Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਪੁਰੁਸਵਿਚਯਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातः पुरुषविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
5. puruṣavicayaśārīram
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
‘ਪੁਰੁਸੋਯਂ ਲੋਕਸਮ੍ਮਿਤਃ’ ਇਤ੍ਯੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਰਾਤ੍ਰੇਯਃ| ਯਾਵਨ੍ਤੋ ਹਿ ਲੋਕੇ (ਮੂਰ੍ਤਿਮਨ੍ਤੋ ) ਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤਾਵਨ੍ਤਃ ਪੁਰੁਸੇ, ਯਾਵਨ੍ਤਃ ਪੁਰੁਸੇ ਤਾਵਨ੍ਤੋ ਲੋਕੇ; ਇਤ੍ਯੇਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਨੈਤਾਵਤਾ ਵਾਕ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਂ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮਵਗਾਹਾਮਹੇ, ਭਗਵਤਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭੂਯਸ੍ਤਰਮਤੋਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਮਾਨਂ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸਾਮਹ ਇਤਿ||੩|| ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਅਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਲੋਕਾਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਾਃ, ਪੁਰੁਸਾਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਾ ਅਪ੍ਯਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਃ; ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਕਤਿਚਿਦ੍ਭਾਵਾਨ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯੋਦਾਹਰਿਸ੍ਯਾਮਃ, ਤਾਨੇਕਮਨਾ ਨਿਬੋਧ ਸਮ੍ਯਗੁਪਵਰ੍ਣ੍ਯਮਾਨਾਨਗ੍ਨਿਵੇਸ਼!| ਸਡ੍ਧਾਤਵਃ ਸਮੁਦਿਤਾਃ ‘ਪੁਰੁਸ’ ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਨ੍ਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤੇਜੋ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ, ਏਤ ਏਵ ਚ ਸਡ੍ਧਾਤਵਃ ਸਮੁਦਿਤਾਃ ‘ਪੁਰੁਸ’ ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਨ੍ਤੇ||੪||
View original
‘पुरुषोऽयं लोकसम्मितः’ इत्युवाच भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः| यावन्तो हि लोके (मूर्तिमन्तो ) भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे, यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके; इत्येवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतावता वाक्येनोक्तं वाक्यार्थमवगाहामहे, भगवता बुद्ध्या भूयस्तरमतोऽनुव्याख्यायमानं शुश्रूषामह इति||३|| तमुवाच भगवानात्रेयः- अपरिसङ्ख्येया लोकावयवविशेषाः, पुरुषावयवविशेषा अप्यपरिसङ्ख्येयाः; तेषां यथास्थूलं कतिचिद्भावान् सामान्यमभिप्रेत्योदाहरिष्यामः, तानेकमना निबोध सम्यगुपवर्ण्यमानानग्निवेश!| षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते; तद्यथा- पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं ब्रह्म चाव्यक्तमिति, एत एव च षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਪਥਿਵੀ ਮੂਰ੍ਤਿਃ, ਆਪਃ ਕ੍ਲੇਦਃ, ਤੇਜੋਭਿਸਨ੍ਤਾਪਃ, ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਣਃ, ਵਿਯਤ੍ ਸੁਸਿਰਾਣਿ, ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਅਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ| ਯਥਾ ਖਲੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਵਿਭੂਤਿਰ੍ਲੋਕੇ ਤਥਾ ਪੁਰੁਸੇਪ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਿਕੀ ਵਿਭੂਤਿਃ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਿਭੂਤਿਰ੍ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨੋ ਵਿਭੂਤਿਃ ਪੁਰੁਸੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ, ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਲੋਕੇ ਸ ਪੁਰੁਸੇਹਙ੍ਕਾਰਃ, ਆਦਿਤ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਦਾਨਂ, ਰੁਦ੍ਰੋ ਰੋਸਃ, ਸੋਮਃ ਪ੍ਰਸਾਦਃ, ਵਸਵਃ ਸੁਖਮ੍, ਅਸ਼੍ਵਿਨੌ ਕਾਨ੍ਤਿਃ, ਮਰੁਦੁਤ੍ਸਾਹਃ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਃ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚ, ਤਮੋ ਮੋਹਃ, ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨਂ, ਯਥਾ ਲੋਕਸ੍ਯ ਸਰ੍ਗਾਦਿਸ੍ਤਥਾ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਾਧਾਨਂ, ਯਥਾ ਕਤਯੁਗਮੇਵਂ ਬਾਲ੍ਯਂ, ਯਥਾ ਤ੍ਰੇਤਾ ਤਥਾ ਯੌਵਨਂ, ਯਥਾ ਦ੍ਵਾਪਰਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਥਾਵਿਰ੍ਯਂ, ਯਥਾ ਕਲਿਰੇਵਮਾਤੁਰ੍ਯਂ, ਯਥਾ ਯੁਗਾਨ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਮਰਣਮਿਤਿ| ਏਵਮੇਤੇਨਾਨੁਮਾਨੇਨਾਨੁਕ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਲੋਕਪੁਰੁਸਯੋਰਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ||੫||
View original
तस्य पुरुषस्य पृथिवी मूर्तिः, आपः क्लेदः, तेजोऽभिसन्तापः, वायुः प्राणः, वियत् सुषिराणि, ब्रह्म अन्तरात्मा| यथा खलु ब्राह्मी विभूतिर्लोके तथा पुरुषेऽप्यान्तरात्मिकी विभूतिः, ब्रह्मणो विभूतिर्लोके प्रजापतिरन्तरात्मनो विभूतिः पुरुषे सत्त्वं, यस्त्विन्द्रो लोके स पुरुषेऽहङ्कारः, आदित्यस्त्वादानं, रुद्रो रोषः, सोमः प्रसादः, वसवः सुखम्, अश्विनौ कान्तिः, मरुदुत्साहः, विश्वेदेवाः सर्वेन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियार्थाश्च, तमो मोहः, ज्योतिर्ज्ञानं, यथा लोकस्य सर्गादिस्तथा पुरुषस्य गर्भाधानं, यथा कृतयुगमेवं बाल्यं, यथा त्रेता तथा यौवनं, यथा द्वापरस्तथा स्थाविर्यं, यथा कलिरेवमातुर्यं, यथा युगान्तस्तथा मरणमिति| एवमेतेनानुमानेनानुक्तानामपि लोकपुरुषयोरवयवविशेषाणामग्निवेश! सामान्यं विद्यादिति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਏਵਮੇਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਨਪਵਾਦਂ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਭਗਵਤਾ ਲੋਕਪੁਰੁਸਯੋਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍| ਕਿਨ੍ਨ੍ਵਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਿਤਿ||੬|| ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ- ਸ਼ਣ੍ਵਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਸਰ੍ਵਲੋਕਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਚ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇ ਸਮਮਨੁਪਸ਼੍ਯਤਃ ਸਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਲੋਕਂ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਭਵਤ੍ਯਾਤ੍ਮੈਵ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ ਕਰ੍ਤਾ ਨਾਨ੍ਯ ਇਤਿ| ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕੋਹਮਿਤਿ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਮੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇਪਵਰ੍ਗਾਯੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਂਯੋਗਾਪੇਕ੍ਸੀਲੋਕਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਸਡ੍ਧਾਤੁਸਮੁਦਾਯੋ ਹਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕਃ||੭||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथोक्तं भगवता लोकपुरुषयोः सामान्यम्| किन्न्वस्य सामान्योपदेशस्य प्रयोजनमिति||६|| भगवानुवाच- शृण्वग्निवेश! सर्वलोकमात्मन्यात्मानं च सर्वलोके सममनुपश्यतः सत्या बुद्धिः समुत्पद्यते| सर्वलोकं ह्यात्मनि पश्यतो भवत्यात्मैव सुखदुःखयोः कर्ता नान्य इति| कर्मात्मकत्वाच्च हेत्वादिभिर्युक्तः सर्वलोकोऽहमिति विदित्वा ज्ञानं पूर्वमुत्थाप्यतेऽपवर्गायेति| तत्र संयोगापेक्षीलोकशब्दः| षड्धातुसमुदायो हि सामान्यतः सर्वलोकः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ, ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਵਦ੍ਧਿਃ, ਉਪਪ੍ਲਵਃ, ਵਿਯੋਗਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਂ, ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਜਨ੍ਮ, ਵਦ੍ਧਿਰਾਪ੍ਯਾਯਨਮ੍, ਉਪਪ੍ਲਵੋ ਦੁਃਖਾਗਮਃ, ਸਡ੍ਧਾਤੁਵਿਭਾਗੋ ਵਿਯੋਗਃ ਸਜੀਵਾਪਗਮਃ ਸ ਪ੍ਰਾਣਨਿਰੋਧਃ ਸ ਭਙ੍ਗਃ ਸ ਲੋਕਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਤਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਸਰ੍ਵੋਪਪ੍ਲਵਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਨਿਵਤ੍ਤਿਰੁਪਰਮਃ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਦੁਃਖਂ, ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ ਸੁਖਮਿਤਿ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸਾਮਾਨ੍ਯਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਏਤਤ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਸ੍ਯੇਤਿ||੮||
View original
तस्य हेतुः, उत्पत्तिः, वृद्धिः, उपप्लवः, वियोगश्च| तत्र हेतुरुत्पत्तिकारणं, उत्पत्तिर्जन्म, वृद्धिराप्यायनम्, उपप्लवो दुःखागमः, षड्धातुविभागो वियोगः सजीवापगमः स प्राणनिरोधः स भङ्गः स लोकस्वभावः| तस्य मूलं सर्वोपप्लवानां च प्रवृत्तिः, निवृत्तिरुपरमः| प्रवृत्तिर्दुःखं, निवृत्तिः सुखमिति यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत् सत्यम्| तस्य हेतुः सर्वलोकसामान्यज्ञानम्| एतत्प्रयोजनं सामान्योपदेशस्येति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10
ਅਥਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਕਿਮ੍ਮੂਲਾ ਭਗਵਨ੍! ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਨਿਵਤ੍ਤੌ ਚ ਕ ਉਪਾਯ ਇਤਿ||੯|| ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ- ਮੋਹੇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਕਰ੍ਮਮੂਲਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਤਜ੍ਜਾ ਹ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਸਙ੍ਗਸਂਸ਼ਯਾਭਿਸਮ੍ਪ੍ਲਵਾਭ੍ਯਵਪਾਤਵਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਵਿਸ਼ੇਸਾਨੁਪਾਯਾਸ੍ਤਰੁਣਮਿਵ ਦ੍ਰੁਮਮਤਿਵਿਪੁਲਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤਰਵੋਭਿਭੂਯ ਪੁਰੁਸਮਵਤਤ੍ਯੈਵੋਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ; ਯੈਰਭਿਭੂਤੋ ਨ ਸਤ੍ਤਾਮਤਿਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਤ੍ਰੈਵਞ੍ਜਾਤਿਰੂਪਵਿਤ੍ਤਵਤ੍ਤਬੁਦ੍ਧਿਸ਼ੀਲਵਿਦ੍ਯਾਭਿਜਨਵਯੋਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋਹਮਿਤ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਃ, ਯਨ੍ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਕਰ੍ਮ ਨਾਪਵਰ੍ਗਾਯ ਸ ਸਙ੍ਗਃ, ਕਰ੍ਮਫਲਮੋਕ੍ਸਪੁਰੁਸਪ੍ਰੇਤ੍ਯਭਾਵਾਦਯਃ ਸਨ੍ਤਿ ਵਾ ਨੇਤਿ ਸਂਸ਼ਯਃ, ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਨਨ੍ਯੋਹਮਹਂ ਸ੍ਰਸ੍ਟਾ ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧੋਹਮਹਂ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਮਤਿਵਿਸ਼ੇਸਰਾਸ਼ਿਰਿਤਿ ਗ੍ਰਹਣਮਭਿਸਮ੍ਪ੍ਲਵਃ, ਮਮ ਮਾਤਪਿਤਭ੍ਰਾਤਦਾਰਾਪਤ੍ਯਬਨ੍ਧੁਮਿਤ੍ਰਭਤ੍ਯਗਣੋ ਗਣਸ੍ਯ ਚਾਹਮਿਤ੍ਯਭ੍ਯਵਪਾਤਃ, ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਹਿਤਾਹਿਤਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੇਸੁ ਵਿਪਰੀਤਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ੋ ਵਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ, ਜ੍ਞਾਜ੍ਞਯੋਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਯੋਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਪ੍ਰੋਕ੍ਸਣਾਨਸ਼ਨਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਤ੍ਰਿਸਵਣਾਭ੍ਯੁਕ੍ਸਣਾਵਾਹਨਯਾਜਨਯਜਨਯਾਚਨਸਲਿਲਹੁਤਾਸ਼ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦਯਃ ਸਮਾਰਮ੍ਭਾਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਨੁਪਾਯਾਃ| ਏਵਮਯਮਧੀਧਤਿਸ੍ਮਤਿਰਹਙ੍ਕਾਰਾਭਿਨਿਵਿਸ੍ਟਃ ਸਕ੍ਤਃ ਸਸਂਸ਼ਯੋਭਿਸਮ੍ਪ੍ਲੁਤਬੁਦ੍ਧਿਰਭ੍ਯਵਪਤਿਤੋਨ੍ਯਥਾਦਸ੍ਟਿਰਵਿਸ਼ੇਸਗ੍ਰਾਹੀ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤਿਰ੍ਨਿਵਾਸਵਕ੍ਸਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ਰੀਰਦੋਸਮੂਲਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਾਨਾਂ ਭਵਤਿ| ਏਵਮਹਙ੍ਕਾਰਾਦਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਣੋ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ, ਸਾ ਚ ਮੂਲਮਘਸ੍ਯ||੧੦||
View original
