24. anāgatabādhāpratiṣēdhaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽનાગતાબાધાપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઉત્થાયોત્થાય સતતં સ્વસ્થેનારોગ્યમિચ્છતા | ધીમતા યદનુષ્ઠેયં તત્ સર્વં સમ્પ્રવક્ષ્યતે ||૩||

Adhikarana 3 (4-12) · Śloka 12

તત્રાદૌ દન્તપવનં દ્વાદશાઙ્ગુલમાયતમ્ | કનિષ્ઠિકાપરીણાહમૃજ્વગ્રન્થિતમવ્રણમ્ ||૪|| અયુગ્મગ્રન્થિ યચ્ચાપિ પ્રત્યગ્રં શસ્તભૂમિજમ્ | અવેક્ષ્યર્તું ચ દોષં ચ રસં વીર્યં ચ યોજયેત્ ||૫|| કષાયં મધુરં તિક્તં કટુકં પ્રાતરુત્થિતઃ | નિમ્બશ્ચ તિક્તકે શ્રેષ્ઠઃ કષાયે ખદિરસ્તથા ||૬|| મધૂકો મધુરે શ્રેષ્ઠઃ કરઞ્જઃ કટુકે તથા | ક્ષૌદ્રવ્યોષત્રિવર્ગાક્તં સતૈલં સૈન્ધવેન ચ ||૭|| ચૂર્ણેન તેજોવત્યાશ્ચ દન્તાન્નિત્યં વિશોધયેત્ | એકૈકં ઘર્ષયેદ્દન્તં મૃદુના કૂર્ચકેન ચ ||૮|| દન્તશોધનચૂર્ણેન દન્તમાંસાન્યબાધયન્ | તદ્દૌર્ગન્ધ્યોપદેહૌ તુ શ્લેષ્માણં ચાપકર્ષતિ ||૯|| વૈશદ્યમન્નાભિરુચિં સૌમનસ્યં કરોતિ ચ | ન ખાદેદ્ગલતાલ્વોષ્ઠજિહ્વારોગસમુદ્ભવે ||૧૦|| અથાસ્યપાકે શ્વાસે ચ કાસહિક્કાવમીષુ ચ | દુર્બલોઽજીર્ણભક્તશ્ચ મૂર્ચ્છાર્તો મદપીડિતઃ ||૧૧|| શિરોરુજાર્તસ્તૃષિતઃ શ્રાન્તઃ પાનક્લમાન્વિતઃ | અર્દિતી કર્ણશૂલી ચ દન્તરોગી ચ માનવઃ ||૧૨||

Adhikarana 4 (13-14) · Śloka 14

જિહ્વાનિર્લેખનં રૌપ્યં સૌવર્ણં વાર્ક્ષમેવ ચ | તન્મલાપહરં શસ્તં મૃદુ શ્લક્ષ્ણં દશાઙ્ગુલમ્ ||૧૩|| મુખવૈરસ્યદૌર્ગન્ધ્યશોફજાડ્યહરં સુખમ્ | દન્તદાર્ઢ્યકરં રુચ્યં સ્નેહગણ્ડૂષધારણમ્ ||૧૪||

Adhikarana 5 (15-16) · Śloka 17

ક્ષીરવૃક્ષકષાયૈર્વા ક્ષીરેણ ચ વિમિશ્રિતૈઃ | ભિલ્લોટકકષાયેણ તથૈવામલકસ્ય વા ||૧૫|| પ્રક્ષાલયેન્મુખં નેત્રે સ્વસ્થઃ શીતોદકેન વા | નીલિકાં મુખશોષં ચ પિડકાં વ્યઙ્ગમેવ ચ ||૧૬|| રક્તપિત્તકૃતાન્ રોગાન્ સદ્ય એવ વિનાશયેત્ |૧૭|

