Adhikarana vAtadUShita-pittadUShita-kaphadUShita-dvandvaduShTa-tridoShaduShTastanyapAnajanyabAlarogalakShaNam (1-3) · Śloka 4
അഥ ബാലരോഗനിദാനമ് |
വാതദുഷ്ടം ശിശുഃ സ്തന്യം പിബന് വാതഗദാതുരഃ |
ക്ഷാമസ്വരഃ കൃശാങ്ഗഃ സ്യാദ്ബദ്ധവിണ്മൂത്രമാരുതഃ ||൧||
സ്വിന്നോ ഭിന്നമലോ ബാലഃ കാമലാപിത്തരോഗവാന് |
തൃഷ്ണാലുരുഷ്ണസര്വാങ്ഗഃ പിത്തദുഷ്ടം പയഃ പിബന് ||൨||
കഫദുഷ്ടം പിബന് ക്ഷീരം ലാലാലുഃ ശ്ലേഷ്മരോഗവാന് |
നിദ്രാന്വിതോ ജഡഃ ശൂനവക്ത്രാക്ഷശ്ഛര്ദനഃ ശിശുഃ ||൩||
ദ്വന്ദ്വജേ ദ്വന്ദ്വജം രൂപം സര്വജേ സര്വലക്ഷണമ് |൪|
View original
अथ बालरोगनिदानम् |
वातदुष्टं शिशुः स्तन्यं पिबन् वातगदातुरः |
क्षामस्वरः कृशाङ्गः स्याद्बद्धविण्मूत्रमारुतः ||१||
स्विन्नो भिन्नमलो बालः कामलापित्तरोगवान् |
तृष्णालुरुष्णसर्वाङ्गः पित्तदुष्टं पयः पिबन् ||२||
कफदुष्टं पिबन् क्षीरं लालालुः श्लेष्मरोगवान् |
निद्रान्वितो जडः शूनवक्त्राक्षश्छर्दनः शिशुः ||३||
द्वन्द्वजे द्वन्द्वजं रूपं सर्वजे सर्वलक्षणम् |४|
Adhikarana shishorvaktumakShamasyAntargatavedanAj~jAnopAyAH (4-7) · Śloka 7
ശിശോസ്തീവ്രാമതീവ്രാം ച രോദനാല്ലക്ഷയേദ്രുജമ് ||൪||
സ യം സ്പൃശേദ്ഭൃശം ദേശം യത്ര ച സ്പര്ശനാക്ഷമഃ |
തത്ര വിദ്യാദ്രുജം മൂര്ധ്നി രുജം ചാക്ഷിനിമീലനാത് ||൫||
ഹൃദി ജിഹ്വൌഷ്ഠദശനശ്വാസമുഷ്ടിനിപീഡനൈഃ |
കോഷ്ഠേ വിബന്ധവമഥുസ്തനദംശാന്ത്രകൂജനൈഃ |
ആധ്മാനപൃഷ്ഠനമനജഠരോന്നമനൈരപി ||൬||
ബസ്തൌ ഗുഹ്യേ ച വിണ്മൂത്രസങ്ഗത്രാസദിഗീക്ഷണൈഃ |
സ്രോതാംസ്യങ്ഗാനി സന്ധീംശ്ച പശ്യേദ്യത്നാന്മുഹുര്മുഹുഃ ||൭||
View original
शिशोस्तीव्रामतीव्रां च रोदनाल्लक्षयेद्रुजम् ||४||
स यं स्पृशेद्भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः |
तत्र विद्याद्रुजं मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात् ||५||
हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः |
कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः |
आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि ||६||
बस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गत्रासदिगीक्षणैः |
स्रोतांस्यङ्गानि सन्धींश्च पश्येद्यत्नान्मुहुर्मुहुः ||७||
Adhikarana kukUNakalakShaNam (8-9) · Śloka 9
കുകൂണകഃ ക്ഷീരദോഷാച്ഛിശൂനാമേവ വര്ത്മനി |
