49. kuṣṭhanidānam

Adhikarana kuShThanidAnam (1-6) · Śloka 6

अथ कुष्ठनिदानम् | विरोधीन्यन्नपानानि द्रवस्निग्धगुरूणि च | भजतामागतां छर्दिं वेगांश्चान्यान् प्रतिघ्नताम् ||१|| व्यायाममतिसन्तापमतिभुक्त्वा निषेविणाम् | घर्मश्रमभयार्तानां द्रुतं शीताम्बुसेविनाम् ||२|| अजीर्णाध्यशिनां चैव पञ्चकर्मापचारिणाम् | नवान्नदधिमत्स्यातिलवणाम्लनिषेविणाम् ||३|| माषमूलकपिष्टान्नतिलक्षीरगुडाशिनाम् | व्यवायं चाप्यजीर्णेऽन्ने निद्रां च भजतां दिवा ||४|| विप्रान् गुरून् धर्षयतां पापं कर्म च कुर्वताम् | वातादयस्त्रयो दुष्टास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च ||५|| दूषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको द्रव्यसङ्ग्रहः | अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्त चैकादशैव च ||६|| (च. चि. अ. ७) |

Adhikarana kuShThAnAM tridoShajatve~apyulbaNadoSheNa saptaprakAratA (7) · Śloka 7

कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः | सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकस्त्वतः ||७|| (वा. नि. अ. १४) |

Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः | दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिर्भ्रमः ||८|| व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः | रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तऽल्पेऽतिकोपनम् ||९|| रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम् | (वा. नि. अ. १४) |

Adhikarana kApAla-audumbara-maNDala-RuShyajihva-puNDarIka-sidhma-kAkaNakalakShaNam (10-16) · Śloka 16

कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु ||१०|| कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम् | रुग्दाहरागकण्डूभिः परीतं रोमपिञ्जरम् ||११|| उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् | श्वेतं रक्तं स्थिरं स्त्यानं स्निग्धमुत्सन्नमण्डलम् ||१२|| कृच्छ्रमन्योन्यसंयुक्तं कुष्ठं मण्डलमुच्यते | कर्कशं रक्तपर्यन्तमन्तःश्यावं सवेदनम् ||१३|| यदृष्यजिह्वसंस्थानमृष्यजिह्वं तदुच्यते | सश्वेतं रक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम् ||१४|| सोत्सेधं च सरागं च पुण्डरीकं तदुच्यते | श्वेतं ताम्रं तनु च यद्रजो घृष्टं विमुञ्चति ||१५|| प्रायश्चोरसि तत् सिध्ममलाबुकुसुमोपमम् | यत् काकणन्तिकावर्णं सपाकं तीव्रवेदनम् ||१६|| त्रिदोषलिङ्गं तत् कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति | (च. चि. अ. ७) |

Adhikarana ekakuShTha-carmAkhya-kiTibha-vaipAdika-alasaka-dadru-carmadala-pAmA-kacchu-visphoTa-shatAru-vicarcikAlakShaNam (17-22) · Śloka 22

अस्वेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम् ||१७|| तदेककुष्ठं, चर्माख्यं बहलं हस्तिचर्मवत् | श्यावं किणखरस्पर्शं परुषं किटिभं स्मृतम् ||१८|| वैपादिकं पाणिपादस्फुटनं तीव्रवेदनम् | कण्डूमद्भिः सरागैश्चः गण्डैरलसकं चितम् ||१९|| सकण्डूरागपिडकं दद्रुमण्डलमुद्गतम् | रक्तं सशूलं कण्डूमत् सस्फोटं यद्गलत्यपि | तच्चर्मदलमाख्यातं संस्पर्शासहमुच्यते ||२०|| (च. चि. अ. ७) | सूक्ष्मा बह्व्यः पिडकाः स्राववत्यः पामेत्युक्ताः कण्डुमत्यः सदाहाः | सैव स्फोटैस्तीव्रदाहैरुपेता ज्ञेया पाण्योः कच्छुरुग्रा स्फिचोश्च ||२१|| स्फोटाः श्यावारुणाभासा विस्फोटाः स्युस्तनुत्वचः | रक्तं श्यावं सदाहार्ति शतारुः स्याद्बहुव्रणम् ||२२|| सकण्डूः पिडका श्यावा बहुस्रावा विचर्चिका | (च. चि. अ. ७) |

Adhikarana doShatrayaniyataM kuShThali~ggam (23-24) · Śloka 25

खरं श्यावारुणं रूक्षं वातात् कुष्ठं सवेदनम् ||२३|| पित्तात् प्रक्वथितं दाहरागस्रावान्वितं मतम् | कफात् क्लेदि घनं स्निग्धं सकण्डूशैत्यगौरवम् ||२४|| द्विलिङ्गं द्वन्द्वजं कुष्ठं, त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् |२५|

Adhikarana tvagAdisaptadhAtugatakuShThasya lakShaNAni (25-30) · Śloka 30

त्वक्स्थे वैवर्ण्यमङ्गेषु कुष्ठे रौक्ष्यं च जायते ||२५|| त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्यातिप्रवर्तनम् | कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते ||२६|| बाहुल्यं वक्त्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः | तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते ||२७|| कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् | मेदःस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च ||२८|| नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षतेषु क्रिमिसम्भवः | स्वरोपघातश्च भवेदस्थिमज्जसमाश्रिते ||२९|| दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद्दुष्टशोणितशुक्रयोः | यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम् ||३०|| (सु. नि. अ. ५) |

Adhikarana kuShThasya sAdhyAsAdhyavicAraH (31-32) · Śloka 32

साध्यं त्वग्रक्तमांसस्थं वातश्लेष्माधिकं च यत् | मेदसि द्वन्द्वजं याप्यं वर्ज्यं मज्जास्थिसंश्रितम् ||३१|| क्रिमितृड्दाहमन्दाग्निसंयुक्तं यत्त्रिदोषजम् | प्रभिन्नं प्रस्रुताङ्गं च रक्तनेत्रं हतस्वरम् ||३२|| पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह मानवम् | (सु. सू. अ. ३३) |

Adhikarana kuShTheShu pradhAnadoShavyapadeshaH (33-36) · Śloka 36

वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात् ||३३|| मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋष्याख्यं वातपित्तजम् | चर्मैककुष्ठं किटिभं सिध्मालसविपादिकाः ||३४|| वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रुशतारुषी | पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा ||३५|| सर्वैः स्यात् काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम् | पुण्डरीकर्ष्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु ||३६|| (वा. नि. अ. १४) |

Adhikarana kilAsalakShaNam (37-39) · Śloka 39

कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं वारुणं भवेत् | निर्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम् ||३७|| वाताद्रूक्षारुणं, पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् | सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घनं गुरु ||३८|| सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमेदःसु चादिशेत् | वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम् ||३९|| (वा. नि. अ. १४) |

Adhikarana kilAsasya sAdhyAsAdhya vicAraH (40-41) · Śloka 41

अशुक्लरोमाऽबहुलमसंश्लिष्टमथो नवम् | अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा ||४०|| गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम् | वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छता ||४१|| (अ. सं. नि. अ. १४) |

Adhikarana kuShThAdInAM saMsargajatvam (42-43) · Śloka 43

प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निःश्वासात् सहभोजनत् | एकशय्यासनाच्चैव वस्त्रमाल्यानुपलेनात् ||४२|| कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च | औपसर्गिकरोगाश्च सङ्क्रामन्ति नरान्नरम् ||४३|| (सु. नि. अ. ५) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 49

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कुष्ठनिदानं समाप्तम् ||४९||