Adhikarana 6 (17-20) · Śloka 20

સુખં લઘુ નિરીક્ષેત દૃઢં પશ્યતિ ચક્ષુષા ||૧૭|| મતં સ્રોતોઞ્જનં શ્રેષ્ઠં વિશુદ્ધં સિન્ધુસમ્ભવમ્ | દાહકણ્ડૂમલઘ્નં ચ દૃષ્ટિક્લેદરુજાપહમ્ ||૧૮|| તેજોરૂપાવહં ચૈવ સહતે મારુતાતપૌ | ન નેત્રરોગા જાયન્તે તસ્માદઞ્જનમાચરેત્ ||૧૯|| ભુક્તવાઞ્છિરસા સ્નાતઃ શ્રાન્તશ્છર્દનવાહનૈઃ | રાત્રૌ જાગરિતશ્ચાપિ નાઞ્જ્યાજ્વરિત એવ ચ ||૨૦||

Adhikarana 7 (21-24) · Śloka 24

કર્પૂરજાતીકઙ્કોલલવઙ્ગકટુકાહ્વયૈઃ | સચૂર્ણપૂગૈઃ સહિતં પત્રં તામ્બૂલજં શુભમ્ ||૨૧|| મુખવૈશદ્યસૌગન્ધ્યકાન્તિસૌષ્ઠવકારકમ્ | હનુદન્તસ્વરમલજિહ્વેન્દ્રિયવિશોધનમ્ ||૨૨|| પ્રસેકશમનં હૃદ્યં ગલામયવિનાશનમ્ | પથ્યં સુપ્તોત્થિતે ભુક્તે સ્નાતે વાન્તે ચ માનવે ||૨૩|| રક્તપિત્તક્ષતક્ષીણતૃષ્ણામૂર્ચ્છાપરીતિનામ્ | રૂક્ષદુર્બલમર્ત્યાનાં ન હિતં ચાસ્યશોષિણામ્ ||૨૪||

Adhikarana 8 (25-26) · Śloka 26

શિરોગતાંસ્તથા રોગાઞ્છિરોભઙ્ગોઽપકર્ષતિ | કેશાનાં માર્દવં દૈર્ધ્યં બહુત્વં સ્નિગ્ધકૃષ્ણતામ્ ||૨૫|| કરોતિ શિરસસ્તૃપ્તિં સુત્વક્કમપિ ચાનનમ્ | સન્તર્પણં ચેન્દ્રિયાણાં શિરસઃ પ્રતિપૂરણમ્ ||૨૬||

Adhikarana 9 (27-28) · Śloka 28

મધુકં ક્ષીરશુક્લા ચ સરલં દેવદારુ ચ | ક્ષુદ્રકં પઞ્ચનામાનં સમભાગાનિ સંહરેત્ ||૨૭|| તેષાં કલ્કકષાયાભ્યાં ચક્રતૈલં વિપાચયેત્ | સદૈવ શીતલં જન્તોર્મૂર્ધ્નિ તૈલં પ્રદાપયેત્ ||૨૮||

Adhikarana 10 (29) · Śloka 29

કેશપ્રસાધની કેશ્યા રજોજન્તુમલાપહા |૨૯|

Adhikarana 11 (29) · Śloka 29

હનુમન્યાશિરઃકર્ણશૂલઘ્નં કર્ણપૂરણમ્ ||૨૯||

Adhikarana 12 (30) · Śloka 30

અભ્યઙ્ગો માર્દવકરઃ કફવાતનિરોધનઃ | ધાતૂનાં પુષ્ટિજનનો મૃજાવર્ણબલપ્રદઃ ||૩૦||

Adhikarana 13 (31-32) · Śloka 32

સેકઃ શ્રમઘ્નોઽનિલહૃદ્ભગ્નસન્ધિપ્રસાધકઃ | ક્ષતાગ્નિદગ્ધાભિહતવિઘૃષ્ટાનાં રુજાપહઃ ||૩૧|| જલસિક્તસ્ય વર્ધન્તે યથા મૂલેઽઙ્કુરાસ્તરોઃ | તથા ધાતુવિવૃદ્ધિર્હિ સ્નેહસિક્તસ્ય જાયતે ||૩૨||

Adhikarana 14 (33) · Śloka 33

સિરામુખૈ રોમકૂપૈર્ધમનીભિશ્ચ તર્પયન્ | શરીરબલમાધત્તે યુક્તઃ સ્નેહોઽવગાહને ||૩૩||

Adhikarana 15 (34) · Śloka 34

તત્ર પ્રકૃતિસાત્મ્યર્તુદેશદોષવિકારવિત્ | તૈલં ઘૃતં વા મતિમાન્ યુઞ્જ્યાદભ્યઙ્ગસેકયોઃ ||૩૪||