ജായതേ തേന തന്നേത്രം കണ്ഡൂരം ച സ്രവേന്മുഹുഃ ||൮||
ശിശുഃ കുര്യാല്ലലാടാക്ഷികൂടനാസാവഘര്ഷണമ് |
ശക്തോ നാര്കപ്രഭാം ദ്രഷ്ടും ന വര്ത്മോന്മീലനക്ഷമഃ ||൯||
View original
कुकूणकः क्षीरदोषाच्छिशूनामेव वर्त्मनि |
जायते तेन तन्नेत्रं कण्डूरं च स्रवेन्मुहुः ||८||
शिशुः कुर्याल्ललाटाक्षिकूटनासावघर्षणम् |
शक्तो नार्कप्रभां द्रष्टुं न वर्त्मोन्मीलनक्षमः ||९||
Adhikarana pArigarbhikalakShaNam (10-11) · Śloka 11
മാതുഃ കുമാരോ ഗര്ഭിണ്യാഃ സ്തന്യം പ്രായഃ പിബന്നപി |
കാസാഗ്നിസാദവമഥുതന്ദ്രാകാര്ശ്യാരുചിഭ്രമൈഃ ||൧൦||
യുജ്യതേ കോഷ്ഠവൃദ്ധ്യാ ച തമാഹുഃ പാരിഗര്ഭികമ് |
രോഗം പരിഭവാഖ്യം ച യുഞ്ജ്യാത്തത്രാഗ്നിദീപനമ് ||൧൧||
View original
मातुः कुमारो गर्भिण्याः स्तन्यं प्रायः पिबन्नपि |
कासाग्निसादवमथुतन्द्राकार्श्यारुचिभ्रमैः ||१०||
युज्यते कोष्ठवृद्ध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम् |
रोगं परिभवाख्यं च युञ्ज्यात्तत्राग्निदीपनम् ||११||
Adhikarana tAlukaNTakalakShaNam (12-13) · Śloka 13
താലുമാംസേ കഫഃ ക്രുദ്ധഃ കുരുതേ താലുകണ്ടകമ് |
തേന താലുപ്രദേശസ്യ നിമ്നതാ മൂര്ധ്നി ജായതേ ||൧൨||
താലുപാതഃ സ്തനദ്വേഷഃ കൃച്ഛ്രാത് പാനം ശകൃദ്ദ്രവമ് |
തൃഡക്ഷികണ്ഠാസ്യരുജാ ഗ്രീവാദുര്ധരതാ വമിഃ ||൧൩||
View original
तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् |
तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते ||१२||
तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात् पानं शकृद्द्रवम् |
तृडक्षिकण्ठास्यरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः ||१३||
Adhikarana mahApadmanAmno visarpasya lakShaNam (14) · Śloka 15
വിസര്പസ്തു ശിശോഃ പ്രാണനാശനോ ബസ്തിശീര്ഷജഃ |
പദ്മവര്ണോ മഹാപദ്മനാമാ ദോഷത്രയോദ്ഭവഃ ||൧൪||
ശങ്ഖാഭ്യാം ഹൃദയം യാതി ഹൃദയാദ്വാ ഗുദം വ്രജേത് |൧൫|
View original
विसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनो बस्तिशीर्षजः |
पद्मवर्णो महापद्मनामा दोषत्रयोद्भवः ||१४||
शङ्खाभ्यां हृदयं याति हृदयाद्वा गुदं व्रजेत् |१५|
Adhikarana bAlaroge katicit kShudrarogANAM kathanam (15) · Śloka 15
ക്ഷുദ്രരോഗേ ച കഥിതേ ത്വജഗല്ല്യഹിപൂതനേ ||൧൫||
View original
क्षुद्ररोगे च कथिते त्वजगल्ल्यहिपूतने ||१५||
