Adhikarana kAsasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-2) · Śloka 2
ਅਥ ਕਾਸਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਧੂਮੋਪਘਾਤਾਦ੍ਰਸਤਸ੍ਤਥੈਵ ਵ੍ਯਾਯਾਮਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਨਿਸੇਵਣਾਚ੍ਚ |
ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਹਿ ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਵੇਗਾਵਰੋਧਾਤ੍ ਕ੍ਸਵਥੋਸ੍ਤਥੈਵ ||੧||
ਪ੍ਰਾਣੋ ਹ੍ਯੁਦਾਨਾਨੁਗਤਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਃ ਸ ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯਸ੍ਵਨਤੁਲ੍ਯਘੋਸਃ |
ਨਿਰੇਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ ਸਹਸਾ ਸਦੋਸੋ ਮਨੀਸਿਭਿਃ ਕਾਸ ਇਤਿ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
अथ कासनिदानम् |
धूमोपघाताद्रसतस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च |
विमार्गगत्वाच्च हि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ||१||
प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः स भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः |
निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषो मनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana kAsasa~gkhyA (3) · Śloka 3
ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾਃ ਸ੍ਮਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯੈਃ |
ਕ੍ਸਯਾਯੋਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬਲਿਨਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ ||੩||
(ਅ. ਹ. ਨਿ. ਅ. ੩) |
View original
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः |
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् ||३||
(अ. हृ. नि. अ. ३) |
Adhikarana kAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਭਵੇਤ੍ਤੇਸਾਂ ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਗਲਾਸ੍ਯਤਾ |
ਕਣ੍ਠੇ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਚ ਭੋਜ੍ਯਾਨਾਮਵਰੋਧਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ||੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੨) |
View original
पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता |
कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते ||४||
(च. चि. अ. २२) |
Adhikarana vAtikakAsalakShaNam (5) · Śloka 5
ਹਚ੍ਛਙ੍ਖਮੂਰ੍ਧੋਦਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੀ ਕ੍ਸਾਮਾਨਨਃ ਕ੍ਸੀਣਬਲਸ੍ਵਰੌਜਾਃ |
ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਵੇਗਸ੍ਤੁ ਸਮੀਰਣੇਨ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਃ ਕਾਸਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੇਵ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः |
प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वरः कासति शुष्कमेव ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana paittikakAsalakShaNam (6) · Śloka 6
ਉਰੋਵਿਦਾਹਜ੍ਵਰਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ੋਸੈਰਭ੍ਯਰ੍ਦਿਤਸ੍ਤਿਕ੍ਤਮੁਖਸ੍ਤਸਾਰ੍ਤਃ |
ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੀਤਾਨਿ ਵਮੇਤ੍ ਕਟੂਨਿ ਕਾਸੇਤ੍ ਸਪਾਣ੍ਡੁਃ ਪਰਿਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः |
पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् सपाण्डुः परिदह्यमानः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana kaphajakAsalakShaNam (7) · Śloka 7
ਪ੍ਰਲਿਪ੍ਯਮਾਨੇਨ ਮੁਖੇਨ ਸੀਦਨ੍ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾਰ੍ਤਃ ਕਫਪੂਰ੍ਣਦੇਹਃ |
ਅਭਕ੍ਤਰੁਗ੍ਗੌਰਵਕਣ੍ਡੁਯੁਕ੍ਤਃ ਕਾਸੇਦ੍ਭਸ਼ਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਕਫਃ ਕਫੇਨ ||੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः |
अभक्तरुग्गौरवकण्डुयुक्तः कासेद्भृशं सान्द्रकफः कफेन ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana kShatajakAsalakShaNam (8-11) · Śloka 11
ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਭਾਰਾਧ੍ਵਯੁਦ੍ਧਾਸ਼੍ਵਗਜਵਿਗ੍ਰਹੈਃ |
ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯੋਰਃਕ੍ਸਤਂ ਵਾਯੁਰ੍ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਕਾਸਮਾਚਰੇਤ੍ ||੮||
ਸ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਾਸਤੇ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਤਤਃ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ ਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ |
ਕਣ੍ਠੇਨ ਰੁਜਤਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਿਰੁਗ੍ਣੇਨੇਵ ਚੋਰਸਾ ||੯||
ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼ੂਲਿਨਾ |
ਦੁਃਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਸ਼ੂਲੇਨ ਭੇਦਪੀਡਾਭਿਤਾਪਿਨਾ ||੧੦||
ਪਰ੍ਵਭੇਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਤਸ੍ਣਾਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਪੀਡਿਤਃ |
ਪਾਰਾਵਤ ਇਵਾਕੂਜਨ੍ ਕਾਸਵੇਗਾਤ੍ ਕ੍ਸਤੋਦ੍ਭਵਾਤ੍ ||੧੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः |
रूक्षस्योरःक्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमाचरेत् ||८||
स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् |
कण्ठेन रुजताऽत्यर्थं विरुग्णेनेव चोरसा ||९||
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना |
दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ||१०||
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यपीडितः |
पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात् ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana kShayajakAsalakShaNam (12-13) · Śloka 13
ਵਿਸਮਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਭੋਜ੍ਯਾਤਿਵ੍ਯਵਾਯਾਦ੍ਵੇਗਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ |
ਘਣਿਨਾਂ ਸ਼ੋਚਤਾਂ ਨਣਾਂ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਗ੍ਨੌ ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ |
ਕੁਪਿਤਾਃ ਕ੍ਸਯਜਂ ਕਾਸਂ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਦੇਹਕ੍ਸਯਪ੍ਰਦਮ੍ ||੧੨||
ਸ ਗਾਤ੍ਰਸ਼ੂਲਜ੍ਵਰਦਾਹਮੋਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਕ੍ਸਯਂ ਚੋਪਲਭੇਤ ਕਾਸੀ |
ਸ਼ੁਸ੍ਯਨ੍ ਵਿਨਿਸ੍ਠੀਵਤਿ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸੋ ਰੁਧਿਰਂ ਸਪੂਯਮ੍ |
ਤਂ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਭਸ਼ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਜ੍ਞਾਃ ਕ੍ਸਯਜਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੧੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात् |
घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः |
कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम् ||१२||
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी |
शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् |
तं सर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana kAsasya sAdhyatvAdilakShaNam (14-15) · Śloka 15
ਇਤ੍ਯੇਸ ਕ੍ਸਯਜਃ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨਃ |
ਸਾਧ੍ਯੋ ਬਲਵਤਾਂ ਵਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਕ੍ਸਤੋਤ੍ਥਿਤਃ ||੧੪||
ਨਵੌ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮਪਿ ਪਾਦਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤੌ |
ਸ੍ਥਵਿਰਾਣਾਂ ਜਰਾਕਾਸਃ ਸਰ੍ਵੋ ਯਾਪ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ |
ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ ਸਾਧਯੇਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ ਪਥ੍ਯੈਰ੍ਯਾਪ੍ਯਾਂਸ੍ਤੁ ਯਾਪਯੇਤ੍ ||੧੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः |
साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः ||१४||
नवौ कदाचित्सिध्येतामपि पादगुणान्वितौ |
स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्तितः |
त्रीन् पूर्वान् साधयेत् साध्यान् पथ्यैर्याप्यांस्तु यापयेत् ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਕਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੧੧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कासनिदानं समाप्तम् ||११||