Adhikarana 16 (35-37) · Śloka 37

કેવલં સામદોષેષુ ન કથઞ્ચન યોજયેત્ | તરુણજ્વર્યજીર્ણી ચ નાભ્યક્તવ્યૌ કથઞ્ચન ||૩૫|| તથા વિરિક્તો વાન્તશ્ચ નિરૂઢો યશ્ચ માનવઃ | પૂર્વયોઃ કૃચ્છ્રતા વ્યાધેરસાધ્યત્વમથાપિ વા ||૩૬|| શેષાણાં તદહઃ પ્રોક્તા અગ્નિમાન્દ્યાદયો ગદાઃ | સન્તર્પણસમુત્થાનાં રોગાણાં નૈવ કારયેત્ ||૩૭||

Adhikarana 17 (38-50) · Śloka 51

શરીરાયાસજનનં કર્મ વ્યાયામસઞ્જ્ઞિતમ્ | તત્ કૃત્વા તુ સુખં દેહં વિમૃદ્ગીયાત્ સમન્તતઃ ||૩૮|| શરીરોપચયઃ કાન્તિર્ગાત્રાણાં સુવિભક્તતા | દીપ્તાગ્નિત્વમનાલસ્યં સ્થિરત્વં લાઘવં મૃજા ||૩૯|| શ્રમક્લમપિપાસોષ્ણશીતાદીનાં સહિષ્ણુતા | આરોગ્યં ચાપિ પરમં વ્યાયામાદુપજાયતે ||૪૦|| ન ચાસ્તિ સદૃશં તેન કિઞ્ચિત્ સ્થૌલ્યાપકર્ષણમ્ | ન ચ વ્યાયામિનં મર્ત્યમર્દયન્ત્યરયો બલાત્ ||૪૧|| ન ચૈનં સહસાઽઽક્રમ્ય જરા સમધિરોહતિ | સ્થિરીભવતિ માંસં ચ વ્યાયામાભિરતસ્ય ચ ||૪૨|| વ્યાયામસ્વિન્નગાત્રસ્ય પદ્ભ્યામુદ્વર્તિતસ્ય ચ | વ્યાધયો નોપસર્પન્તિ સિંહં ક્ષુદ્રમૃગા ઇવ ||૪૩|| વયોરૂપગુણૈર્હીનમપિ કુર્યાત્ સુદર્શનમ્ | વ્યાયામં કુર્વતો નિત્યં વિરુદ્ધમપિ ભોજનમ્ ||૪૪|| વિદગ્ધમવિદગ્ધં વા નિર્દોષં પરિપચ્યતે | વ્યાયામો હિ સદા પથ્યો બલિનાં સ્નિગ્ધભોજિનામ્ ||૪૫|| સ ચ શીતે વસન્તે ચ તેષાં પથ્યતમઃ સ્મૃતઃ | સર્વેષ્વૃતુષ્વહરહઃ પુમ્ભિરાત્મહિતૈષિભિઃ ||૪૬|| બલસ્યાર્ધેન કર્તવ્યો વ્યાયામો હન્ત્યતોઽન્યથા | હૃદિ સ્થાનસ્થિતો વાયુર્યદા વક્ત્રં પ્રપદ્યતે ||૪૭|| વ્યાયામં કુર્વતો જન્તોસ્તદ્બલાર્ધસ્ય લક્ષણમ્ | વયોબલશરીરાણિ દેશકાલાશનાનિ ચ ||૪૮|| સમીક્ષ્ય કુર્યાદ્વ્યાયામમન્યથા રોગમાપ્નુયાત્ | ક્ષયતૃષ્ણારુચિચ્છર્દિરક્તપિત્તભ્રમક્લમાઃ ||૪૯|| કાસશોષજ્વરશ્વાસા અતિવ્યાયામસમ્ભવાઃ | રક્તપિત્તી કૃશઃ શોષી શ્વાસકાસક્ષતાતુરઃ ||૫૦|| ભુક્તવાન્ સ્ત્રીષુ ચ ક્ષીણસ્તૃડ્ભ્રમાર્તશ્ચ વર્જયેત્ |૫૧|

