதம்||௫௫||

View original

तत्र श्लोकाः- हेतुर्व्याधिविशेषाणां प्रमेहाणां च कारणम्| दोषधातुसमायोगो रूपं विविधमेव च||५३|| दश श्लेष्मकृता यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्तजाः| यथा च वायुश्चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली||५४|| साध्यासाध्यविशेषाश्च पूर्वरूपाण्युपद्रवाः| प्रमेहाणां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||५५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே நிதாநஸ்தாநே ப்ரமேஹநிதாநஂ நாம சதுர்தோऽத்யாயஃ||௪||

View original

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||

🔊 Audio coming soon

4. pramēhanidānam — Charaka Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi