15. upakalpanīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઉપકલ્પનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ઇહ ખલુ રાજાનં રાજમાત્રમન્યં વા વિપુલદ્રવ્યં વમનં વિરેચનં વા પાયયિતુકામેન ભિષજા પ્રાગેવૌષધપાનાત્ સમ્ભારા ઉપકલ્પનીયા ભવન્તિ સમ્યક્ચૈવ હિ ગચ્છત્યૌષધે પ્રતિભોગાર્થાઃ, વ્યાપન્ને ચૌષધે વ્યાપદઃ પરિસઙ્ખ્યાય પ્રતીકારાર્થાઃ; ન હિ સન્નિકૃષ્ટે કાલે પ્રાદુર્ભૂતાયામાપદિ સત્યપિ ક્રયાક્રયે સુકરમાશુ સમ્ભરણમૌષધાનાં યથાવદિતિ||૩|| એવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- નનુ ભગવન્! આદાવેવ જ્ઞાનવતા તથા પ્રતિવિધાતવ્યં યથા પ્રતિવિહિતે સિધ્યેદેવૌષધમેકાન્તેન, સમ્યક્પ્રયોગનિમિત્તા હિ સર્વકર્મણાં સિદ્ધિરિષ્ટા, વ્યાપચ્ચાસમ્યક્પ્રયોગનિમિત્તા; અથ સમ્યગસમ્યક્ ચ સમારબ્ધં કર્મ સિદ્ધ્યતિ વ્યાપદ્યતે વાઽનિયમેન, તુલ્યં ભવતિ જ્ઞાનમજ્ઞાનેનેતિ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- શક્યં તથા પ્રતિવિધાતુમસ્માભિરસ્મદ્વિધૈર્વાઽપ્યગ્નિવેશ! યથા પ્રતિવિહિતે સિધ્યેદેવૌષધમેકાન્તેન, તચ્ચ પ્રયોગસૌષ્ઠવમુપદેષ્ટું યથાવત્; નહિ કશ્ચિદસ્તિ ય એતદેવમુપદિષ્ટમુપધારયિતુમુત્સહેત, ઉપધાર્ય વા તથા પ્રતિપત્તું પ્રયોક્તું વા; સૂક્ષ્માણિ હિ દોષભેષજદેશકાલબલશરીરાહારસાત્મ્યસત્ત્વપ્રકૃતિવયસામવસ્થાન્તરાણિ, યાન્યનુચિન્ત્યમાનાનિ વિમલવિપુલબુદ્ધેરપિ બુદ્ધિમાકુલીકુર્યુઃ કિં પુનરલ્પબુદ્ધેઃ; તસ્માદુભયમેતદ્યથાવદુપદેક્ષ્યામઃ- સમ્યક્પ્રયોગં ચૌષધાનાં, વ્યાપન્નાનાં ચ વ્યાપત્સાધનાનિ સિદ્ધિષૂત્તરકાલમ્||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ઇદાનીં તાવત્ સમ્ભારાન્ વિવિધાનપિ સમાસેનોપદેક્ષ્યામઃ; તદ્યથા- દૃઢં નિવાતં પ્રવાતૈકદેશં સુખપ્રવિચારમનુપત્યકં ધૂમાતપજલરજસામનભિગમનીયમનિષ્ઠાનાં ચ શબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધાનાં સોદપાનોદૂખલમુસલવર્ચઃસ્થાનસ્નાનભૂમિમહાનસં વાસ્તુવિદ્યાકુશલઃ પ્રશસ્તં ગૃહમેવ તાવત્ પૂર્વમુપકલ્પયેત્||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