Adhikarana 18 (51) · Śloka 52

ઉદ્વર્તનં વાતહરં કફમેદોવિલાપનમ્ ||૫૧|| સ્થિરીકરણમઙ્ગાનાં ત્વક્પ્રસાદકરં પરમ્ |૫૨|

Adhikarana 19 (52-56) · Śloka 56

સિરામુખવિવિક્તત્વં ત્વક્સ્થસ્યાગ્નેશ્ચ તેજનમ્ ||૫૨|| ઉદ્ધર્ષણોત્સાદનાભ્યાં જાયેયાતામસંશયમ્ | ઉત્સાદનાદ્ભવેત્ સ્ત્રીણાં વિશેષાત્ કાન્તિમદ્વપુઃ ||૫૩|| પ્રહર્ષસૌભાગ્યમૃજાલાઘવાદિગુણાન્વિતમ્ | ઉદ્ધર્ષણં તુ વિજ્ઞેયં કણ્ડૂકોઠાનિલાપહમ્ ||૫૪|| ઊર્વોઃ સઞ્જનયત્યાશુ ફેનકઃ સ્થૈર્યલાઘવે | કણ્ડૂકોઠાનિલસ્તમ્ભમલરોગાપહશ્ચ સઃ ||૫૫|| તેજનં ત્વગ્ગતસ્યાગ્નેઃ સિરામુખવિવેચનમ્ | ઉદ્ધર્ષણં ત્વિષ્ટિકયા કણ્ડૂકોઠવિનાશનમ્ ||૫૬||

Adhikarana 20 (57-63) · Śloka 64

નિદ્રાદાહશ્રમહરં સ્વેદકણ્ડૂતૃષાપહમ્ | હૃદ્યં મલહરં શ્રેષ્ઠં સર્વેન્દ્રિયવિબોધનમ્ ||૫૭|| તન્દ્રાપાપ્મોપશમનં તુષ્ટિદં પુંસ્ત્વવર્ધનમ્ | રક્તપ્રસાદનં ચાપિ સ્નાનમગ્નેશ્ચ દીપનમ્ ||૫૮|| ઉષ્ણેન શિરસઃ સ્નાનમહિતં ચક્ષુષઃ સદા | શીતેન શિરસઃ સ્નાનં ચક્ષુષ્યમિતિ નિર્દિશેત્ ||૫૯|| શ્લેષ્મમારુતકોપે તુ જ્ઞાત્વા વ્યાધિબલાબલમ્ | કામમુષ્ણં શિરઃસ્નાનં ભૈષજ્યાર્થં સમાચરેત્ ||૬૦|| અતિશીતામ્બુ શીતે ચ શ્લેષ્મમારુતકોપનમ્ | અત્યુષ્ણમુષ્ણકાલે ચ પિત્તશોણિતકોપનમ્ ||૬૧|| તચ્ચાતિસારજ્વરિતકર્ણશૂલાનિલાર્તિષુ | આધ્માનારોચકાજીર્ણભુક્તવત્સુ ચ ગર્હિતમ્ ||૬૨|| સૌભાગ્યદં વર્ણકરં પ્રીત્યોજોબલવર્ધનમ્ | સ્વેદદૌર્ગન્ધ્યવૈવર્ણ્યશ્રમઘ્નમનુલેપનમ્ ||૬૩|| સ્નાનં યેષાં નિષિદ્ધં તુ તેષામપ્યનુલેપનમ્ |૬૪|

Adhikarana 21 (64) · Śloka 65

રક્ષોઘ્નમથ ચૌજસ્યં સૌભાગ્યકરમુત્તમમ્ ||૬૪|| સુમનોમ્બરરત્નાનાં ધારણં પ્રીતિવર્ધનમ્ |૬૫|

Adhikarana 22 (65) · Śloka 66

મુખાલેપાદ્દૃઢં ચક્ષુઃ પીનગણ્ડં તથાઽઽનનમ્ ||૬૫|| અવ્યઙ્ગપિડકં કાન્તં ભવત્યમ્બુજસન્નિભમ્ |૬૬|