अथाग्निवेश उवाच- किम्मूला भगवन्! प्रवृत्तिः, निवृत्तौ च क उपाय इति||९|| भगवानुवाच- मोहेच्छाद्वेषकर्ममूला प्रवृत्तिः| तज्जा ह्यहङ्कारसङ्गसंशयाभिसम्प्लवाभ्यवपातविप्रत्ययाविशेषानुपायास्तरुणमिव द्रुममतिविपुलशाखास्तरवोऽभिभूय पुरुषमवतत्यैवोत्तिष्ठन्ते; यैरभिभूतो न सत्तामतिवर्तते| तत्रैवञ्जातिरूपवित्तवृत्तबुद्धिशीलविद्याभिजनवयोवीर्यप्रभावसम्पन्नोऽहमित्यहङ्कारः, यन्मनोवाक्कायकर्म नापवर्गाय स सङ्गः, कर्मफलमोक्षपुरुषप्रेत्यभावादयः सन्ति वा नेति संशयः, सर्वावस्थास्वनन्योऽहमहं स्रष्टा स्वभावसंसिद्धोऽहमहं शरीरेन्द्रियबुद्धिस्मृतिविशेषराशिरिति ग्रहणमभिसम्प्लवः, मम मातृपितृभ्रातृदारापत्यबन्धुमित्रभृत्यगणो गणस्य चाहमित्यभ्यवपातः, कार्याकार्यहिताहितशुभाशुभेषु विपरीताभिनिवेशो विप्रत्ययः, ज्ञाज्ञयोः प्रकृतिविकारयोः प्रवृत्तिनिवृत्त्योश्च सामान्यदर्शनमविशेषः, प्रोक्षणानशनाग्निहोत्रत्रिषवणाभ्युक्षणावाहनयाजनयजनयाचनसलिलहुताशनप्रवेशादयः समारम्भाः प्रोच्यन्ते ह्यनुपायाः| एवमयमधीधृतिस्मृतिरहङ्काराभिनिविष्टः सक्तः ससंशयोऽभिसम्प्लुतबुद्धिरभ्यवपतितोऽन्यथादृष्टिरविशेषग्राही विमार्गगतिर्निवासवृक्षः सत्त्वशरीरदोषमूलानां सर्वदुःखानां भवति| एवमहङ्कारादिभिर्दोषैर्भ्राम्यमाणो नातिवर्तते प्रवृत्तिं, सा च मूलमघस्य||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
ਨਿਵਤ੍ਤਿਰਪਵਰ੍ਗਃ; ਤਤ੍ ਪਰਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਤਤ੍ਤਦਕ੍ਸਰਂ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ ਮੋਕ੍ਸਃ||੧੧|| ਤਤ੍ਰ ਮੁਮੁਕ੍ਸੂਣਾਮੁਦਯਨਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਤਤ੍ਰ ਲੋਕਦੋਸਦਰ੍ਸ਼ਿਨੋ ਮੁਮੁਕ੍ਸੋਰਾਦਿਤ ਏਵਾਚਾਰ੍ਯਾਭਿਗਮਨਂ, ਤਸ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਾਨੁਸ੍ਠਾਨਮ੍, ਅਗ੍ਨੇਰੇਵੋਪਚਰ੍ਯਾ, ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨੁਗਮਨਂ, ਤਦਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧਃ, ਤੇਨਾਵਸ੍ਟਮ੍ਭਃ, ਤਤ੍ਰ ਯਥੋਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ, ਸਤਾਮੁਪਾਸਨਮ੍, ਅਸਤਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮ੍, ਅਸਙ੍ਗਤਿਰ੍ਦੁਰ੍ਜਨੇਨ, ਸਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤਮਪਰੁਸਮਨਤਿਕਾਲੇ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵਚਨਂ, ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਸੁ ਚਾਤ੍ਮਨੀਵਾਵੇਕ੍ਸਾ, ਸਰ੍ਵਾਸਾਮਸ੍ਮਰਣਮਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਮਨਭਿਭਾਸਣਂ ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ, ਸਰ੍ਵਪਰਿਗ੍ਰਹਤ੍ਯਾਗਃ, ਕੌਪੀਨਂ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦਨਾਰ੍ਥਂ, ਧਾਤੁਰਾਗਨਿਵਸਨਂ, ਕਨ੍ਥਾਸੀਵਨਹੇਤੋਃ ਸੂਚੀਪਿਪ੍ਪਲਕਂ, ਸ਼ੌਚਾਧਾਨਤੋਰ੍ਜਲਕੁਣ੍ਡਿਕਾ, ਦਣ੍ਡਧਾਰਣਂ, ਭੈਕ੍ਸਚਰ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਪਾਤ੍ਰਂ, ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਾਰ੍ਥਮੇਕਕਾਲਮਗ੍ਰਾਮ੍ਯੋ ਯਥੋਪਪਨ੍ਨੋਭ੍ਯਵਹਾਰਃ, ਸ਼੍ਰਮਾਪਨਯਨਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ੀਰ੍ਣਸ਼ੁਸ੍ਕਪਰ੍ਣਤਣਾਸ੍ਤਰਣੋਪਧਾਨਂ, ਧ੍ਯਾਨਹੇਤੋਃ ਕਾਯਨਿਬਨ੍ਧਨਂ, ਵਨੇਸ੍ਵਨਿਕੇਤਵਾਸਃ, ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਾਦਿਕਰ੍ਮਵਰ੍ਜਨਂ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਨੁਰਾਗੋਪਤਾਪਨਿਗ੍ਰਹਃ, ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਥਿਤਗਤਪ੍ਰੇਕ੍ਸਿਤਾ ਹਾਰਵਿਹਾਰਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਚੇਸ੍ਟਾਦਿਕੇਸ੍ਵਾਰਮ੍ਭੇਸੁ ਸ੍ਮਤਿਪੂਰ੍ਵਿਕਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਸਤ੍ਕਾਰਸ੍ਤੁਤਿਗਰ੍ਹਾਵਮਾਨਕ੍ਸਮਤ੍ਵਂ, ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਯਾਸਸ਼੍ਰਮਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਸੁਖਦੁਃਖਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਹਤ੍ਵਂ, ਸ਼ੋਕਦੈਨ੍ਯਮਾਨੋਦ੍ਵੇਗਮਦਲੋਭਰਾਗੇਰ੍ਸ੍ਯਾਭਯਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਿਰਸਞ੍ਚਲਨਮ੍, ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦਿਸੂਪਸਰ੍ਗਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਲੋਕਪੁਰੁਸਯੋਃ ਸਰ੍ਗਾਦਿਸਾਮਾਨ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸਣਂ, ਕਾਰ੍ਯਕਾਲਾਤ੍ਯਯਭਯਂ, ਯੋਗਾਰਮ੍ਭੇ ਸਤਤਮਨਿਰ੍ਵੇਦਃ, ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਤ੍ਸਾਹਃ, ਅਪਵਰ੍ਗਾਯ ਧੀਧਤਿਸ੍ਮਤਿਬਲਾਧਾਨਂ; ਨਿਯਮਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚੇਤਸਿ, ਚੇਤਸ ਆਤ੍ਮਨਿ, ਆਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ; ਧਾਤੁਭੇਦੇਨ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਮਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ, ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਰਣਵਦ੍ਦੁਃਖਮਸ੍ਵਮਨਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਭ੍ਯੁਪਗਮਃ, ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਵਘਸਞ੍ਜ੍ਞਾ , ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੇ ਸੁਖਮਿਤ੍ਯਭਿਨਿਵੇਸ਼ਃ; ਏਸ ਮਾਰ੍ਗੋਪਵਰ੍ਗਾਯ, ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਬਧ੍ਯਤੇ; ਇਤ੍ਯੁਦਯਨਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ||੧੨||
View original
निवृत्तिरपवर्गः; तत् परं प्रशान्तं तत्तदक्षरं तद्ब्रह्म स मोक्षः||११|| तत्र मुमुक्षूणामुदयनानि व्याख्यास्यामः| तत्र लोकदोषदर्शिनो मुमुक्षोरादित एवाचार्याभिगमनं, तस्योपदेशानुष्ठानम्, अग्नेरेवोपचर्या, धर्मशास्त्रानुगमनं, तदार्थावबोधः, तेनावष्टम्भः, तत्र यथोक्ताः क्रियाः, सतामुपासनम्, असतां परिवर्जनम्, असङ्गतिर्दुर्जनेन, सत्यं सर्वभूतहितमपरुषमनतिकाले परीक्ष्य वचनं, सर्वप्राणिषु चात्मनीवावेक्षा, सर्वासामस्मरणमसङ्कल्पनमप्रार्थनमनभिभाषणं च स्त्रीणां, सर्वपरिग्रहत्यागः, कौपीनं प्रच्छादनार्थं, धातुरागनिवसनं, कन्थासीवनहेतोः सूचीपिप्पलकं, शौचाधानतोर्जलकुण्डिका, दण्डधारणं, भैक्षचर्यार्थं पात्रं, प्राणधारणार्थमेककालमग्राम्यो यथोपपन्नोऽभ्यवहारः, श्रमापनयनार्थं शीर्णशुष्कपर्णतृणास्तरणोपधानं, ध्यानहेतोः कायनिबन्धनं, वनेष्वनिकेतवासः, तन्द्रानिन्द्रालस्यादिकर्मवर्जनं, इन्द्रियार्थेष्वनुरागोपतापनिग्रहः, सुप्तस्थितगतप्रेक्षिता हारविहारप्रत्यङ्गचेष्टादिकेष्वारम्भेषु स्मृतिपूर्विका प्रवृत्तिः, सत्कारस्तुतिगर्हावमानक्षमत्वं, क्षुत्पिपासायासश्रमशीतोष्णवातवर्षासुखदुःखसंस्पर्शसहत्वं, शोकदैन्यमानोद्वेगमदलोभरागेर्ष्याभयक्रोधादिभिरसञ्चलनम्, अहङ्कारादिषूपसर्गसञ्ज्ञा, लोकपुरुषयोः सर्गादिसामान्यावेक्षणं, कार्यकालात्ययभयं, योगारम्भे