அத ரக்தபித்தநிதாநம் | கர்மவ்யாயாமஶோகாத்வவ்யவாயைரதிஸேவிதைஃ | தீக்ஷ்ணோஷ்ணக்ஷாரலவணைரம்லைஃ கடுபிரேவ ச ||௧|| பித்தஂ விதக்தஂ ஸ்வகுணைர்விதஹத்யாஶு ஶோணிதம் | ததஃ ப்ரவர்ததே ரக்தமூர்த்வஂ சாதோ த்விதாऽபி வா ||௨|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௫) | ஊர்த்வஂ நாஸாக்ஷிகர்ணாஸ்யைர்மேட்ரயோநிகுதைரதஃ | குபிதஂ ரோமகூபைஶ்ச ஸமஸ்தைஸ்தத்ப்ரவர்ததே ||௩|| (ஆமாஶயாத்வ்ரஜேதூர்த்வமதஃ பக்வாஶயாத்வ்ரஜேத் | விதக்தயோர்த்வயோஶ்சாபி த்விதா மார்கஂ ப்ரவர்ததே) |
View original
अथ रक्तपित्तनिदानम् | घर्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः | तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च ||१|| पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम् | ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४५) | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः | कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते ||३|| (आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत् | विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधा मार्गं प्रवर्तते) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
பாண்டுரோகவத்ரக்தபித்தஸ்யாபி பித்தஜந்யத்வாத்ததநந்தரஂ ரக்தபித்தநிதாநமாஹ– கர்மேத்யாதி| கர்ம ஆதபஃ| தீக்ஷ்ணஂ தீக்ஷ்ணவீர்யஂ மரிசாதி, உஷ்ணோऽக்நிதாபஃ, க்ஷாரோ யவக்ஷாராதிஃ, கண்டாபாடல்யாதிகதஶ்ச; விதக்தஂ குபிதம்| ஸ்வகுணைரிதி ‘பித்தஂ தீக்ஷ்ணஂ த்ரவஂ பூதி’ இத்யாதிபிஃ, விதஹதி கோபயதி ஸ்வகுணைரேவ, “விதாஹஶ்சாஸ்ய ரக்தஸ்ய பித்தவத்” (ஸு. ஸூ. அ. ௨௧) இத்யுக்தேஃ| ததஃ ப்ரவர்ததே நிஃஸரதி, பித்தஂ ரக்தஂ ச தாதுரூபஂ; நது கேவலஂ ரக்தஂ, ரக்தபித்தமிதி வ்யபதேஶாநுபபத்தேஃ| அத பித்தேந துஷ்டஂ ரக்தஂ ரக்தபித்தமித்யுச்யதே, ததா பித்தரக்தமிதி வ்யபதேஶஃ ப்ரஸஜ்யேத, ஏதேந ரக்தஂ ச பித்தஂ சேதி த்வந்த்வஸமாஸாந்நிருக்திருக்தா ஸுஶ்ருதேந| நநு, சரகே ‘ராகபரிப்ராப்தஂ பித்தஂ ரக்தபித்தம்’ இத்யுக்தஂ, தேந ரக்தஂ ச தத் பித்தஂ சேதி கர்மதாரயஸமாஸேந நிருக்திருக்தா| அத்ர ச காரணத்ரயமுக்தம்| யதாஹ– “ஸஂயோகாத்தூஷணாத்தத்து ஸாமாந்யாத்கந்தவர்ணயோஃ| ரக்தஸ்ய பித்தமாக்யாதஂ ரக்தபித்தஂ மநீஷிபிஃ||” (ச. சி. அ. ௪) இதி, தத்கதஂ ந விரோதஃ? நைவம், அத்ராபி ரக்தப்ரவத்தேஃ, துஷ்டஂ ஹி ரக்தஂ பித்தே ராகமாததத்தத்ஸஂஸர்கி ரக்தஂ ஸ்வயமபி ப்ரவர்ததே இதி பூர்வ ஏவார்தஃ| தேந ரக்தஂ ச பித்தஂ சேதி ரக்தபித்தஂ, ரக்த ச தத் பித்தஂ சேத்யுபயதாऽபி நிருக்தாவதோஷஃ||௧-௩||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அத பாண்டுரோகவத்ரக்தபித்தஸ்யாபி பித்தஜந்யத்வாத்ததநந்தரஂ ரக்தபித்தநிதாநமாஹ– கர்மேத்யாதி| ஏதைஃ ஸ்வகாரணகுணைர்விதக்தஂ துஷ்ட பித்தஂ ஶோணிதஂ விதஹதி கோபயதி| கர்ம ஆதபஃ, அத்வா பந்தாஃ, வ்யவாயோ மைதுநம், தீக்ஷ்ணஂ தீக்ஷ்ணவீர்யஂ மரிசாதி, உஷ்ணோऽக்நிதாபஃ அதவோஷ்ணகுணத்ரவ்யஂ, க்ஷாரோ யவக்ஷாராதிஃ அபாமார்காதிகதஶ்ச| ததோ ரக்தஂ ப்ரவர்ததே ஊர்த்வமதோ வா த்விதா வா ஏககாலமூர்த்வாதோ வா, தஸ்ய ரக்தபித்தமுச்யதே| ரக்தஂ ச பித்தஂ சேதி த்வந்த்வஸமாஸாந்நிருக்திஃ ஸுஶ்ருதேநோக்தா| சரகே து, ராகபரிப்ராப்தஂ பித்தஂ ரக்தபித்தமுச்யதே| தத்ர ரக்தஂ ச தத்பித்தஂ சேதி கர்மதாரயஸமாஸஃ| யதுக்தஂ சரகேண காரணத்ரயம்– “ஸஂயோகாத்தூஷணாத் தஂ து ஸாமாந்யாத்கந்தவர்ணயோஃ| ரக்தஸ்ய பித்தமாக்யாதஂ ரக்தபித்தஂ மநீஷிபிஃ” இத்யுபயத்ராபி ந கஶ்சித்தோஷஃ| கேஷு மார்கேஷு ப்ரவர்ததே தாநாஹ– ஊர்த்வமித்யாதி| குபிதஂ தத்பித்தஂ நாஸாதிபிரூர்த்வஂ, மேட்ராதிபிரதஃ, அதிகுபிதஂ மார்கத்வயைரூர்த்வாதோபிஃ ஸமஸ்தரோமச்சித்ரைஶ்ச||௧-௩||