అథ విద్రధినిదానం | త్వగ్రక్తమాంసమేదాంసి సందూష్యాస్థిసమాశ్రితాః | దోషాః శోథం శనైర్ఘోరం జనయంత్యుచ్ఛ్రితా భృశం ||1|| మహామూలం రుజావంతం వృత్తం వాऽప్యథవాऽऽయతం | స విద్రధిరితి ఖ్యాతో విజ్ఞేయః షడ్విధశ్చ సః ||2|| పృథగ్దోషైః సమస్తైశ్చ క్షతేనాప్యసృజా తథా | షణ్ణామపి హి తేషాం తు లక్షణం సంప్రవక్ష్యతే ||3|| (సు. ని. అ. 9) |
View original
अथ विद्रधिनिदानम् | त्वग्रक्तमांसमेदांसि सन्दूष्यास्थिसमाश्रिताः | दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||१|| महामूलं रुजावन्तं वृत्तं वाऽप्यथवाऽऽयतम् | स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः ||२|| पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा | षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||३|| (सु. नि. अ. ९) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శోథత్వసామాన్యాత్ విద్రధినిదానం| తస్య సంప్రాప్తిమాహ– త్వగ్రక్తమాంసమేదాంసీత్యాది| ఘోరమిత్యన్యేభ్యోऽపి శోథసముత్థానేభ్యో గ్రంథ్యాదిభ్య ఆశుకారిత్వాద్దారుణం| ఉచ్ఛ్రితా భృశమితి అత్యర్థం వృద్ధాః| అస్థిసమాశ్రితా ఇత్యనేన స్థానసంశ్రయోऽభిహితః| ఉచ్ఛ్రితా భృశమిత్యనేన ప్రకోప ఆవిష్కృతః, ఏతేనైవాంతరీయకతయా చయప్రసరావప్యాక్షిప్తౌ మంతవ్యౌ| మహామూలమస్థ్యాదిసమాశ్రయణాద్గంభీరమూలం| రుజావంతమితి ఉత్పత్తావేవ రుజాప్రకర్షవంతం, అతిశాయనే మతుప్| వృత్తమిత్యాది వృత్తం వర్తులం| ఆయతం దీర్ఘం| వృత్తాయతాభ్యాం గ్రంథ్యాదివిలక్షణతా| విద్రధిరితి ఖ్యాత ఇతి, ఇతిశబ్దేన నిరుపాధిసంకేతమాత్రా విద్రధిసంజ్ఞేతి దర్శయతి| చరకే తు విదాహప్రకర్షాద్విద్రధిసంజ్ఞా| యదుక్తం– “స వై శీఘ్రవిదాహిత్వాద్విద్రధీత్యభిధీయతే|” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి||1-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శోథసామాన్యాద్విద్రధినిదానం| తస్య సంప్రాప్తిమాహ– త్వగిత్యాది| ఘోరమన్యేభ్యః శోథసముత్థానేభ్యో గ్రంథ్యాదిభ్యః ఆశుకారిత్వాద్దారుణం| ఉచ్ఛ్రితా భృశమితి అత్యర్థం వృద్ధాః, అస్థిసమాశ్రితా ఇతి స్థానసంశ్రయోऽర్థోऽభిహితః| ఉచ్ఛ్రితా భృశమిత్యనేన ప్రకోప ఆవిష్కృతః| మహామూలం అస్థ్యాదిసమాశ్రయణాద్ గంభీరమూలం| రుజావంతముత్పత్తావేవ రుజాప్రకర్షవంతం| వృత్తం వర్తులం, ఆయతం దీర్ఘం వృత్తత్వాయతత్వాభ్యాం గ్రంథ్యాదివిలక్షణతా కథితా, విద్రధిరితి ఖ్యాత ఇతి| ఇతిశబ్దేన నిరుపాధిసంకేతమాత్రా విద్రధిరితి సంజ్ఞేతి దర్శయతి, చరకే తు విదాహప్రకర్షాద్విద్రధిసంజ్ఞా| యదుక్తం– “సర్వైః శీఘ్రవిదాహిత్వాద్విద్రధీతి నిరూప్యతే|” ఇతి| స షట్ప్రకారః; త్రిభిర్దోషైస్త్రయః, సన్నిపాతేనైకః, క్షతేనైకః, అసృజాऽప్యేక ఇతి షట్| షణ్ణామపి లక్షణం కథ్యతే||1-3||