Adhikarana 23 (66-67) · Śloka 68

પક્ષ્મલં વિશદં કાન્તમમલોજ્જ્વલમણ્ડલમ્ ||૬૬|| નેત્રમઞ્જનસંયોગાદ્ભવેચ્ચામલતારકમ્ | યશસ્યં સ્વર્ગ્યમાયુષ્યં ધનધાન્યવિવર્ધનમ્ ||૬૭|| દેવતાતિથિવિપ્રાણાં પૂજનં ગોત્રવર્ધનમ્ |૬૮|

Adhikarana 24 (68) · Śloka 69

આહારઃ પ્રીણનઃ સદ્યો બલકૃદ્દેહધારકઃ ||૬૮|| આયુસ્તેજઃસમુત્સાહસ્મૃત્યોજોગ્નિવિવર્ધનઃ |૬૯|

Adhikarana 25 (69) · Śloka 70

પાદપ્રક્ષાલનં પાદમલરોગશ્રમાપહમ્ ||૬૯|| ચક્ષુઃપ્રસાદનં વૃષ્યં રક્ષોઘ્નં પ્રીતિવર્ધનમ્ |૭૦|

Adhikarana 26 (70) · Śloka 71

નિદ્રાકરો દેહસુખશ્ચક્ષુષ્યઃ શ્રમસુપ્તિનુત્ ||૭૦|| પાદત્વઙ્મૃદુકારી ચ પાદાભ્યઙ્ગઃ સદા હિતઃ |૭૧|

Adhikarana 27 (71-74) · Śloka 74

પાદરોગહરં વૃષ્યં રક્ષોઘ્નં પ્રીતિવર્ધનમ્ ||૭૧|| સુખપ્રચારમોજસ્યં સદા પાદત્રધારણમ્ | અનારોગ્યમનાયુષ્યં ચક્ષુષોરુપઘાતકૃત્ ||૭૨|| પાદાભ્યામનુપાનદ્ભ્યાં સદા ચઙ્ક્રમણં નૃણામ્ | પાપ્મોપશમનં કેશનખરોમાપમાર્જનમ્ ||૭૩|| હર્ષલાઘવસૌભાગ્યકરમુત્સાહવર્ધનમ્ | બાણવારં મૃજાવર્ણતેજોબલવિવર્ધનમ્ ||૭૪||

Adhikarana 28 (75) · Śloka 75

પવિત્રં કેશ્યમુષ્ણીષં વાતાતપરજોપહમ્ |૭૫|

Adhikarana 29 (75) · Śloka 76

વર્ષાનિલરજોઘર્મહિમાદીનાં નિવારણમ્ ||૭૫|| વર્ણ્યં ચક્ષુષ્યમૌજસ્યં શઙ્કરં છત્રધારણમ્ |૭૬|

Adhikarana 30 (76-77) · Śloka 78

શુનઃ સરીસૃપવ્યાલવિષાણિભ્યો ભયાપહમ્ ||૭૬|| શ્રમસ્ખલનદોષઘ્નં સ્થવિરે ચ પ્રશસ્યતે | સત્ત્વોત્સાહબલસ્થૈર્યધૈર્યવીર્યવિવર્ધનમ્ ||૭૭|| અવષ્ટમ્ભકરં ચાપિ ભયઘ્નં દણ્ડધારણમ્ |૭૮|

Adhikarana 31 (78) · Śloka 78

આસ્યા વર્ણકફસ્થૌલ્યસૌકુમાર્યકરી સુખા ||૭૮||

Adhikarana 32 (79-80) · Śloka 80

અધ્વા વર્ણકફસ્થૌલ્યસૌકુમાર્યવિનાશનઃ | અત્યધ્વા વિપરીતોઽસ્માજ્જરાદૌર્બલ્યકૃચ્ચ સઃ ||૭૯|| યત્તુ ચઙ્ક્રમણં નાતિદેહપીડાકરં ભવેત્ | તદાયુર્બલમેધાગ્નિપ્રદમિન્દ્રિયબોધનમ્ ||૮૦||

Adhikarana 33 (81-82) · Śloka 82

શ્રમાનિલહરં વૃષ્યં પુષ્ટિનિદ્રાધૃતિપ્રદમ્ | સુખં શય્યાસનં, દુઃખં વિપરીતગુણં મતમ્ ||૮૧|| બાલવ્યજનમૌજસ્યં મક્ષિકાદીનપોહતિ | શોષદાહશ્રમસ્વેદમૂર્ચ્છાઘ્નો વ્યજનાનિલઃ ||૮૨||

