9. raktapittanidānam

Adhikarana raktapittasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1-3) · Śloka 3

अथ रक्तपित्तनिदानम् | घर्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः | तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च ||१|| पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम् | ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४५) | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः | कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते ||३|| (आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत् | विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधा मार्गं प्रवर्तते) |

Adhikarana raktapittapUrvarUpam (4) · Śloka 4

सदनं शीतकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः | लोहगन्धिश्च निःश्वासो भवत्यस्मिन् भविष्यति ||४|| (सु. उ. तं. अ. ४५) |

Adhikarana shlaiShmikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5

सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम् |५| (च. चि. अ. ४) |

Adhikarana vAtikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5

श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षं च वातिकम् ||५|| (च. चि. अ. ४) |

Adhikarana paittikaraktapittalakShaNam (6) · Śloka 6

रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसन्निभम् | मेचकागारधूमाभमञ्जनाभं च पैत्तिकम् ||६|| (च. चि. अ. ४) | संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् | (च. चि. अ. ४) |

Adhikarana dvandvajasya tridoShajasya ca raktapittasya lakShaNam (7) · Śloka 7

ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं पवनानुगम् | द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यामनुवर्तते ||७|| (च. चि. अ. ४) |

Adhikarana saMsargavisheSheNa mArgabhedAH (8) · Śloka 8

ऊर्ध्वं साध्यमधो याप्यमसाध्यं युगपद्गतम् |८| (सु. उ. तं. अ. ४५) |

Adhikarana mArgabhedena sAdhyatvAdikam (8-9) · Śloka 8

एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम् ||८|| रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम् | (च. चि. अ. ४) |

Adhikarana raktapittasya sAdhyAsAdhyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते ||९|| यत्त्रिदोषमसाध्यं स्यान्मन्दाग्नेरतिवेगवत् | व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत् ||१०|| (च. चि. अ. ४) |

Adhikarana raktapittasyopadravAH (11) · Śloka 11

दौर्बल्यश्वासकासज्वरवमथुमदाः पाण्डुतादाहमूर्छा, भुक्ते घोरो विदाहस्त्वधृतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पीडा | तृष्णा कोष्ठस्य भेदः शिरसि च तपनं पूतिनिष्ठीवनत्वं, भक्तद्वेषाविपाकौ विकृतिरपि भवेद्रक्तपित्तोपसर्गाः ||११|| (सु. उ. तं. अ. ४५) |

Adhikarana raktapittasyAsAdhyalakShaNam (12-14) · Śloka 14

मांसप्रक्षालनाभं कुथितमिव च यत् कर्दमाम्भोनिभं वा, मेदःपूयास्रकल्पं यकृदिव यदि वा पक्वजम्बूफलाभम् | यत् कृष्णं यच्च नीलं भृशमतिकुणपं यत्र चोक्ता विकारा स्तद्वर्ज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यं विभाति ||१२|| (सु. उ. तं. अ. ४५) | येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः | पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यमसंशयम् ||१३|| (च. नि. अ. २) | लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लोहितेक्षणः | लोहितोद्गारदर्शी च म्रियते रक्तपैत्तिकः ||१४|| (सु. सू. अ. ३३) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने रक्तपित्तनिदानं समाप्तम् ||९||