તતઃ શીલશૌચાચારાનુરાગદાક્ષ્યપ્રાદક્ષિણ્યોપપન્નાનુપચારકુશલાન્ સર્વકર્મસુ પર્યવદાતાન્ સૂપૌદનપાચકસ્નાપકસંવાહકોત્થાપકસંવેશકૌષધપેષકાંશ્ચ પરિચારકાન્ સર્વકર્મસ્વપ્રતિકૂલાન્, તથા ગીતવાદિત્રોલ્લાપકશ્લોકગાથાખ્યાયિકેતિહાસપુરાણકુશલાનભિપ્રાયજ્ઞાનનુમતાંશ્ચ દેશકાલવિદઃ પારિષદ્યાંશ્ચ, તથા લાવકપિઞ્જિલશશહરિણૈણકાલપુચ્છકમૃગમાતૃકોરભ્રાન્, ગાં દોગ્ધ્રીં શીલવતીમનાતુરાં જીવદ્વત્સાં સુપ્રતિવિહિતતૃણશરણપાનીયાં, પાત્ર્યાચમનીયોદકોષ્ઠમણિકઘટપિઠરપર્યોગકુમ્ભીકુમ્ભકુણ્ડશરાવ- દર્વીકટોદઞ્ચનપરિપચનમન્થાનચર્મચેલસૂત્રકાર્પાસોર્ણાદીનિ ચ, શયનાસનાદીનિ ચોપન્યસ્તભૃઙ્ગારપ્રતિગ્રહાણિ સુપ્રયુક્તાસ્તરણોત્તરપ્રચ્છદોપધાનાનિ સોપાશ્રયાણિ સંવેશનોપવેશનસ્નેહસ્વેદાભ્યઙ્ગપ્રદેહપરિષેકાનુલેપનવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસન- શિરોવિરેચનમૂત્રોચ્ચારકર્મણામુપચારસુખાનિ, સુપ્રક્ષાલિતોપધાનાશ્ચ સુશ્લક્ષ્ણખરમધ્યમા દૃષદઃ, શસ્ત્રાણિ ચોપકરણાર્થાનિ, ધૂમનેત્રં ચ, બસ્તિનેત્રં ચોત્તરબસ્તિકં ચ, કુશહસ્તકં ચ, તુલાં ચ, માનભાણ્ડં ચ, ઘૃતતૈલવસામજ્જક્ષૌદ્રફાણિતલવણેન્ધનોદકમધુસીધુસુરાસૌવીરકતુષોદક- મૈરેયમેદકદધિદધિમણ્ડોદસ્વિદ્ધાન્યામ્લમૂત્રાણિ ચ, તથા શાલિષષ્ટિકમુદ્ગમાષયવતિલકુલત્થબદરમૃદ્વીકાકાશ્મર્યપરૂષકાભયામલકબિભીતકાનિ, નાનાવિધાનિ ચ સ્નેહસ્વેદોપકરણાનિ દ્રવ્યાણિ, તથૈવોર્ધ્વહરાનુલોમિકોભયભાઞ્જિ, સઙ્ગ્રહણીયદીપનીયપાચનીયોપશમનીયવાતહરાદિસમાખ્યાતાનિ ચૌષધાનિ; યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિહ્યાપદઃ પરિસઙ્ખ્યાય પ્રતીકારાર્થમુપકરણં વિદ્યાત્, યચ્ચ પ્રતિભોગાર્થં, તત્તદુપકલ્પયેત્||૭||

Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9

તતસ્તં પુરુષં યથોક્તાભ્યાં સ્નેહસ્વેદાભ્યાં યથાર્હમુપપાદયેત્, તં ચેદસ્મિન્નન્તરે માનસઃ શારીરો વા વ્યાધિઃ કશ્ચિત્તીવ્રતરઃ સહસાઽભ્યાગચ્છેત્તમેવ તાવદસ્યોપાવર્તયિતું યતેત, તતસ્તમુપાવર્ત્ય તાવન્તમેવૈનં કાલં તથાવિધેનૈવ કર્મણોપાચરેત્||૮|| તતસ્તં પુરુષં સ્નેહસ્વેદોપપન્નમનુપહતમનસમભિસમીક્ષ્ય સુખોષિતં સુપ્રજીર્ણભક્તં શિરઃસ્નાતમનુલિપ્તગાત્રં સ્રગ્વિણમનુપહતવસ્ત્રસંવીતં દેવતાગ્નિદ્વિજગુરુવૃદ્ધવૈદ્યાનર્ચિતવન્તમિષ્ટે નક્ષત્રતિથિકરણમુહૂર્તે કારયિત્વા બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિવાચનં પ્રયુક્તાભિરાશીર્ભિરભિમન્ત્રિતાં મધુમધુકસૈન્ધવફાણિતોપહિતાં મદનફલકષાયમાત્રાં પાયયેત્||૯||

Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11

મદનફલકષાયમાત્રાપ્રમાણં તુ ખલુ સર્વસંશોધનમાત્રાપ્રમાણાનિ ચ પ્રતિપુરુષમપેક્ષિતવ્યાનિ ભવન્તિ; યાવદ્ધિ યસ્ય સંશોધનં પીતં વૈકારિકદોષહરણાયોપપદ્યતે ન ચાતિયોગાયોગાય, તાવદસ્ય માત્રાપ્રમાણં વેદિતવ્યં ભવતિ||૧૦|| પીતવન્તં તુ ખલ્વેનં મુહૂર્તમનુકાઙ્ક્ષેત, તસ્ય યદા જાનીયાત્ સ્વેદપ્રાદુર્ભાવેણ દોષં પ્રવિલયનમાપદ્યમાનં, લોમહર્ષેણ ચ સ્થાનેભ્યઃ પ્રચલિતં, કુક્ષિસમાધ્માપનેન ચ કુક્ષિમનુગતં, હૃલ્લાસાસ્યસ્રવણાભ્યામપિ ચોર્ધ્વમુખીભૂતમ્, અથાસ્મૈ જાનુસમમસમ્બાધં સુપ્રયુક્તાસ્તરણોત્તરપ્રચ્છદોપધાનં સોપાશ્રયમાસનમુપવેષ્ટું પ્રયચ્છેત્, પ્રતિગ્રહાંશ્ચોપચારયેત્, લાલાટપ્રતિગ્રહે પાર્શ્વોપગ્રહણે નાભિપ્રપીડને પૃષ્ઠોન્મર્દને ચાનપત્રપણીયાઃ સુહૃદોઽનુમતાઃ પ્રયતેરન્||૧૧||

Adhikarana 8 (12) · Śloka 12

અથૈનમનુશિષ્યાત્- વિવૃતોષ્ઠતાલુકણ્ઠો નાતિમહતા વ્યાયામેન વેગાનુદીર્ણાનુદીરયન્ કિઞ્ચિદવનમ્ય ગ્રીવામૂર્ધ્વશરીરમુપવેગમપ્રવૃત્તાન્ પ્રવર્તયન્ સુપરિલિખિતનખાભ્યામઙ્ગુલિભ્યામુત્પલકુમુદસૌગન્ધિકનાલૈર્વા કણ્ઠમભિસ્પૃશન્ સુખં પ્રવર્તયસ્વેતિ, સ તથાવિધં કુર્યાત્; તતોઽસ્ય વેગાન્ પ્રતિગ્રહગતાનવેક્ષેતાવહિતઃ, વેગવિશેષદર્શનાદ્ધિ કુશલો યોગાયોગાતિયોગવિશેષાનુપલભેત, વેગવિશેષદર્શી પુનઃ કૃત્યં યથાર્હમવબુધ્યેત લક્ષણેન; તસ્માદ્વેગાનવેક્ષેતાવહિતઃ||૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