Adhikarana 34 (83) · Śloka 83

પ્રીતિનિદ્રાકરં વૃષ્યં કફવાતશ્રમાપહમ્ | સંવાહનં માંસરક્તત્વક્પ્રસાદકરં સુખમ્ ||૮૩||

Adhikarana 35 (84-88) · Śloka 88

પ્રવાતં રૌક્ષ્યવૈવર્ણ્યસ્તમ્ભકૃદ્દાહપક્તિનુત્ | સ્વેદમૂર્ચ્છાપિપાસાઘ્નમપ્રવાતમતોઽન્યથા ||૮૪|| સુખં વાતં પ્રસેવેત ગ્રીષ્મે શરદિ માનવઃ | નિવાતં હ્યાયુષે સેવ્યમારોગ્યાય ચ સર્વદા ||૮૫|| આતપઃ પિત્તતૃષ્ણાગ્નિસ્વેદમૂર્ચ્છાભ્રમાસ્રકૃત્ | દાહવૈવર્ણ્યકારી ચ છાયા ચૈતાનપોહતિ ||૮૬|| અગ્નિર્વાતકફસ્તમ્ભશીતવેપથુનાશનઃ | આમાભિષ્યન્દજરણો રક્તપિત્તપ્રદૂષણઃ ||૮૭|| પુષ્ટિવર્ણબલોત્સાહમગ્નિદીપ્તિમતન્દ્રિતામ્ | કરોતિ ધાતુસામ્યં ચ નિદ્રા કાલે નિષેવિતા ||૮૮||

Adhikarana 36 (89) · Śloka 89

તત્રાદિત એવ નીચનખરોમ્ણા શુચિના શુક્લવાસસા લઘૂષ્ણીષચ્છત્રોપાનત્કેન દણ્ડપાણિના કાલે હિતમિતમધુરપૂર્વાભિભાષિણા બન્ધુભૂતેન ભૂતાનાં ગુરુવૃદ્ધાનુમતેન સુસહાયેનાનન્યમનસા ખલૂપચરિતવ્યં, તદપિ ન રાત્રૌ, ન કેશાસ્થિકણ્ટકાશ્મતુષભસ્મોત્કરકપાલાઙ્ગારામેધ્યસ્નાનબલિભૂમિષુ, ન વિષમેન્દ્રકીલચતુષ્પથશ્વભ્રાણામુપરિષ્ટાત્ ||૮૯||

Adhikarana 37 (90) · Śloka 90

ન રાજદ્વિષ્ટપરુષપૈશુન્યાનૃતાનિ વદેત્, ન દેવબ્રાહ્મણપિતૃપરિવાદાંશ્ચ; ન નરેન્દ્રદ્વિષ્ટોન્મત્તપતિતક્ષુદ્રનીચાનુપાસીત ||૯૦||

Adhikarana 38 (91) · Śloka 91

વૃક્ષપર્વતપ્રપાતવિષમવલ્મીકદુષ્ટવાજિકુઞ્જરાદ્યધિરોહણાનિ પરિહરેત્, પૂર્ણનદીસમુદ્રાવિદિતપલ્વલશ્વભ્રકૂપાવતરણાનિ, ભિન્નશૂન્યાગારશ્મશાનવિજનારણ્યવાસાગ્નિસમ્ભ્રમવ્યાલભુજઙ્ગકીટસેવાશ્ચ, ગ્રામાઘાતકલહશસ્ત્રસન્નિપાતવ્યાલસરીસૃપશૃઙ્ગિસન્નિકર્ષાંશ્ચ ||૯૧||

Adhikarana 39 (92) · Śloka 92

નાગ્નિગોગુરુબ્રાહ્મણપ્રેઙ્ખાદમ્પત્યન્તરેણ યાયાત્ | ન શવમનુયાયાત્ | દેવગોબ્રાહ્મણચૈત્યધ્વજરોગિપતિતપાપકારિણાં ચ છાયાં નાક્રમેત | નાસ્તં ગચ્છન્તમુદ્યન્તં વાઽઽદિત્યં વીક્ષેત | ગાં ધાપયન્તીં ધયન્તીં પરશસ્યં વા ચરન્તીં ન કસ્મૈચિદાચક્ષીત, ન ચોલ્કાપાતોત્પાતેન્દ્રધનૂંષિ | નાગ્નિં મુખેનોપધમેત્ | નાપો ભૂમિં વા પાણિપાદેનાભિહન્યાત્ ||૯૨||

