40. vidradhinidānam

Adhikarana vidradhisamprAptiH (1-3) · Śloka 3

अथ विद्रधिनिदानम् | त्वग्रक्तमांसमेदांसि सन्दूष्यास्थिसमाश्रिताः | दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||१|| महामूलं रुजावन्तं वृत्तं वाऽप्यथवाऽऽयतम् | स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः ||२|| पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा | षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||३|| (सु. नि. अ. ९) |

Adhikarana vAtajavidradhilakShaNam (4) · Śloka 4

कृष्णोऽरुणो वा विषमो भृशमत्यर्थवेदनः | चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसम्भवः ||४|| (सु. नि. अ. ९) |

Adhikarana pittajavidradhilakShaNam (5) · Śloka 5

पक्वोदुम्बरसङ्काशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् | क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसम्भवः ||५||

Adhikarana kaphajavidradhilakShaNam (6) · Śloka 6

शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्निग्धोऽल्पवेदनः | चिरोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः कफसम्भवः ||६|| (सु. नि. अ. ९) |

Adhikarana doShavisheSheNa vidradhInAmAsrAvabhedaH (7) · Śloka 7

तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशः स्मृताः |७|

Adhikarana sannipAtajavidradhilakShaNam (7) · Śloka 7

नानावर्णरुजास्रावो घाटालो विषमो महान् ||७|| विषमं पच्यते चापि विद्रधिः सान्निपातिकः | (सु. नि. अ. ९) |

Adhikarana AgantuvidradheH samprAptipUrvakaM lakShaNam (8-9) · Śloka 10

तैस्तैर्भावैरभिहते क्षते वाऽपथ्यकारिणः ||८|| क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् | ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः ||९|| आगन्तुर्विद्रधिर्ह्येष पित्तविद्रधिलक्षणः |१०| (सु. नि. अ. ९) |

Adhikarana raktajavidradhilakShaNam (10) · Śloka 11

कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाकरः ||१०|| पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते |११| (सु. नि. अ. ९) |

Adhikarana AbhyantaravidradhilakShaNam, AbhyantaravidradheradhiShThAnavisheSheNa visheShali~ggAni ca (11-16) · Śloka 16

पृथक् सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम् ||११|| वल्मीकवत् समुन्नद्धमन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम् | गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा ||१२|| वृक्कयोः प्लीह्नि यकृति हृदि वा क्लोम्नि वाऽप्यथ | तेषामुक्तानि लिङ्गानि बाह्यविद्रधिलक्षणैः ||१३|| अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृणु विशेषतः | गुदे वातनिरोधश्च बस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता ||१४|| नाभ्यां हिक्का तथाऽऽटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम् | कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्रधौ ||१५|| वृक्कयोः पार्श्वसङ्कोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम् | सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि कासश्च जायते | श्वासो यकृति हिक्का च क्लोम्नि पेपीयते पयः ||१६|| (सु. नि. अ. ९) |

Adhikarana vidradhInAM srAvanirgamamArgaH (17) · Śloka 17

नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः |१७| (सु. नि. अ. ९) |

Adhikarana vidradheH sAdhyAsAdhyavicAraH (17-20) · Śloka 20

अधःस्रुतेषु जीवेत्तु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति ||१७|| हृन्नाभिबस्तिवर्ज्या ये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः | जीवेत् कदाचित् पुरुषो नेतरेषु कदाचन ||१८|| (सु. नि. अ. ९) | साध्या विद्रधयः पञ्च विवर्ज्यः सान्निपातिकः | आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् ||१९|| (वा. नि. अ. ११) | आध्मातं बद्धनिष्यन्दं छर्दिहिक्कातृषान्वितम् | रुजाश्वाससमायुक्तं विद्रधिर्नाशयेन्नरम् ||२०|| (सु. सू. अ. ३३) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 40

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विद्रधिनिदानं समाप्तम् ||४०||