તત્રામૂન્યયોગયોગાતિયોગવિશેષજ્ઞાનાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- અપ્રવૃત્તિઃ કુતશ્ચિત્ કેવલસ્ય વાઽપ્યૌષધસ્ય વિભ્રંશો વિબન્ધો વેગાનામયોગલક્ષણાનિ ભવન્તિ; કાલે પ્રવૃત્તિરનતિમહતી વ્યથા યથાક્રમં દોષહરણં સ્વયં ચાવસ્થાનમિતિ યોગલક્ષણાનિ ભવન્તિ, યોગેન તુ દોષપ્રમાણવિશેષેણ તીક્ષ્ણમૃદુમધ્યવિભાગો જ્ઞેયઃ; યોગાધિક્યેન તુ ફેનિલરક્તચન્દ્રિકોપગમનમિત્યતિયોગલક્ષણાનિ ભવન્તિ| તત્રાતિયોગાયોગનિમિત્તાનિમાનુપદ્રવાન્ વિદ્યાત્- આધ્માનં પરિકર્તિકા પરિસ્રાવો હૃદયોપસરણમઙ્ગગ્રહો જીવાદાનં વિભ્રંશઃ સ્તમ્ભઃ ક્લમશ્ચેત્યુપદ્રવાઃ||૧૩||

Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15

યોગેન તુ ખલ્વેનં છર્દિતવન્તમભિસમીક્ષ્ય સુપ્રક્ષાલિતપાણિપાદાસ્યં મુહૂર્તમાશ્વાસ્ય, સ્નૈહિકવૈરેચનિકોપશમનીયાનાં ધૂમાનામન્યતમં સામર્થ્યતઃ પાયયિત્વા, પુનરેવોદકમુપસ્પર્શયેત્||૧૪|| ઉપસ્પૃષ્ટોદકં ચૈનં નિવાતમાગારમનુપ્રવેશ્ય સંવેશ્ય ચાનુશિષ્યાત્- ઉચ્ચૈર્ભાષ્યમત્યાશનમતિસ્થાનમતિચઙ્ક્રમણં ક્રોધશોકહિમાતપાવશ્યાયાતિપ્રવાતાન્ યાનયાનં ગ્રામ્યધર્મમસ્વપનં નિશિ દિવા સ્વપ્નં વિરુદ્ધાજીર્ણાસાત્મ્યાકાલપ્રમિતાતિહીનગુરુવિષમભોજનવેગસન્ધારણોદીરણમિતિ ભાવાનેતાન્મનસાઽપ્યસેવમાનઃ સર્વમહો ગમયસ્વેતિ | સ તથા કુર્યાત્||૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

અથૈનં સાયાહ્ને પરે વાઽહ્નિ સુખોદકપરિષિક્તં પુરાણાનાં લોહિતશાલિતણ્ડુલાનાં સ્વવક્લિન્નાં મણ્ડપૂર્વાં સુખોષ્ણાં યવાગૂં પાયયેદગ્નિબલમભિસમીક્ષ્ય, એવં દ્વિતીયે તૃતીયે ચાન્નકાલે, ચતુર્થે ત્વન્નકાલે તથાવિધાનામેવ શાલિતણ્ડુલાનામુત્સ્વિન્નાં વિલેપીમુષ્ણોદકદ્વિતીયામસ્નેહલવણામલ્પસ્નેહલવણાં વા ભોજયેત્, એવં પઞ્ચમે ષષ્ઠે ચાન્નકાલે, સપ્તમે ત્વન્નકાલે તથાવિધાનામેવ શાલીનાં દ્વિપ્રસૃતં સુસ્વિન્નમોદનમુષ્ણોદકાનુપાનં તનુના તનુસ્નેહલવણોપપન્નેન મુદ્ગયૂષેણ ભોજયેત્, એવમષ્ટમે નવમે ચાન્નકાલે, દશમે ત્વન્નકલે લાવકપિઞ્જલાદીનામન્યતમસ્ય માંસરસેનૌદકલાવણિકેન નાતિસારવતા ભોજયેદુષ્ણોદકાનુપાનમ્; એવમેકાદશે દ્વાદશે ચાન્નકાલે; અત ઊર્ધ્વમન્નગુણાન્ ક્રમેણોપભુઞ્જાનઃ સપ્તરાત્રેણ પ્રકૃતિભોજનમાગચ્છેત્||૧૬||

Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 18

અથૈનં પુનરેવ સ્નેહસ્વેદાભ્યામુપપાદ્યાનુપહતમનસમભિસમીક્ષ્ય સુખોષિતં સુપ્રજીર્ણભક્તં કૃતહોમબલિમઙ્ગલજપપ્રાયશ્ચિત્તમિષ્ટે તિથિનક્ષત્રકરણમુહૂર્તે બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિ વાચયિત્વા ત્રિવૃત્કલ્કમક્ષમાત્રં યથાર્હાલોડનપ્રતિવિનીતં પાયયેત્ પ્રસમીક્ષ્ય દોષભેષજદેશકાલબલશરીરાહારસાત્મ્યસત્ત્વપ્રકૃતિવયસામવસ્થાન્તરાણિ વિકારાંશ્ચ, સમ્યક્ વિરિક્તં ચૈનં વમનોક્તેન ધૂમવર્જેન વિધિનોપપાદયેદાબલવર્ણપ્રકૃતિલાભાત્, બલવર્ણોપપન્નં ચૈનમનુપહતમનસમભિસમીક્ષ્ય સુખોષિતં સુપ્રજીર્ણભક્તં શિરઃસ્નાતમનુલિપ્તગાત્રં સ્રગ્વિણમનુપહતવસ્ત્રસંવીતમનુરૂપાલઙ્કારાલઙ્કૃતં સુહૃદાં દર્શયિત્વા જ્ઞાતીનાં દર્શયેત્, અથૈનં કામેષ્વવસૃજેત્||૧૭|| ભવન્તિ ચાત્ર- અનેન વિધિના રાજા રાજમાત્રોઽથવા પુનઃ| યસ્ય વા વિપુલં દ્રવ્યં સ સંશોધનમર્હતિ||૧૮||

Adhikarana 13 (19-21) · Śloka 21

દરિદ્રસ્ત્વાપદં પ્રાપ્ય પ્રાપ્તકાલં વિશોધનમ્| પિબેત્ કામમસમ્ભૃત્ય સમ્ભારાનપિ દુર્લભાન્||૧૯|| ન હિ સર્વમનુષ્યાણાં સન્તિ સર્વે પરિચ્છદાઃ| ન ચ રોગા ન બાધન્તે દરિદ્રાનપિ દારુણાઃ||૨૦|| યદ્યચ્છક્યં મનુષ્યેણ કર્તુમૌષધમાપદિ| તત્તત્ સેવ્યં યથાશક્તિ વસનાન્યશનાનિ ચ||૨૧||

Adhikarana 14 (22) · Śloka 22

મલાપહં રોગહરં બલવર્ણપ્રસાદનમ્| પીત્વા સંશોધન સમ્યગાયુષા યુજ્યતે ચિરમ્||૨૨||

Adhikarana 15 (23-25) · Śloka 25

તત્ર શ્લોકાઃ- ઈશ્વરાણાં વસુમતાં વમનં સવિરેચનમ્| સમ્ભારા યે યદર્થં ચ સમાનીય પ્રયોજયેત્||૨૩|| યથા પ્રયોજ્યા માત્રા યા યદયોગસ્ય લક્ષણમ્| યોગાતિયોગયોર્યચ્ચ દોષા યે ચાપ્યુપદ્રવાઃ||૨૪|| યદસેવ્યં વિશુદ્ધેન યશ્ચ સંસર્જનક્રમઃ| તત્ સર્વં કલ્પનાધ્યાયે વ્યાજહાર પુનર્વસુઃ||૨૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને ઉપકલ્પનીયો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||