सततमनिर्वेदः, सत्त्वोत्साहः, अपवर्गाय धीधृतिस्मृतिबलाधानं; नियमनमिन्द्रियाणां चेतसि, चेतस आत्मनि, आत्मनश्च; धातुभेदेन शरीरावयवसङ्ख्यानमभीक्ष्णं, सर्वं कारणवद्दुःखमस्वमनित्यमित्यभ्युपगमः, सर्वप्रवृत्तिष्वघसञ्ज्ञा , सर्वसन्न्यासे सुखमित्यभिनिवेशः; एष मार्गोऽपवर्गाय, अतोऽन्यथा बध्यते; इत्युदयनानि व्याख्यातानि||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13-15) · Śloka 15
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਏਤੈਰਵਿਮਲਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯੁਪਾਯੈਰ੍ਵਿਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ| ਮਜ੍ਯਮਾਨ ਇਵਾਦਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤੈਲਚੇਲਕਚਾਦਿਭਿਃ||੧੩|| ਗ੍ਰਹਾਮ੍ਬੁਦਰਜੋਧੂਮਨੀਹਾਰੈਰਸਮਾਵਤਮ੍| ਯਥਾਰ੍ਕਮਣ੍ਡਲਂ ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਥਾਮਲਮ੍||੧੪|| ਜ੍ਵਲਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਸਂਰੁਦ੍ਧਂ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਂਵਤਾਯਨੇ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਰ੍ਚਿਰ੍ਦੀਪੋ ਦੀਪਾਸ਼ਯੇ ਯਥਾ||੧੫||
View original
भवन्ति चात्र- एतैरविमलं सत्त्वं शुद्ध्युपायैर्विशुध्यति| मृज्यमान इवादर्शस्तैलचेलकचादिभिः||१३|| ग्रहाम्बुदरजोधूमनीहारैरसमावृतम्| यथाऽर्कमण्डलं भाति भाति सत्त्वं तथाऽमलम्||१४|| ज्वलत्यात्मनि संरुद्धं तत् सत्त्वं संवृतायने| शुद्धः स्थिरः प्रसन्नार्चिर्दीपो दीपाशये यथा||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (16-19) · Śloka 19
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਯਯਾ ਭਿਨਤ੍ਤ੍ਯਤਿਬਲਂ ਮਹਾਮੋਹਮਯਂ ਤਮਃ||੧੬|| ਸਰ੍ਵਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਜ੍ਞੋ ਯਯਾ ਭਵਤਿ ਨਿਃਸ੍ਪਹਃ| ਯੋਗਂ ਯਯਾ ਸਾਧਯਤੇ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਯਯਾ||੧੭|| ਯਯਾ ਨੋਪੈਤ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਂ ਨੋਪਾਸ੍ਤੇ ਕਾਰਣਂ ਯਯਾ| ਯਯਾ ਨਾਲਮ੍ਬਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਯਯਾ||੧੮|| ਯਾਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਯਾ ਨਿਤ੍ਯਮਜਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮਵ੍ਯਯਮ੍ | ਵਿਦ੍ਯਾ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਮਤਿਰ੍ਮੇਧਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਸਾ ਮਤਾ||੧੯||
View original
शुद्धसत्त्वस्य या शुद्धा सत्या बुद्धिः प्रवर्तते| यया भिनत्त्यतिबलं महामोहमयं तमः||१६|| सर्वभावस्वभावज्ञो यया भवति निःस्पृहः| योगं यया साधयते साङ्ख्यः सम्पद्यते यया||१७|| यया नोपैत्यहङ्कारं नोपास्ते कारणं यया| यया नालम्बते किञ्चित् सर्वं सन्न्यस्यते यया||१८|| याति ब्रह्म यया नित्यमजरं शान्तमव्ययम् | विद्या सिद्धिर्मतिर्मेधा प्रज्ञा ज्ञानं च सा मता||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (20) · Śloka 20
