46. bhagandaranidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

nāḍīviśēṣatvāt saṅkhyāsāmyācca bhagandaranidānam| bhagandarapūrvarūpapiḍakāmāha– gudasyētyādi| kṣētrē dēśē| “saiva bhinnā bhagandaraḥ|” niruktirasya suśrutēna kr̥tā| tadyathā– “gudabhagabastipradēśadāraṇāt bhagandarāḥ|” (su. ni. a. 4) iti| bhagaśabdō gudādyupalakṣaṇam| bhōjē'pyuktam– “bhagaṁ parisamantācca gudaṁ bastiṁ tathaiva ca| bhagavaddārayēdyasmāttasmājjñēyō bhagandaraḥ||” iti| pūrvarūpaṁ tvasya suśrutē paṭhyatē; yathā– “kaṭīkapālavēdanā gudakaṇḍurdāhaḥ śōthaśca gudasya bhavati|” (su. ni. a. 4) iti| ētat sāmānyaṁ pūrvarūpam| kaṭīkapālamatra kaṭīphalakam| pañcavidha iti saṅkhyākathanaṁ raktajadvandvajabhagandarasambhāvanānirāsārtham||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

nāḍīviśēṣasaṅkhyāsāmānyād vraṇavadupakramādvā'tō'nantaraṁ bhagandaranidānam| tasyāvasthānasaṁśrayatvēna lakṣaṇamāha– gudasyētyādi| kṣētrē dēśē, pārśvataḥ samīpataḥ, piḍakā, saiva bhinnā bhagandarārtikr̥t, tasya ca niruktiḥ suśrutēna kr̥tā– “gudabhagabastipradēśadāraṇādbhagandaraḥ” iti| bhagandaraśabdē bhagaśabdō gudādyupalakṣaṇaḥ, bhōjē'pyuktam– “bhagaṁ parisamantācca gudaṁ basti tathaiva ca| bhagavaddārayēdyasmāttasmājjñēyō bhagandaraḥ||” iti| pūrvarūpaṁ tvasya suśrutē paṭhitam, yathā– “kaṭīkapālavēdanā gudakaṇḍurdāhaḥ śōthaśca gudasya bhavati” iti| ētatsāmānyaṁ pūrvarūpamiti| kaṭīkapālamatra kaṭīphalakam| sa ca pañcavidhaḥ– dōṣaistrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, śalyēna cāparaḥ, ēvaṁ pañcavidhasaṅkhyākathanaṁ raktajadvandvajabhagandarasambhāvanānirāsārtham||1||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

śatapōnakamāha– kaṣāyētyādi| apānadēśa iti gudadēśē| upēkṣaṇāditi vimlāpanādyakaraṇāt| rujā ca bhinnēti rujā rujānvitā, arśaādērākr̥tigaṇatvādac, bhinnā vidīrṇā| vraṇairanēkaiḥ śatapōnakaṁ vadēditi śatapōnakatulyatvāt śatapōnakaḥ; śatapōnakaścālanikā, sahasradhārā ityanyē; kiṁvā śatapōnakaḥ śūkadōṣē paṭhitō vikāraḥ ‘chidrairaṇumukhaiḥ’ ityādinā, kintu yadi śūkadōṣapaṭhitaśatapōnakatulyatvamasya tadā chidrairaṇumukhairityādinimittasyōbhayatra paṭhitatvāt kiṁ tatsādr̥śyapravr̥ttēyaṁ sañjñā, sā vā ētatsādr̥śyapravr̥ttēti durvijñānāttatrāpi cālanikātulyatvamēva pravr̥ttinimittamiti manyamānēna jējjaṭēna cālanikātulyatvamatra varṇitam| śatapōnakavadanēkamukhatvē vātikabhagandarasvabhāva ēva hētuḥ||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātikaśatapōnakamāha– kaṣāyētyādi| upēkṣaṇāditi vimlāpanādyakaraṇāt| rujā ca bhinnēti rujā rujānvitā, bhinnā vidīrṇā| śatapōnakatulyatvācchatapōnakaḥ śūkadōṣapaṭhitō vikāraḥ, cālanikātulyatvamasya śatapōnakavadanēkamukhatvēna| tatra ca vātikabhagandarasvabhāva ēva hētuḥ, śatapōnakō'sya nāma||2||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

uṣṭragrīvalakṣaṇamāha– prakōpaṇairityādi| tadāśupākāhimapūtivāhinīmiti tadēti tatkālē, pittajatvēnāśupākā ca sā ahimapūtivāhinī uṣṇapūtivāhinī ca sā āśupākāhimapūtivāhinī tām| atra piḍakāvasthāgatagalavakratvēna uṣṭragrīvākāratvaṁ, tēnōṣṭragrīvasañjñā||3-4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pittajamuṣṭragrīvamāha– prakōpaṇairityādi| uṣṇapūtidurgandhavāhinīm| atrāpi piḍakāvasthāgatagalavakratvē uṣṭragrīvākāratvaṁ, tēnōṣṭragrīvasañjñā||3-4||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

parisrāviṇamāha– kaṇḍūyana ityādi| parisrāvī kaphajaḥ, sa ca ghanasrāvayōgāt parisrāvī||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