Adhikarana bAlaroge kAyacikitsoktajvarAdirogANAM nirdeshaH (16) · Śloka 16
ജ്വരാദ്യാ വ്യാധയഃ സര്വേ മഹതാം യേ പുരേരിതാഃ |
ബാലദേഹേऽപി തേ തദ്വദ്വിജ്ഞേയാഃ കുശലൈഃ സദാ ||൧൬||
View original
ज्वराद्या व्याधयः सर्वे महतां ये पुरेरिताः |
बालदेहेऽपि ते तद्वद्विज्ञेयाः कुशलैः सदा ||१६||
Adhikarana grahajuShTAnAM sAmAnyalakShaNam (17-19) · Śloka 20
ക്ഷണാദുദ്വിജതേ ബാലഃ ക്ഷണാത്ത്രസ്യതി രോദിതി |
നഖൈര്ദന്തൈര്ദാരയതി ധാത്രീമാത്മാനമേവ വാ ||൧൭||
ഊര്ധ്വം നിരീക്ഷതേ ദന്താന് ഖാദേത് കൂജതി ജൃമ്ഭതേ |
ഭ്രുവൌ ക്ഷിപതി ദന്തൌഷ്ഠം ഫേനം വമതി ചാസകൃത് ||൧൮||
ക്ഷാമോऽതി നിശി ജാഗര്തി ശൂനാക്ഷോ ഭിന്നവിട്സ്വരഃ |
മാംസശോണിതഗന്ധിശ്ച ന ചാശ്നാതി യഥാ പുരാ ||൧൯||
സാമാന്യം ഗ്രഹജുഷ്ടാനാം ലക്ഷണം സമുദാഹൃതമ് |൨൦|
View original
क्षणादुद्विजते बालः क्षणात्त्रस्यति रोदिति |
नखैर्दन्तैर्दारयति धात्रीमात्मानमेव वा ||१७||
ऊर्ध्वं निरीक्षते दन्तान् खादेत् कूजति जृम्भते |
भ्रुवौ क्षिपति दन्तौष्ठं फेनं वमति चासकृत् ||१८||
क्षामोऽति निशि जागर्ति शूनाक्षो भिन्नविट्स्वरः |
मांसशोणितगन्धिश्च न चाश्नाति यथा पुरा ||१९||
सामान्यं ग्रहजुष्टानां लक्षणं समुदाहृतम् |२०|
Adhikarana skandagrahagRuhItalakShaNam (20-21) · Śloka 22
ഏകനേത്രസ്യ ഗാത്രസ്യ സ്രാവഃ സ്പന്ദനകമ്പനമ് ||൨൦||
ഊര്ധ്വം ദൃഷ്ട്യാ നിരീക്ഷേത വക്രാസ്യോ രക്തഗന്ധികഃ |
ദന്താന് ഖാദതി വിത്രസ്തഃ സ്തന്യം നൈവാഭിനന്ദതി ||൨൧||
സ്കന്ദഗ്രഹഗൃഹീതാനാം രോദനം ചാല്പമേവ ച |൨൨|
View original
एकनेत्रस्य गात्रस्य स्रावः स्पन्दनकम्पनम् ||२०||
ऊर्ध्वं दृष्ट्या निरीक्षेत वक्रास्यो रक्तगन्धिकः |
दन्तान् खादति वित्रस्तः स्तन्यं नैवाभिनन्दति ||२१||
स्कन्दग्रहगृहीतानां रोदनं चाल्पमेव च |२२|
Adhikarana skandApasmAralakShaNam (22) · Śloka 22
നഷ്ടസഞ്ജ്ഞോ വമേത് ഫേനം സഞ്ജ്ഞാവാനതിരോദിതി |
പൂയശോണിതഗന്ധിത്വം സ്കന്ദാപസ്മാരലക്ഷണമ് ||൨൨||
View original
नष्टसञ्ज्ञो वमेत् फेनं सञ्ज्ञावानतिरोदिति |
पूयशोणितगन्धित्वं स्कन्दापस्मारलक्षणम् ||२२||
Adhikarana shakunigrahagRuhItalakShaNam (23) · Śloka 23
സ്രസ്താങ്ഗോ ഭയചകിതോ വിഹങ്ഗഗന്ധിഃ സാസ്രാവവ്രണപരിപീഡിതഃ സമന്താത് |
സ്ഫോടൈശ്ച പ്രചിതതനുഃ സദാഹപാകൈര്വിജ്ഞേയോ ഭവതി ശിശുഃ ക്ഷതഃ ശകുന്യാ ||൨൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൭) |
