Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಾಭೃತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातश्चिकित्साप्राभृतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
16. cikitsāprābhr̥tīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಾಭೃತೋ ಧೀಮಾನ್ ಶಾಸ್ತ್ರವಾನ್ ಕರ್ಮತತ್ಪರಃ| ನರಂ ವಿರೇಚಯತಿ ಯಂ ಸ ಯೋಗಾತ್ ಸುಖಮಶ್ನುತೇ||೩|| ಯಂ ವೈದ್ಯಮಾನೀ ತ್ವಬುಧೋ ವಿರೇಚಯತಿ ಮಾನವಮ್| ಸೋಽತಿಯೋಗಾದಯೋಗಾಚ್ಚ ಮಾನವೋ ದುಃಖಮಶ್ನುತೇ||೪||
View original
चिकित्साप्राभृतो धीमान् शास्त्रवान् कर्मतत्परः| नरं विरेचयति यं स योगात् सुखमश्नुते||३|| यं वैद्यमानी त्वबुधो विरेचयति मानवम्| सोऽतियोगादयोगाच्च मानवो दुःखमश्नुते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಲಾಘವಂ ಗ್ಲಾನಿರ್ವ್ಯಾಧೀನಾಮಣುತಾ ರುಚಿಃ| ಹೃದ್ವರ್ಣಶುದ್ಧಿಃ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾ ಕಾಲೇ ವೇಗಪ್ರವರ್ತನಮ್||೫|| ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಮನಃಶುದ್ಧಿರ್ಮಾರುತಸ್ಯಾನುಲೋಮತಾ| ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ ಕಾಯಾಗ್ನೇಶ್ಚಾನುವರ್ತನಮ್ ||೬|| ಷ್ಠೀವನಂ ಹೃದಯಾಶುದ್ಧಿರುತ್ಕ್ಲೇಶಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಯೋಃ| ಆಧ್ಮಾನಮರುಚಿಶ್ಛರ್ದಿರದೌರ್ಬಲ್ಯಮಲಾಘವಮ್||೭|| ಜಙ್ಘೋರುಸದನಂ ತನ್ದ್ರಾ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಪೀನಸಾಗಮಃ| ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯವಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಮಾರುತಸ್ಯ ಚ ನಿಗ್ರಹಃ||೮|| ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫವಾತಾನಾಮಾಗತಾನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಪರಂ ಸ್ರವತಿ ಯದ್ರಕ್ತಂ ಮೇದೋಮಾಂಸೋದಕೋಪಮಮ್||೯|| ನಿಃಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಮುದಕಂ ಶೋಣಿತಂ ಕೃಷ್ಣಮೇವ ವಾ| ತೃಷ್ಯತೋ ಮಾರುತಾರ್ತಸ್ಯ ಸೋಽತಿಯೋಗಃ ಪ್ರಮುಹ್ಯತಃ||೧೦||
View original
दौर्बल्यं लाघवं ग्लानिर्व्याधीनामणुता रुचिः| हृद्वर्णशुद्धिः क्षुत्तृष्णा काले वेगप्रवर्तनम्||५|| बुद्धीन्द्रियमनःशुद्धिर्मारुतस्यानुलोमता| सम्यग्विरिक्तलिङ्गानि कायाग्नेश्चानुवर्तनम् ||६|| ष्ठीवनं हृदयाशुद्धिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः| आध्मानमरुचिश्छर्दिरदौर्बल्यमलाघवम्||७|| जङ्घोरुसदनं तन्द्रा स्तैमित्यं पीनसागमः| लक्षणान्यविरिक्तानां मारुतस्य च निग्रहः||८|| विट्पित्तकफवातानामागतानां यथाक्रमम्| परं स्रवति यद्रक्तं मेदोमांसोदकोपमम्||९|| निःश्लेष्मपित्तमुदकं शोणितं कृष्णमेव वा| तृष्यतो मारुतार्तस्य सोऽतियोगः प्रमुह्यतः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (11-12) · Śloka 12