parisrāvisañjñaṁ kaphajaṁ bhagandaramāha– kaṇḍūyana ityādi| parisrāvī bhagandaraḥ kaphajaḥ, sa ca ghanaparisrāvayōgātparisrāvī| kaṇḍūyanaḥ kaṇḍubahulaḥ||5||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sannipātajaṁ śambūkāvartamāha– bahuvarṇarujāsrāvētyādi| pratyēkadōṣajabhagandarapaṭhitavarṇavēdanāḥ srāvaśca| śambūkāvartavat pūrṇanadyāḥ śambūkāvartavadāvartanaṁ vēdanā dōṣagativiśēṣādbhavatīti śambūkāvartaḥ| tathā ca bhōjaḥ– “nadīnāṁ paripūrṇānāṁ śambūkāvartakā yathā| samuttiṣṭhanti vēgēna tōyavēgasamīritāḥ||” iti||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sannipātajaṁ śambūkāvartamāha– bahvityādi| bahuvarṇēti pratyēkadōṣajabhagandarapaṭhitavarṇavēdanāsrāvī, śambūkāvartavat laghuśaṅkhavat, pūrṇanadyāḥ śambūkāvartō yathā āvartēna ca vēdanā dōṣagativiśēṣādbhavatīti śambūkāvartaḥ| tathā ca bhōjaḥ– “nadīnāṁ paripūrṇānāṁ śambūkāvartakā yathā| abhyuttiṣṭhanti vēgēna tōyavēgasamīritāḥ||” iti||6||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

unmārgibhagandaramāgantumāha– kṣatādgatirityādi| kṣatāditi kaṇṭakādighātāt| vidārya ta iti tē krimayō vidārya mārgaṁ kurvata iti yōjanā| anēkadhā mukhairanēkamukhaiḥ| atrōnmārgēṇa krimikr̥tavimārgēṇa purīṣādigamanādunmārgisañjñā jñēyā| tantrāntarē tvarśōbhagandaraḥ paṭhitaḥ| tadyathā– “kaphapittē tu pūrvōtthē durnāmāśritya kupyataḥ| arśōmūlē tataḥ śōthaḥ kaṇḍūdāhārtimān bhavēt|| sa śīghraṁ pakvabhinnō'sya klēdayan mūlamarśasaḥ| sravatyajasraṁ gatibhirayamarśōbhagandaraḥ||” iti| ayamanyatamasmin śatapōnakādīnāṁ dōṣalakṣaṇadarśanādantarbhāvyaḥ||7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

unmārgibhagandaramāgantumāha– kṣatādityādi| kṣatāt kaṇṭakādighātāt, yē kr̥mayō vidārya mārgaṁ prakurvata iti yōjanā| anēkadhā mukhairanēkamukhairvraṇaiḥ| atrōnmārgēṇa kr̥mikr̥tavimārgēṇa purīṣādinirgamādunmārgisañjñā pratītā| tantrāntarē tvarśōbhagandaraḥ paṭhitaḥ, yathā– “kaphapittē tu pūrvōtthē durnāmāśritya kupyataḥ| arśōmūlē tataḥ śōphaḥ kaṇḍudāhārtimānbhavēt|| sa śīghraṁ pakvabhinnō'sya klēdayanmūlamarśasaḥ| sravatyajasraṁ gatibhirayamarśōbhagandaraḥ||” iti| ayaṁ śatapōnakādīnāṁ dōṣalakṣaṇadarśanādantarbhāvyaḥ||7||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pratīkāraprayatnāyāha– ghōrā ityādi| duḥkhā iti duḥkhapradāḥ| kṣatajaśca viśēṣata iti kṣatajō'pi viśēṣamanēkavraṇayōgaṁ krimisambhavādikaṁ ca vīkṣyāsādhyaḥ, ata ēva cikitsitē asādhyatāṁ pratijñāya kriyāṁ vakṣyati| viśēṣata iti lyablōpē pañcamī; viśēṣatō'tiśayādasādhya ityarthaḥ, yāpanārthaṁ kriyāvidhiriti| kvacit “kṣatajaśca bhagandaraḥ” iti pāṭhaḥ| kṣatajō viśēṣataḥ sādhayituṁ ghōraḥ asādhya ēva, srāvarūpaviśēṣasya yuktatvāditi gadādharaḥ||8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyalakṣaṇamāha– ghōrā ityādi| kṣatajō'pi viśēṣamanēkavraṇayōgyaṁ krimisambhavādikaṁ vīkṣyāsādhyaḥ||8||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

avasthāyāmasādhyatāmāha– vātamūtrapurīṣāṇītyādi| bhagandarāt sravanta ityatra ‘amī viśēṣā’ iti śēṣaḥ||9||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

avasthāyāmasādhyatāmāha– vātētyādi| bhagandarātsravanta ityatra ‘amī viśēṣā’ iti śēṣaḥ| amī vātādyā viśēṣā bhagandarātsravantastamāturaṁ vināśayanti||9||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ bhagandaranidānaṁ samāptam||46||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ bhagandaranidānam||46||