View original
स्रस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः सास्रावव्रणपरिपीडितः समन्तात् |
स्फोटैश्च प्रचिततनुः सदाहपाकैर्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षतः शकुन्या ||२३||
(सु. उ. तं. अ. २७) |
Adhikarana revatI-pUtanA-andhapUtanA-shItapUtanA-mukhamaNDikA-naigameyagrahagRuhItalakShaNam (24-30) · Śloka 30
വ്രണൈഃ സ്ഫോടൈശ്ചിതം ഗാത്രം പങ്കഗന്ധം സ്രവേദസൃക് |
ഭിന്നവര്ചാ ജ്വരീ ദാഹീ രേവതീഗ്രഹലക്ഷണമ് ||൨൪||
അതീസാരോ ജ്വരസ്തൃഷ്ണാ തിര്യക്പ്രേക്ഷണരോദനമ് |
നഷ്ടനിദ്രസ്തഥോദ്വിഗ്നോ ഗ്രസ്തഃ പൂതനയാ ശിശുഃ ||൨൫||
ഛര്ദിഃ കാസോ ജ്വരസ്തൃഷ്ണാ വസാഗന്ധോऽതിരോദനമ് |
സ്തന്യദ്വേഷോऽതിസാരശ്ച അന്ധപൂതനയാ ഭവേത് ||൨൬||
വേപതേ കാസതേ ക്ഷീണോ നേത്രരോഗോ വിഗന്ധിതാ |
ഛര്ദ്യതീസാരയുക്തശ്ച ശീതപൂതനയാ ശിശുഃ ||൨൭||
പ്രസന്നവര്ണവദനഃ സിരാഭിരഭിസംവൃതഃ |
മൂത്രഗന്ധീ ച ബഹ്വാശീ മുഖമണ്ഡികയാ ഭവേത് ||൨൮||
ഛര്ദിസ്പ(സ്യ)ന്ദനകണ്ഠാസ്യശോഷമൂര്ഛാവിഗന്ധിതാഃ |
ഊര്ധ്വം പശ്യേദ്ദശേദ്ദന്താന് നൈഗമേയഗ്രഹം വദേത് ||൨൯||
പ്രസ്തബ്ധാക്ഷഃ സ്തനദ്വേഷീ മുഹ്യതേ ചാനിശം മുഹുഃ |
തം ബാലമചിരാദ്ധന്തി ഗ്രഹഃ സമ്പൂര്ണലക്ഷണഃ |
വിപരീതതമം സാധ്യം ചികിത്സേദചിരാര്ദിതമ് ||൩൦||
View original
व्रणैः स्फोटैश्चितं गात्रं पङ्कगन्धं स्रवेदसृक् |
भिन्नवर्चा ज्वरी दाही रेवतीग्रहलक्षणम् ||२४||
अतीसारो ज्वरस्तृष्णा तिर्यक्प्रेक्षणरोदनम् |
नष्टनिद्रस्तथोद्विग्नो ग्रस्तः पूतनया शिशुः ||२५||
छर्दिः कासो ज्वरस्तृष्णा वसागन्धोऽतिरोदनम् |
स्तन्यद्वेषोऽतिसारश्च अन्धपूतनया भवेत् ||२६||
वेपते कासते क्षीणो नेत्ररोगो विगन्धिता |
छर्द्यतीसारयुक्तश्च शीतपूतनया शिशुः ||२७||
प्रसन्नवर्णवदनः सिराभिरभिसंवृतः |
मूत्रगन्धी च बह्वाशी मुखमण्डिकया भवेत् ||२८||
छर्दिस्प(स्य)न्दनकण्ठास्यशोषमूर्छाविगन्धिताः |
ऊर्ध्वं पश्येद्दशेद्दन्तान् नैगमेयग्रहं वदेत् ||२९||
प्रस्तब्धाक्षः स्तनद्वेषी मुह्यते चानिशं मुहुः |
तं बालमचिराद्धन्ति ग्रहः सम्पूर्णलक्षणः |
विपरीततमं साध्यं चिकित्सेदचिरार्दितम् ||३०||
Adhikarana puShpikA · Śloka 68
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ബാലരോഗനിദാനം സമാപ്തമ് ||൬൮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने बालरोगनिदानं समाप्तम् ||६८||