ವಮನೇಽತಿಕೃತೇ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇತಾನ್ಯೇವ ಭವನ್ತಿ ಹಿ| ಊರ್ಧ್ವಗಾ ವಾತರೋಗಾಶ್ಚ ವಾಗ್ಗ್ರಹಶ್ಚಾಧಿಕೋ ಭವೇತ್||೧೧|| ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಾಭೃತಂ ತಸ್ಮಾದುಪೇಯಾಚ್ಛರಣಂ ನರಃ| ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ ಯ ಏನಮತ್ಯನ್ತಮಾಯುಷಾ ಚ ಸುಖೇನ ಚ||೧೨||
View original
वमनेऽतिकृते लिङ्गान्येतान्येव भवन्ति हि| ऊर्ध्वगा वातरोगाश्च वाग्ग्रहश्चाधिको भवेत्||११|| चिकित्साप्राभृतं तस्मादुपेयाच्छरणं नरः| युञ्ज्याद् य एनमत्यन्तमायुषा च सुखेन च||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (13-19) · Śloka 19
ಅವಿಪಾಕೋಽರುಚಿಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ಪಾಣ್ಡುತಾ ಗೌರವಂ ಕ್ಲಮಃ| ಪಿಡಕಾಕೋಠಕಣ್ಡೂನಾಂ ಸಮ್ಭವೋಽರತಿರೇವ ಚ||೧೩|| ಆಲಸ್ಯಶ್ರಮದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಮವಸಾದಕಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಸಮುತ್ಕ್ಲೇಶೋ ನಿದ್ರಾನಾಶೋಽತಿನಿದ್ರತಾ||೧೪|| ತನ್ದ್ರಾ ಕ್ಲೈಬ್ಯಮಬುದ್ಧಿತ್ವಮಶಸ್ತಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮ್| ಬಲವರ್ಣಪ್ರಣಾಶಶ್ಚ ತೃಪ್ಯತೋ ಬೃಂಹಣೈರಪಿ||೧೫|| ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ತಸ್ಮೈ ಸಂಶೋಧನಂ ಹಿತಮ್| ಊರ್ಧ್ವಂ ಚೈವಾನುಲೋಮಂ ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ಯಥಾಬಲಮ್||೧೬|| ಏವಂ ವಿಶುದ್ಧಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಕಾಯಾಗ್ನಿರಭಿವರ್ಧತೇ| ವ್ಯಾಧಯಶ್ಚೋಪಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚಾನುವರ್ತತೇ||೧೭|| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ವರ್ಣಶ್ಚಾಸ್ಯ ಪ್ರಸೀದತಿ| ಬಲಂ ಪುಷ್ಟಿರಪತ್ಯಂ ಚ ವೃಷತಾ ಚಾಸ್ಯ ಜಾಯತೇ||೧೮|| ಜರಾಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಲಭತೇ ಚಿರಂ ಜೀವತ್ಯನಾಮಯಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಸಂಶೋಧನಂ ಕಾಲೇ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಂ ಪಿಬೇನ್ನರಃ||೧೯||
View original
अविपाकोऽरुचिः स्थौल्यं पाण्डुता गौरवं क्लमः| पिडकाकोठकण्डूनां सम्भवोऽरतिरेव च||१३|| आलस्यश्रमदौर्बल्यं दौर्गन्ध्यमवसादकः| श्लेष्मपित्तसमुत्क्लेशो निद्रानाशोऽतिनिद्रता||१४|| तन्द्रा क्लैब्यमबुद्धित्वमशस्तस्वप्नदर्शनम्| बलवर्णप्रणाशश्च तृप्यतो बृंहणैरपि||१५|| बहुदोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम्| ऊर्ध्वं चैवानुलोमं च