Adhikarana pramehanidAnam (1) · Śloka 1
অথ প্রমেহ-প্রমেহপিডকানিদানম্ | আস্যাসুখং স্বপ্নসুখং দধীনি গ্রাম্যৌদকানূপরসাঃ পযাংসি | নবান্নপানং গুডবৈকৃতং চ প্রমেহহেতুঃ কফকৃচ্চ সর্বম্ ||১|| (চ. চি. অ. ৭) |
अथ प्रमेह-प्रमेहपिडकानिदानम् | आस्यासुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि | नवान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम् ||१|| (च. चि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasamprAptiH (2-3) · Śloka 3
মেদশ্চ মাংসং চ শরীরজং চ ক্লেদং কফো বস্তিগতঃ প্রদূষ্য | করোতি মেহান্ সমুদীর্ণমুষ্ণৈস্তানেব পিত্তং পরিদূষ্য চাপি ||২|| ক্ষীণেষু দোষেষ্ববকৃষ্য ধাতূন্ সন্দূষ্য মেহান্ কুরুতেঽনিলশ্চ | সাধ্যাঃ কফোত্থা দশ, পিত্তজাঃ ষড্ যাপ্যা, ন সাধ্যঃ পবনাচ্চতুষ্কঃ ||৩|| সমক্রিযত্বাদ্বিষমক্রিযত্বান্মহাত্যযত্বাচ্চ যথাক্রমং তে | (চ. চি. অ. ৬) |
मेदश्च मांसं च शरीरजं च क्लेदं कफो बस्तिगतः प्रदूष्य | करोति मेहान् समुदीर्णमुष्णैस्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि ||२|| क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य धातून् सन्दूष्य मेहान् कुरुतेऽनिलश्च | साध्याः कफोत्था दश, पित्तजाः षड् याप्या, न साध्यः पवनाच्चतुष्कः ||३|| समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते | (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehANAM doShadUShyasa~ggrahaH (4) · Śloka 4
কফঃ সপিত্তঃ পবনশ্চ দোষা মেদোঽস্রশুক্রাম্বুবসালসীকাঃ | মজ্জা রসৌজঃ পিশিতং চ দূষ্যাঃ প্রমেহিণাং বিংশতিরেব মেহাঃ ||৪|| (চ. চি. অ. ৬) |
कफः सपित्तः पवनश्च दोषा मेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः | मज्जा रसौजः पिशितं च दूष्याः प्रमेहिणां विंशतिरेव मेहाः ||४|| (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehapUrvarUpam (5) · Śloka 5
দন্তাদীনাং মলাঢ্যত্বং প্রাগ্রূপং পাণিপাদযোঃ | দাহশ্চিক্কণতা দেহে তৃট্ স্বাদ্বাস্যং চ জাযতে ||৫||
दन्तादीनां मलाढ्यत्वं प्राग्रूपं पाणिपादयोः | दाहश्चिक्कणता देहे तृट् स्वाद्वास्यं च जायते ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6
সামান্যং লক্ষণং তেষাং প্রভূতাবিলমূত্রতা | দোষদূষ্যাবিশেষেঽপি তত্সংযোগবিশেষতঃ ||৬|| মূত্রবর্ণাদিভেদেন ভেদো মেহেষু কল্প্যতে | (বা. নি. অ. ১০) |
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता | दोषदूष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः ||६|| मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते | (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udakameha-ikShumeha-sAndrameha-surAmeha-piShTameha-shukrameha-sikatAmeha-shItameha-shanairmeha-lAlAmehalakShaNam (7-12) · Śloka 12
অচ্ছং বহু সিতং শীতং নির্গন্ধমুদকোপমম্ ||৭|| মেহত্যুদকমেহেন কিঞ্চিদাবিলপিচ্ছিলম্ | ইক্ষো রসমিবাত্যর্থং মধুরং চেক্ষুমেহতঃ ||৮|| সান্দ্রীভবেত্ পর্যুষিতং সান্দ্রমেহেন মেহতি | সুরামেহী সুরাতুল্যমুপর্যচ্ছমধো ঘনম্ ||৯|| সংহৃষ্টরোমা পিষ্টেন পিষ্টবদ্বহলং সিতম্ | শুক্রাভং শুক্রমিশ্রং বা শুক্রমেহী প্রমেহতি ||১০|| মূর্তাণূন্ সিকতামেহী সিকতারূপিণো মলান্ | শীতমেহী সুবহুশো মধুরং ভৃশশীতলম্ ||১১|| শনৈঃ শনৈঃ শনৈর্মেহী মন্দং মন্দং প্রমেহতি | লালাতন্তুযুতং মূত্রং লালামেহেন পিচ্ছিলম্ ||১২|| (বা. নি. অ. ১০) |
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् ||७|| मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् | इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः ||८|| सान्द्रीभवेत् पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति | सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधो घनम् ||९|| संहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद्बहलं सितम् | शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति ||१०|| मूर्ताणून् सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् | शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ||११|| शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति | लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ||१२|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArameha-nIlameha-kAlameha-hAridrameha-mA~jjiShThameha-raktamehalakShaNam (13-14) · Śloka 15