ਲੋਕੇ ਵਿਤਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਲੋਕਂ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਃ| ਪਰਾਵਰਦਸ਼ਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨਮੂਲਾ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ||੨੦||
View original
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यतः| परावरदृशः शान्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (21) · Śloka 21
ਪਸ਼੍ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ ਹਿ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ਯ ਸਂਯੋਗੋ ਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ||੨੧||
View original
पश्यतः सर्वभावान् हि सर्वावस्थासु सर्वदा| ब्रह्मभूतस्य संयोगो न शुद्धस्योपपद्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
ਨਾਤ੍ਮਨਃ ਕਰਣਾਭਾਵਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਮਪ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਸ ਸਰ੍ਵਕਰਣਾਯੋਗਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||੨੨||
View original
नात्मनः करणाभावाल्लिङ्गमप्युपलभ्यते| स सर्वकरणायोगान्मुक्त इत्यभिधीयते||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
ਵਿਪਾਪਂ ਵਿਰਜਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਰਮਕ੍ਸਰਮਵ੍ਯਯਮ੍| ਅਮਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਪਰ੍ਯਾਯੈਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ||੨੩|| ਏਤਤ੍ਤਤ੍ ਸੌਮ੍ਯ! ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਸਂਸ਼ਯਾਃ| ਮੁਨਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਜਗ੍ਮੁਰ੍ਵੀਤਮੋਹਰਜਃਸ੍ਪਹਾਃ||੨੪||
View original
विपापं विरजः शान्तं परमक्षरमव्ययम्| अमृतं ब्रह्म निर्वाणं पर्यायैः शान्तिरुच्यते||२३|| एतत्तत् सौम्य! विज्ञानं यज्ज्ञात्वा मुक्तसंशयाः| मुनयः प्रशमं जग्मुर्वीतमोहरजःस्पृहाः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (25-26) · Śloka 26
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਸਪ੍ਰਯੋਜਨਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਲੋਕਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਚ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਮੂਲਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਨਿਵਤ੍ਤੌ ਮਾਰ੍ਗ ਏਵ ਚ||੨੫|| ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮਾਧਾਨਂ ਸਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਨੈਸ੍ਠਿਕੀ| ਵਿਚਯੇ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾ ਨਿਸ੍ਠਾ ਚ ਪਰਮਰ੍ਸਿਣਾ||੨੬||
View original
तत्र श्लोकौ- सप्रयोजनमुद्दिष्टं लोकस्य पुरुषस्य च| सामान्यं मूलमुत्पत्तौ निवृत्तौ मार्ग एव च||२५|| शुद्धसत्त्वसमाधानं सत्या बुद्धिश्च नैष्ठिकी| विचये पुरुषस्योक्ता निष्ठा च परमर्षिणा||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪੁਰੁਸਵਿਚਯਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने पुरुषविचयशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon