അഥ വിദ്രധിനിദാനമ് | ത്വഗ്രക്തമാംസമേദാംസി സന്ദൂഷ്യാസ്ഥിസമാശ്രിതാഃ | ദോഷാഃ ശോഥം ശനൈര്ഘോരം ജനയന്ത്യുച്ഛ്രിതാ ഭൃശമ് ||൧|| മഹാമൂലം രുജാവന്തം വൃത്തം വാऽപ്യഥവാऽऽയതമ് | സ വിദ്രധിരിതി ഖ്യാതോ വിജ്ഞേയഃ ഷഡ്വിധശ്ച സഃ ||൨|| പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സമസ്തൈശ്ച ക്ഷതേനാപ്യസൃജാ തഥാ | ഷണ്ണാമപി ഹി തേഷാം തു ലക്ഷണം സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ ||൩|| (സു. നി. അ. ൯) |
View original
अथ विद्रधिनिदानम् | त्वग्रक्तमांसमेदांसि सन्दूष्यास्थिसमाश्रिताः | दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||१|| महामूलं रुजावन्तं वृत्तं वाऽप्यथवाऽऽयतम् | स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः ||२|| पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा | षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||३|| (सु. नि. अ. ९) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ശോഥത്വസാമാന്യാത് വിദ്രധിനിദാനമ്| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ത്വഗ്രക്തമാംസമേദാംസീത്യാദി| ഘോരമിത്യന്യേഭ്യോऽപി ശോഥസമുത്ഥാനേഭ്യോ ഗ്രന്ഥ്യാദിഭ്യ ആശുകാരിത്വാദ്ദാരുണമ്| ഉച്ഛ്രിതാ ഭൃശമിതി അത്യര്ഥം വൃദ്ധാഃ| അസ്ഥിസമാശ്രിതാ ഇത്യനേന സ്ഥാനസംശ്രയോऽഭിഹിതഃ| ഉച്ഛ്രിതാ ഭൃശമിത്യനേന പ്രകോപ ആവിഷ്കൃതഃ, ഏതേനൈവാന്തരീയകതയാ ചയപ്രസരാവപ്യാക്ഷിപ്തൌ മന്തവ്യൌ| മഹാമൂലമസ്ഥ്യാദിസമാശ്രയണാദ്ഗമ്ഭീരമൂലമ്| രുജാവന്തമിതി ഉത്പത്താവേവ രുജാപ്രകര്ഷവന്തമ്, അതിശായനേ മതുപ്| വൃത്തമിത്യാദി വൃത്തം വര്തുലമ്| ആയതം ദീര്ഘമ്| വൃത്തായതാഭ്യാം ഗ്രന്ഥ്യാദിവിലക്ഷണതാ| വിദ്രധിരിതി ഖ്യാത ഇതി, ഇതിശബ്ദേന നിരുപാധിസങ്കേതമാത്രാ വിദ്രധിസഞ്ജ്ഞേതി ദര്ശയതി| ചരകേ തു വിദാഹപ്രകര്ഷാദ്വിദ്രധിസഞ്ജ്ഞാ| യദുക്തമ്– “സ വൈ ശീഘ്രവിദാഹിത്വാദ്വിദ്രധീത്യഭിധീയതേ|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി||൧-൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ശോഥസാമാന്യാദ്വിദ്രധിനിദാനമ്| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| ഘോരമന്യേഭ്യഃ ശോഥസമുത്ഥാനേഭ്യോ ഗ്രന്ഥ്യാദിഭ്യഃ ആശുകാരിത്വാദ്ദാരുണമ്| ഉച്ഛ്രിതാ ഭൃശമിതി അത്യര്ഥം വൃദ്ധാഃ, അസ്ഥിസമാശ്രിതാ ഇതി സ്ഥാനസംശ്രയോऽര്ഥോऽഭിഹിതഃ| ഉച്ഛ്രിതാ ഭൃശമിത്യനേന പ്രകോപ ആവിഷ്കൃതഃ| മഹാമൂലമ് അസ്ഥ്യാദിസമാശ്രയണാദ് ഗമ്ഭീരമൂലമ്| രുജാവന്തമുത്പത്താവേവ രുജാപ്രകര്ഷവന്തമ്| വൃത്തം വര്തുലം, ആയതം ദീര്ഘം വൃത്തത്വായതത്വാഭ്യാം ഗ്രന്ഥ്യാദിവിലക്ഷണതാ കഥിതാ, വിദ്രധിരിതി ഖ്യാത ഇതി| ഇതിശബ്ദേന നിരുപാധിസങ്കേതമാത്രാ വിദ്രധിരിതി സഞ്ജ്ഞേതി ദര്ശയതി, ചരകേ തു വിദാഹപ്രകര്ഷാദ്വിദ്രധിസഞ്ജ്ഞാ| യദുക്തമ്– “സര്വൈഃ ശീഘ്രവിദാഹിത്വാദ്വിദ്രധീതി നിരൂപ്യതേ|” ഇതി| സ ഷട്പ്രകാരഃ; ത്രിഭിര്ദോഷൈസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതേനൈകഃ, ക്ഷതേനൈകഃ, അസൃജാऽപ്യേക ഇതി ഷട്| ഷണ്ണാമപി ലക്ഷണം കഥ്യതേ||൧-൩||