Adhikarana pramehanidAnam (1) · Śloka 1
atha pramēha-pramēhapiḍakānidānam | āsyāsukhaṁ svapnasukhaṁ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṁsi | navānnapānaṁ guḍavaikr̥taṁ ca pramēhahētuḥ kaphakr̥cca sarvam ||1|| (ca. ci. a. 7) |
अथ प्रमेह-प्रमेहपिडकानिदानम् | आस्यासुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि | नवान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम् ||१|| (च. चि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasamprAptiH (2-3) · Śloka 3
mēdaśca māṁsaṁ ca śarīrajaṁ ca klēdaṁ kaphō bastigataḥ pradūṣya | karōti mēhān samudīrṇamuṣṇaistānēva pittaṁ paridūṣya cāpi ||2|| kṣīṇēṣu dōṣēṣvavakr̥ṣya dhātūn sandūṣya mēhān kurutē'nilaśca | sādhyāḥ kaphōtthā daśa, pittajāḥ ṣaḍ yāpyā, na sādhyaḥ pavanāccatuṣkaḥ ||3|| samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṁ tē | (ca. ci. a. 6) |
मेदश्च मांसं च शरीरजं च क्लेदं कफो बस्तिगतः प्रदूष्य | करोति मेहान् समुदीर्णमुष्णैस्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि ||२|| क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य धातून् सन्दूष्य मेहान् कुरुतेऽनिलश्च | साध्याः कफोत्था दश, पित्तजाः षड् याप्या, न साध्यः पवनाच्चतुष्कः ||३|| समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते | (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehANAM doShadUShyasa~ggrahaH (4) · Śloka 4
kaphaḥ sapittaḥ pavanaśca dōṣā mēdō'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ | majjā rasaujaḥ piśitaṁ ca dūṣyāḥ pramēhiṇāṁ viṁśatirēva mēhāḥ ||4|| (ca. ci. a. 6) |
कफः सपित्तः पवनश्च दोषा मेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः | मज्जा रसौजः पिशितं च दूष्याः प्रमेहिणां विंशतिरेव मेहाः ||४|| (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehapUrvarUpam (5) · Śloka 5
dantādīnāṁ malāḍhyatvaṁ prāgrūpaṁ pāṇipādayōḥ | dāhaścikkaṇatā dēhē tr̥ṭ svādvāsyaṁ ca jāyatē ||5||
दन्तादीनां मलाढ्यत्वं प्राग्रूपं पाणिपादयोः | दाहश्चिक्कणता देहे तृट् स्वाद्वास्यं च जायते ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6
sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ tēṣāṁ prabhūtāvilamūtratā | dōṣadūṣyāviśēṣē'pi tatsaṁyōgaviśēṣataḥ ||6|| mūtravarṇādibhēdēna bhēdō mēhēṣu kalpyatē | (vā. ni. a. 10) |
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता | दोषदूष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः ||६|| मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते | (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udakameha-ikShumeha-sAndrameha-surAmeha-piShTameha-shukrameha-sikatAmeha-shItameha-shanairmeha-lAlAmehalakShaNam (7-12) · Śloka 12
acchaṁ bahu sitaṁ śītaṁ nirgandhamudakōpamam ||7|| mēhatyudakamēhēna kiñcidāvilapicchilam | ikṣō rasamivātyarthaṁ madhuraṁ cēkṣumēhataḥ ||8|| sāndrībhavēt paryuṣitaṁ sāndramēhēna mēhati | surāmēhī surātulyamuparyacchamadhō ghanam ||9|| saṁhr̥ṣṭarōmā piṣṭēna piṣṭavadbahalaṁ sitam | śukrābhaṁ śukramiśraṁ vā śukramēhī pramēhati ||10|| mūrtāṇūn sikatāmēhī sikatārūpiṇō malān | śītamēhī subahuśō madhuraṁ bhr̥śaśītalam ||11|| śanaiḥ śanaiḥ śanairmēhī mandaṁ mandaṁ pramēhati | lālātantuyutaṁ mūtraṁ lālāmēhēna picchilam ||12|| (vā. ni. a. 10) |
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् ||७|| मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् | इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः ||८|| सान्द्रीभवेत् पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति | सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधो घनम् ||९|| संहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद्बहलं सितम् | शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति ||१०|| मूर्ताणून् सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् | शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ||११|| शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति | लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ||१२|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArameha-nIlameha-kAlameha-hAridrameha-mA~jjiShThameha-raktamehalakShaNam (13-14) · Śloka 15
gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣārēṇa kṣāratōyavat | nīlamēhēna nīlābhaṁ kālamēhī masīnibham ||13|| hāridramēhī kaṭukaṁ haridrāsannibhaṁ dahat | visraṁ māñjiṣṭhamēhēna mañjiṣṭhāsalilōpamam ||14|| visramuṣṇaṁ salavaṇaṁ raktābhaṁ raktamēhataḥ |15| (vā. ni. a. 10) |
गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत् | नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् ||१३|| हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं दहत् | विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम् ||१४|| विस्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः |१५| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vasAmeha-majjameha-kShaudrameha-hastimehalakShaNam (15-17) · Śloka 17
vasāmēhī vasāmiśraṁ vasābhaṁ mūtrayēnmuhuḥ ||15|| majjābhaṁ majjamiśraṁ vā majjamēhī muhurmuhuḥ | kaṣāyaṁ madhuraṁ rūkṣaṁ kṣaudramēhaṁ vadēdbudhaḥ ||16|| hastī matta ivājasraṁ mūtraṁ vēgavivarjitam | salasīkaṁ vibaddhaṁ ca hastimēhī pramēhati ||17|| (vā. ni. a. 10) |
वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः ||१५|| मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः | कषायं मधुरं रूक्षं क्षौद्रमेहं वदेद्बुधः ||१६|| हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् | सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति ||१७|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehopadravAH (18-20) · Śloka 20
avipākō'ruciśchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ | upadravāḥ prajāyantē mēhānāṁ kaphajanmanām ||18|| bastimēhanayōstōdō muṣkāvadaraṇaṁ jvaraḥ | dāhastr̥ṣṇā'mlikā mūrchā viḍbhēdaḥ pittajanmanām ||19|| vātajānāmudāvartaḥ kampahr̥dgrahalōlatāḥ | śūlamunnidratā śōṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca jāyatē ||20|| (vā. ni. a. 10) |
अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः | उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् ||१८|| बस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः | दाहस्तृष्णाऽम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् ||१९|| वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्ग्रहलोलताः | शूलमुन्निद्रता शोषः कासः श्वासश्च जायते ||२०|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasyAsAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21
yathōktōpadravāviṣṭamatiprasrutamēva ca | piḍakāpīḍitaṁ gāḍhaḥ pramēhō hanti mānavam ||21|| (su. sū. a. 33) |
यथोक्तोपद्रवाविष्टमतिप्रस्रुतमेव च | पिडकापीडितं गाढः प्रमेहो हन्ति मानवम् ||२१|| (सु. सू. अ. ३३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhumehIjAtasya pramehiNo~asAdhyatvam (22) · Śloka 22
jātaḥ pramēhī madhumēhinō vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadōṣāt | yē cāpi kēcit kulajā vikārā bhavanti tāṁstān pravadantyasādhyān ||22|| (ca. ci. a. 6) |
जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्य उक्तः स हि बीजदोषात् | ये चापि केचित् कुलजा विकारा भवन्ति तांस्तान् प्रवदन्त्यसाध्यान् ||२२|| (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upekShayA hi kaphapittajAnAmapi madhumehatvaM, dhAtukShayAvaraNAbhyAM kupitavAtena madhumehasambhavashca (23-25) · Śloka 25
sarva ēva pramēhāstu kālēnāpratikāriṇaḥ | madhumēhatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi ||23|| (su. ni. a. 6) | madhumēhē madhusamaṁ jāyatē sa kila dvidhā | kruddhē dhātukṣayādvāyau dōṣāvr̥tapathē'thavā ||24|| āvr̥tō dōṣaliṅgāni sō'nimittaṁ pradarśayan | kṣaṇāt kṣīṇaḥ kṣaṇāt pūrṇō bhajatē kr̥cchrasādhyatām ||25|| (vā. ni. a. 10) |
सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकारिणः | मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२३|| (सु. नि. अ. ६) | मधुमेहे मधुसमं जायते स किल द्विधा | क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथेऽथवा ||२४|| आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयन् | क्षणात् क्षीणः क्षणात् पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम् ||२५|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAM pramehANAM madhumehavAcitve nimittam (26) · Śloka 26
madhuraṁ yacca mēhēṣu prāyō madhviva mēhati | sarvē'pi madhumēhākhyā mādhuryācca tanōrataḥ ||26|| (vā. ni. a. 10) |
मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति | सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः ||२६|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehopekShayA piDakAsambhavaH (27-28) · Śloka 28
śarāvikā kacchapikā jālinī vinatā'lajī | masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā ||27|| vidradhiścēti piḍakāḥ pramēhōpēkṣayā daśa | sandhimarmasu jāyantē māṁsalēṣu ca dhāmasu ||28|| (vā. ni. a. 10) |
शराविका कच्छपिका जालिनी विनताऽलजी | मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका ||२७|| विद्रधिश्चेति पिडकाः प्रमेहोपेक्षया दश | सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु ||२८|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharAvikA-sarShapikA-kacchapikA-jAlinI-vinatA-putriNI-masUrikA-alajI-vidArikA-vidradhilakShaNam (29-33) · Śloka 34
antōnnatā tu tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā | gaurasarṣapasaṁsthānā tatpramāṇā ca sarṣapī ||29|| sadāhā kūrmasaṁsthānā jñēyā kacchapikā budhaiḥ | jālinī tīvradāhā tu māṁsajālasamāvr̥tā ||30|| avagāḍharujāklēdā pr̥ṣṭhē vā'pyudarē'pi vā | mahatī piḍakā nīlā vinatā nāma sā smr̥tā ||31|| mahatyalpacitā jñēyā piḍakā cāpi putriṇī | masūrākr̥tisaṁsthānā vijñēyā tu masūrikā ||32|| raktā sitā sphōṭacitā dāruṇā tvalajī bhavēt | vidārīkandavadvr̥ttā kaṭhinā ca vidārikā ||33|| vidradhērlakṣaṇairyuktā jñēyā vidradhikā tu sā |34| (su. ni. a. 6) |
अन्तोन्नता तु तद्रूपा निम्नमध्या शराविका | गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सर्षपी ||२९|| सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः | जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता ||३०|| अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा | महती पिडका नीला विनता नाम सा स्मृता ||३१|| महत्यल्पचिता ज्ञेया पिडका चापि पुत्रिणी | मसूराकृतिसंस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका ||३२|| रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् | विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका ||३३|| विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा |३४| (सु. नि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana piDakAnAmArambhakakAraNam (34-35) · Śloka 35
yē yanmayāḥ smr̥tā mēhāstēṣāmētāstu tanmayāḥ ||34|| (su. ni. a. 6) | vinā pramēhamapyētā jāyantē duṣṭamēdasaḥ | tāvaccaitā na lakṣyantē yāvadvāstuparigrahāḥ ||35|| (ca. sū. a. 17) |
ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तन्मयाः ||३४|| (सु. नि. अ. ६) | विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः | तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहाः ||३५|| (च. सू. अ. १७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyapiDakAlakShaNam (36) · Śloka 36
gudē hr̥di śirasyaṁsyē pr̥ṣṭhē marmasu cōtthitāḥ | sōpadravā durbalāgnēḥ piḍakāḥ parivarjayēt ||36|| (su. ni. a. 6) |
गुदे हृदि शिरस्यंस्ये पृष्ठे मर्मसु चोत्थिताः | सोपद्रवा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत् ||३६|| (सु. नि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 33
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē pramēhapramēhapiḍakānidānaṁ samāptam ||33||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने प्रमेहप्रमेहपिडकानिदानं समाप्तम् ||३३||
🔊 Audio coming soon