यथादोषं यथाबलम्||१६|| एवं विशुद्धकोष्ठस्य कायाग्निरभिवर्धते| व्याधयश्चोपशाम्यन्ति प्रकृतिश्चानुवर्तते||१७|| इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्वर्णश्चास्य प्रसीदति| बलं पुष्टिरपत्यं च वृषता चास्य जायते||१८|| जरां कृच्छ्रेण लभते चिरं जीवत्यनामयः| तस्मात् संशोधनं काले युक्तियुक्तं पिबेन्नरः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21
ದೋಷಾಃ ಕದಾಚಿತ್ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಜಿತಾ ಲಙ್ಘನಪಾಚನೈಃ| ಜಿತಾಃ ಸಂಶೋಧನೈರ್ಯೇ ತು ನ ತೇಷಾಂ ಪುನರುದ್ಭವಃ||೨೦|| ದೋಷಾಣಾಂ ಚ ದ್ರುಮಾಣಾಂ ಚ ಮೂಲೇಽನುಪಹತೇ ಸತಿ| ರೋಗಾಣಾಂ ಪ್ರಸವಾನಾಂ ಚ ಗತಾನಾಮಾಗತಿರ್ಧ್ರುವಾ||೨೧||
View original
दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः| जिताः संशोधनैर्ये तु न तेषां पुनरुद्भवः||२०|| दोषाणां च द्रुमाणां च मूलेऽनुपहते सति| रोगाणां प्रसवानां च गतानामागतिर्ध्रुवा||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
ಭೇಷಜಕ್ಷಪಿತೇ ಪಥ್ಯಮಾಹಾರೈರೇವ ಬೃಂಹಣಮ್| ಘೃತಮಾಂಸರಸಕ್ಷೀರಹೃದ್ಯಯೂಷೋಪಸಂಹಿತೈಃ||೨೨|| ಅಭ್ಯಙ್ಗೋತ್ಸಾದನೈಃ ಸ್ನಾನೈರ್ನಿರೂಹೈಃ ಸಾನುವಾಸನೈಃ| ತಥಾ ಸ ಲಭತೇ ಶರ್ಮ ಯುಜ್ಯತೇ ಚಾಯುಷಾ ಚಿರಮ್||೨೩||
View original
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैरेव बृंहणम्| घृतमांसरसक्षीरहृद्ययूषोपसंहितैः||२२|| अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैर्निरूहैः सानुवासनैः| तथा स लभते शर्म युज्यते चायुषा चिरम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
ಅತಿಯೋಗಾನುಬದ್ಧಾನಾಂ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ತೈಲಂ ಮಧುರಕೈಃ ಸಿದ್ಧಮಥವಾಽಪ್ಯನುವಾಸನಮ್||೨೪|| ಯಸ್ಯ ತ್ವಯೋಗಸ್ತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪುನಃ ಸಂಶೋಧಯೇನ್ನರಮ್| ಮಾತ್ರಾಕಾಲಬಲಾಪೇಕ್ಷೀ ಸ್ಮರನ್ ಪೂರ್ವಮನುಕ್ರಮಮ್||೨೫|| ಸ್ನೇಹನೇ ಸ್ವೇದನೇ ಶುದ್ಧೌ ರೋಗಾಃ ಸಂಸರ್ಜನೇ ಚ ಯೇ| ಜಾಯನ್ತೇಽಮಾರ್ಗವಿಹಿತೇ ತೇಷಾಂ ಸಿದ್ಧಿಷು ಸಾಧನಮ್||೨೬||
View original
अतियोगानुबद्धानां सर्पिःपानं प्रशस्यते| तैलं मधुरकैः सिद्धमथवाऽप्यनुवासनम्||२४|| यस्य त्वयोगस्तं स्निग्धं पुनः संशोधयेन्नरम्| मात्राकालबलापेक्षी स्मरन् पूर्वमनुक्रमम्||२५|| स्नेहने स्वेदने शुद्धौ रोगाः संसर्जने च ये| जायन्तेऽमार्गविहिते तेषां सिद्धिषु साधनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (27) · Śloka 27
ಜಾಯನ್ತೇ ಹೇತುವೈಷಮ್ಯಾದ್ವಿಷಮಾ ದೇಹಧಾತವಃ| ಹೇತುಸಾಮ್ಯಾತ್ ಸಮಾಸ್ತೇಷಾಂ ಸ್ವಭಾವೋಪರಮಃ ಸದಾ||೨೭||
View original
जायन्ते हेतुवैषम्याद्विषमा देहधातवः| हेतुसाम्यात् समास्तेषां स्वभावोपरमः सदा||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (28) · Śloka 28
ಪ್ರವೃತ್ತಿಹೇತುರ್ಭಾವಾನಾಂ ನ ನಿರೋಧೇಽಸ್ತಿ ಕಾರಣಮ್| ಕೇಚಿತ್ತತ್ರಾಪಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಹೇತುಂ ಹೇತೋರವರ್ತನಮ್||೨೮||
View original
प्रवृत्तिहेतुर्भावानां न निरोधेऽस्ति कारणम्| केचित्तत्रापि मन्यन्ते हेतुं हेतोरवर्तनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (29-30) · Śloka 30
ಏವಮುಕ್ತಾರ್ಥಮಾಚಾರ್ಯಮಗ್ನಿವೇಶೋಽಭ್ಯಭಾಷತ| ಸ್ವಭಾವೋಪರಮೇ ಕರ್ಮ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಾಭೃತಸ್ಯ ಕಿಮ್||೨೯|| ಭೇಷಜೈರ್ವಿಷಮಾನ್ ಧಾತೂನ್ ಕಾನ್ ಸಮೀಕುರುತೇ ಭಿಷಕ್| ಕಾ ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಭಗವನ್! ಕಿಮರ್ಥಂ ವಾ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ||೩೦||
View original
एवमुक्तार्थमाचार्यमग्निवेशोऽभ्यभाषत| स्वभावोपरमे कर्म चिकित्साप्राभृतस्य किम्||२९|| भेषजैर्विषमान् धातून् कान् समीकुरुते भिषक्| का वा चिकित्सा भगवन्! किमर्थं वा प्रयुज्यते||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (31-32) · Śloka 33
ತಚ್ಛಿಷ್ಯವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ವ್ಯಾಜಹಾರ ಪುನರ್ವಸುಃ| ಶ್ರೂಯತಾಮತ್ರ ಯಾ ಸೋಮ್ಯ! ಯುಕ್ತಿರ್ದೃಷ್ಟಾ ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ||೩೧|| ನ ನಾಶಕಾರಣಾಭಾವಾದ್ಭಾವಾನಾಂ ನಾಶಕಾರಣಮ್| ಜ್ಞಾಯತೇ ನಿತ್ಯಗಸ್ಯೇವ ಕಾಲಸ್ಯಾತ್ಯಯಕಾರಣಮ್||೩೨|| ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾದ್ಯಥಾ ಭೂತಸ್ತಥಾ ಭಾವೋ ವಿಪದ್ಯತೇ|೩೩|
View original
तच्छिष्यवचनं श्रुत्वा व्याजहार पुनर्वसुः| श्रूयतामत्र या सोम्य! युक्तिर्दृष्टा महर्षिभिः||३१|| न नाशकारणाभावाद्भावानां नाशकारणम्| ज्ञायते नित्यगस्येव कालस्यात्ययकारणम्||३२|| शीघ्रगत्वाद्यथा भूतस्तथा भावो विपद्यते|३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (33) · Śloka 33
ನಿರೋಧೇ ಕಾರಣಂ ತಸ್ಯ ನಾಸ್ತಿ ನೈವಾನ್ಯಥಾಕ್ರಿಯಾ||೩೩||
View original
निरोधे कारणं तस्य नास्ति नैवान्यथाक्रिया||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (34-36) · Śloka 36
ಯಾಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಭಿರ್ಜಾಯನ್ತೇ ಶರೀರೇ ಧಾತವಃ ಸಮಾಃ| ಸಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಕರ್ಮ ತದ್ಭಿಷಜಾಂ ಸ್ಮೃತಮ್||೩೪|| ಕಥಂ ಶರೀರೇ ಧಾತೂನಾಂ ವೈಷಮ್ಯಂ ನ ಭವೇದಿತಿ| ಸಮಾನಾಂ ಚಾನುಬನ್ಧಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಕ್ರಿಯಾ||೩೫|| ತ್ಯಾಗಾದ್ವಿಷಮಹೇತೂನಾಂ ಸಮಾನಾಂ ಚೋಪಸೇವನಾತ್| ವಿಷಮಾ ನಾನುಬಧ್ನನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಧಾತವಃ ಸಮಾಃ||೩೬||