গন্ধবর্ণরসস্পর্শৈঃ ক্ষারেণ ক্ষারতোযবত্ | নীলমেহেন নীলাভং কালমেহী মসীনিভম্ ||১৩|| হারিদ্রমেহী কটুকং হরিদ্রাসন্নিভং দহত্ | বিস্রং মাঞ্জিষ্ঠমেহেন মঞ্জিষ্ঠাসলিলোপমম্ ||১৪|| বিস্রমুষ্ণং সলবণং রক্তাভং রক্তমেহতঃ |১৫| (বা. নি. অ. ১০) |
गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत् | नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् ||१३|| हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं दहत् | विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम् ||१४|| विस्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः |१५| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vasAmeha-majjameha-kShaudrameha-hastimehalakShaNam (15-17) · Śloka 17
বসামেহী বসামিশ্রং বসাভং মূত্রযেন্মুহুঃ ||১৫|| মজ্জাভং মজ্জমিশ্রং বা মজ্জমেহী মুহুর্মুহুঃ | কষাযং মধুরং রূক্ষং ক্ষৌদ্রমেহং বদেদ্বুধঃ ||১৬|| হস্তী মত্ত ইবাজস্রং মূত্রং বেগবিবর্জিতম্ | সলসীকং বিবদ্ধং চ হস্তিমেহী প্রমেহতি ||১৭|| (বা. নি. অ. ১০) |
वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः ||१५|| मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः | कषायं मधुरं रूक्षं क्षौद्रमेहं वदेद्बुधः ||१६|| हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् | सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति ||१७|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehopadravAH (18-20) · Śloka 20
অবিপাকোঽরুচিশ্ছর্দির্নিদ্রা কাসঃ সপীনসঃ | উপদ্রবাঃ প্রজাযন্তে মেহানাং কফজন্মনাম্ ||১৮|| বস্তিমেহনযোস্তোদো মুষ্কাবদরণং জ্বরঃ | দাহস্তৃষ্ণাঽম্লিকা মূর্ছা বিড্ভেদঃ পিত্তজন্মনাম্ ||১৯|| বাতজানামুদাবর্তঃ কম্পহৃদ্গ্রহলোলতাঃ | শূলমুন্নিদ্রতা শোষঃ কাসঃ শ্বাসশ্চ জাযতে ||২০|| (বা. নি. অ. ১০) |
अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः | उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् ||१८|| बस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः | दाहस्तृष्णाऽम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् ||१९|| वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्ग्रहलोलताः | शूलमुन्निद्रता शोषः कासः श्वासश्च जायते ||२०|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasyAsAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21
যথোক্তোপদ্রবাবিষ্টমতিপ্রস্রুতমেব চ | পিডকাপীডিতং গাঢঃ প্রমেহো হন্তি মানবম্ ||২১|| (সু. সূ. অ. ৩৩) |
यथोक्तोपद्रवाविष्टमतिप्रस्रुतमेव च | पिडकापीडितं गाढः प्रमेहो हन्ति मानवम् ||२१|| (सु. सू. अ. ३३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhumehIjAtasya pramehiNo~asAdhyatvam (22) · Śloka 22
জাতঃ প্রমেহী মধুমেহিনো বা ন সাধ্য উক্তঃ স হি বীজদোষাত্ | যে চাপি কেচিত্ কুলজা বিকারা ভবন্তি তাংস্তান্ প্রবদন্ত্যসাধ্যান্ ||২২|| (চ. চি. অ. ৬) |
जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्य उक्तः स हि बीजदोषात् | ये चापि केचित् कुलजा विकारा भवन्ति तांस्तान् प्रवदन्त्यसाध्यान् ||२२|| (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upekShayA hi kaphapittajAnAmapi madhumehatvaM, dhAtukShayAvaraNAbhyAM kupitavAtena madhumehasambhavashca (23-25) · Śloka 25
সর্ব এব প্রমেহাস্তু কালেনাপ্রতিকারিণঃ | মধুমেহত্বমাযান্তি তদাঽসাধ্যা ভবন্তি হি ||২৩|| (সু. নি. অ. ৬) | মধুমেহে মধুসমং জাযতে স কিল দ্বিধা | ক্রুদ্ধে ধাতুক্ষযাদ্বাযৌ দোষাবৃতপথেঽথবা ||২৪|| আবৃতো দোষলিঙ্গানি সোঽনিমিত্তং প্রদর্শযন্ | ক্ষণাত্ ক্ষীণঃ ক্ষণাত্ পূর্ণো ভজতে কৃচ্ছ্রসাধ্যতাম্ ||২৫|| (বা. নি. অ. ১০) |
सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकारिणः | मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२३|| (सु. नि. अ. ६) | मधुमेहे मधुसमं जायते स किल द्विधा | क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथेऽथवा ||२४|| आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयन् | क्षणात् क्षीणः क्षणात् पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम् ||२५|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAM pramehANAM madhumehavAcitve nimittam (26) · Śloka 26
মধুরং যচ্চ মেহেষু প্রাযো মধ্বিব মেহতি | সর্বেঽপি মধুমেহাখ্যা মাধুর্যাচ্চ তনোরতঃ ||২৬|| (বা. নি. অ. ১০) |
मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति | सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः ||२६|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehopekShayA piDakAsambhavaH (27-28) · Śloka 28
শরাবিকা কচ্ছপিকা জালিনী বিনতাঽলজী | মসূরিকা সর্ষপিকা পুত্রিণী সবিদারিকা ||২৭|| বিদ্রধিশ্চেতি পিডকাঃ প্রমেহোপেক্ষযা দশ | সন্ধিমর্মসু জাযন্তে মাংসলেষু চ ধামসু ||২৮|| (বা. নি. অ. ১০) |
शराविका कच्छपिका जालिनी विनताऽलजी | मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका ||२७|| विद्रधिश्चेति पिडकाः प्रमेहोपेक्षया दश | सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु ||२८|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharAvikA-sarShapikA-kacchapikA-jAlinI-vinatA-putriNI-masUrikA-alajI-vidArikA-vidradhilakShaNam (29-33) · Śloka 34
অন্তোন্নতা তু তদ্রূপা নিম্নমধ্যা শরাবিকা | গৌরসর্ষপসংস্থানা তত্প্রমাণা চ সর্ষপী ||২৯|| সদাহা কূর্মসংস্থানা জ্ঞেযা কচ্ছপিকা বুধৈঃ | জালিনী তীব্রদাহা তু মাংসজালসমাবৃতা ||৩০|| অবগাঢরুজাক্লেদা পৃষ্ঠে বাঽপ্যুদরেঽপি বা | মহতী পিডকা নীলা বিনতা নাম সা স্মৃতা ||৩১|| মহত্যল্পচিতা জ্ঞেযা পিডকা চাপি পুত্রিণী | মসূরাকৃতিসংস্থানা বিজ্ঞেযা তু মসূরিকা ||৩২|| রক্তা সিতা স্ফোটচিতা দারুণা ত্বলজী ভবেত্ | বিদারীকন্দবদ্বৃত্তা কঠিনা চ বিদারিকা ||৩৩|| বিদ্রধের্লক্ষণৈর্যুক্তা জ্ঞেযা বিদ্রধিকা তু সা |৩৪| (সু. নি. অ. ৬) |
अन्तोन्नता तु तद्रूपा निम्नमध्या शराविका | गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सर्षपी ||२९|| सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः | जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता ||३०|| अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा | महती पिडका नीला विनता नाम सा स्मृता ||३१|| महत्यल्पचिता ज्ञेया पिडका चापि पुत्रिणी | मसूराकृतिसंस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका ||३२|| रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् | विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका ||३३|| विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा |३४| (सु. नि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana piDakAnAmArambhakakAraNam (34-35) · Śloka 35
যে যন্মযাঃ স্মৃতা মেহাস্তেষামেতাস্তু তন্মযাঃ ||৩৪|| (সু. নি. অ. ৬) | বিনা প্রমেহমপ্যেতা জাযন্তে দুষ্টমেদসঃ | তাবচ্চৈতা ন লক্ষ্যন্তে যাবদ্বাস্তুপরিগ্রহাঃ ||৩৫|| (চ. সূ. অ. ১৭) |
ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तन्मयाः ||३४|| (सु. नि. अ. ६) | विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः | तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहाः ||३५|| (च. सू. अ. १७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyapiDakAlakShaNam (36) · Śloka 36
গুদে হৃদি শিরস্যংস্যে পৃষ্ঠে মর্মসু চোত্থিতাঃ | সোপদ্রবা দুর্বলাগ্নেঃ পিডকাঃ পরিবর্জযেত্ ||৩৬|| (সু. নি. অ. ৬) |
गुदे हृदि शिरस्यंस्ये पृष्ठे मर्मसु चोत्थिताः | सोपद्रवा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत् ||३६|| (सु. नि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 33
ইতি শ্রীমাধবকরবিরচিতে মাধবনিদানে প্রমেহপ্রমেহপিডকানিদানং সমাপ্তম্ ||৩৩||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने प्रमेहप्रमेहपिडकानिदानं समाप्तम् ||३३||
🔊 Audio coming soon