View original
याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः| सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां स्मृतम्||३४|| कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेदिति| समानां चानुबन्धः स्यादित्यर्थं क्रियते क्रिया||३५|| त्यागाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (37-38) · Śloka 38
ಸಮೈಸ್ತು ಹೇತುಭಿರ್ಯಸ್ಮಾದ್ಧಾತೂನ್ ಸಞ್ಜನಯೇತ್ ಸಮಾನ್| ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಾಭೃತಸ್ತಸ್ಮಾದ್ದಾತಾ ದೇಹಸುಖಾಯುಷಾಮ್||೩೭|| ಧರ್ಮಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಕಾಮಸ್ಯ ನೃಲೋಕಸ್ಯೋಭಯಸ್ಯ ಚ| ದಾತಾ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ವೈದ್ಯೋ ದಾನಾದ್ದೇಹಸುಖಾಯುಷಾಮ್||೩೮||
View original
समैस्तु हेतुभिर्यस्माद्धातून् सञ्जनयेत् समान्| चिकित्साप्राभृतस्तस्माद्दाता देहसुखायुषाम्||३७|| धर्मस्यार्थस्य कामस्य नृलोकस्योभयस्य च| दाता सम्पद्यते वैद्यो दानाद्देहसुखायुषाम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (39-41) · Śloka 41
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಾಭೃತಗುಣೋ ದೋಷೋ ಯಶ್ಚೇತರಾಶ್ರಯಃ| ಯೋಗಾಯೋಗಾತಿಯೋಗಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಶುದ್ಧಿಸಂಶ್ರಯಮ್||೩೯|| ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸಂಶೋಧನಗುಣಾಶ್ಚ ಯೇ| ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಾತ್ರಂ ಚ ಸಿದ್ಧಿವ್ಯಾಪತ್ತಿಸಂಶ್ರಯಮ್||೪೦|| ಯಾ ಚ ಯುಕ್ತಿಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಯಂ ಚಾರ್ಥಂ ಕುರುತೇ ಭಿಷಕ್| ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಾಭೃತೇಽಧ್ಯಾಯೇ ತತ್ ಸರ್ವಮವದನ್ಮುನಿಃ||೪೧||
View original
तत्र श्लोकाः- चिकित्साप्राभृतगुणो दोषो यश्चेतराश्रयः| योगायोगातियोगानां लक्षणं शुद्धिसंश्रयम्||३९|| बहुदोषस्य लिङ्गानि संशोधनगुणाश्च ये| चिकित्सासूत्रमात्रं च सिद्धिव्यापत्तिसंश्रयम्||४०|| या च युक्तिश्चिकित्सायां यं चार्थं कुरुते भिषक्| चिकित्साप्राभृतेऽध्याये तत् सर्वमवदन्मुनिः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಾಭೃತೀಯೋ ನಾಮ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೬|| ಸಮಾಪ್ತಃ ಕಲ್ಪನಾಚತುಷ್ಕಃ||೪||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने चिकित्साप्राभृतीयो नाम षोडशोऽध्यायः||१६|| समाप्तः कल्पनाचतुष्कः||४||
🔊 Audio coming soon