Adhikarana 40 (93) · Śloka 93

ન વેગાન્ ધારયેદ્ વાતમૂત્રપુરીષાદીનામ્ | ન બહિર્વેગાન્ ગ્રામનગરદેવતાયતનશ્મશાનચતુષ્પથસલિલાશયપથિ સન્નિકૃષ્ટાનુત્સૃજેન્ન પ્રકાશં ન વાય્વગ્નિસલિલસોમાર્કગોગુરુપ્રતિમુખમ્ ||૯૩||

Adhikarana 41 (94) · Śloka 94

ન ભૂમિં વિલિખેત્, નાસંવૃતમુખઃ સદસિ જૃમ્ભોદ્ગારકાસશ્વાસક્ષવથૂનુત્સૃજેત્, ન પર્યઙ્કિકાવષ્ટમ્ભપાદપ્રસારણાનિ ગુરુસન્નિધૌ કુર્યાત્ ||૯૪||

Adhikarana 42 (95) · Śloka 95

ન બાલકર્ણનાસાસ્રોતોદશનાક્ષિવિવરાણ્યભિકુષ્ણીયાત્ , ન વીજયેત્ કેશમુખનખવસ્ત્રગાત્રાણિ, ન ગાત્રનખવક્ત્રવાદિત્રં કુર્યાત્, ન કાષ્ઠલોષ્ટતૃણાદીનભિહન્યાચ્છિન્દ્યાદ્ભિન્દ્યાદ્વા ||૯૫||

Adhikarana 43 (96) · Śloka 96

ન પ્રતિવાતાતપં સેવેત, ન ભુક્તમાત્રોઽગ્નિમુપાસીત, નોત્કટકાલ્પકાષ્ઠાસનમધ્યાસીત, ન ગ્રીવાં વિષમં ધારયેત્, ન વિષમકાયઃ ક્રિયાં ભજેત ભુઞ્જીત વા, ન પ્રતતમીક્ષેત વિશેષાજ્જ્યોતિર્ભાસ્કરસૂક્ષ્મચલભ્રાન્તાનિ, ન ભારં શિરસા વહેત્, ન સ્વપ્નજાગરણશયનાસનસ્થાનચઙ્ક્રમણયાનવાહનપ્રધાવનલઙ્ઘનપ્લવનપ્રતરણહાસ્યભાષ્યવ્યવાયવ્યાયામાદીનુચિતાનપ્યતિસેવેત ||૯૬||

Adhikarana 44 (97) · Śloka 97

ઉચિતાદપ્યહિતાત્ ક્રમશો વિરમેત્, હિતમનુચિતમપ્યાસેવેત ક્રમશઃ, ન ચૈકાન્તતઃ પાદહીનાત્ ||૯૭||

Adhikarana 45 (98) · Śloka 98

નાવાક્શિરાઃ શયીત, ન ભિન્નપાત્રે ભુઞ્જીત, ન વિના પાત્રેણ, નાઞ્જલિપુટેનાપઃ પિબેત્, કાલે હિતમિતસ્નિગ્ધમધુરપ્રાયમાહારં વૈદ્યપ્રત્યવેક્ષિતમશ્નીયાત્, ગ્રામગણગણિકાપણિકશત્રુસત્રશઠપતિતભોજનાનિ પરિહરેત્, શેષાણ્યપિ ચાનિષ્ટરૂપરસગન્ધસ્પર્શશબ્દમાનસાનિ, અન્યાન્યેવઙ્ગુણાન્યપિ સમ્ભ્રમદત્તાનિ, (તાન્યપિ) મક્ષિકાબાલોપહતાનિ , નાપ્રક્ષાલિતપાદો ભુઞ્જીત ન મૂત્રોચ્ચારપીડિતો ન સન્ધ્યયોર્નાનુપાશ્રિતો નાતીતકાલં હીનમતિમાત્રં (નોદ્ધૃતસ્નેહં) ચેતિ ||૯૮||

Adhikarana 46 (99-100) · Śloka 100

ન ભુઞ્જીતોદ્ધૃતસ્નેહં નષ્ટં પર્યુષિતં પયઃ | ન નક્તં દધિ ભુઞ્જીત ન ચાપ્યઘૃતશર્કરમ્ ||૯૯|| નામુદ્ગયૂષં નાક્ષૌદ્રં નોષ્ણં નામલકૈર્વિના | અન્યથા જનયેત્ કુષ્ઠવિસર્પાદીન્ ગદાન્ બહૂન્ | નાત્માનમુદકે પશ્યેન્ન નગ્નઃ પ્રવિશેજ્જલમ્ ||૧૦૦||

Adhikarana 47 (101) · Śloka 101

દ્યૂતમદ્યાતિસેવાપ્રતિભૂત્વસાક્ષિત્વસમાહ્વાનગોષ્ઠીવાદિત્રાણિ ન સેવેત, સ્રજં છત્રોપાનહૌ કનકમતીતવાસાંસિ ન ચાન્યૈર્ધૃતાનિ ધારયેત્, બ્રાહ્મણમગ્નિં ગાં ચ નોચ્છિષ્ટઃ સ્પૃશેત્ ||૧૦૧||

Adhikarana 48 (102-106) · Śloka 107

ભવન્તિ ચાત્ર- યસ્મિન્ યસ્મિન્નૃતૌ યે યે દોષાઃ કુપ્યન્તિ દેહિનામ્ | તેષુ તેષુ પ્રદાતવ્યા રસાસ્તે તે વિજાનતા ||૧૦૨|| વર્ષાસુ ન પિબેત્તોયં પિબેચ્છરદિ માત્રયા | વર્ષાસુ ચતુરો માસાન્ માત્રાવદુદકં પિબેત્ ||૧૦૩|| ઉષ્ણં હૈમે વસન્તે ચ કામં ગ્રીષ્મે તુ શીતલમ્ | હેમન્તે ચ વસન્તે ચ સીધ્વરિષ્ટૌ પિબેન્નરઃ ||૧૦૪|| શૃતશીતં પયો ગ્રીષ્મે પ્રાવૃટ્કાલે રસં પિબેત્ | યૂષં વર્ષતિ, તસ્યાન્તે પ્રપિબેચ્છીતલં જલમ્ ||૧૦૫|| સ્વસ્થ એવમતોઽન્યસ્તુ દોષાહારગતાનુગઃ | સ્નેહં સૈન્ધવચૂર્ણેન પિપ્પલીભિશ્ચ સંયુતમ્ ||૧૦૬|| પિબેદગ્નિવિવૃદ્ધ્યર્થં ન ચ વેગાન્ વિધારયેત્ |૧૦૭|

Adhikarana 49 (107-109) · Śloka 109

અગ્નિદીપ્તિકરં નૄણાં રોગાણાં શમનં પ્રતિ ||૧૦૭|| પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તેષુ સમ્યક્ સ્નેહાદિમાચરેત્ | કફે પ્રચ્છર્દનં પિત્તે વિરેકો બસ્તિરીરણે ||૧૦૮|| શસ્યતે ત્રિષ્વપિ સદા વ્યાયામો દોષનાશનઃ | ભુક્તં વિરુદ્ધમપ્યન્નં વ્યાયામાન્ન પ્રદુષ્યતિ ||૧૦૯||

Adhikarana 50 (110-129) · Śloka 130

ઉત્સર્ગમૈથુનાહારશોધને સ્યાત્તુ તન્મનાઃ | નેચ્છેદ્દોષચયાત્ પ્રાજ્ઞઃ પીડાં વા કાયમાનસીમ્ ||૧૧૦|| અતિસ્ત્રીસમ્પ્રયોગાચ્ચ રક્ષેદાત્માનમાત્મવાન્ | શૂલકાસજ્વરશ્વાસકાર્શ્યપાણ્ડ્વામયક્ષયાઃ ||૧૧૧|| અતિવ્યવાયાજ્જાયન્તે રોગાશ્ચાક્ષેપકાદયઃ | આયુષ્મન્તો મન્દજરા વપુર્વર્ણબલાન્વિતાઃ ||૧૧૨|| સ્થિરોપચિતમાંસાશ્ચ ભવન્તિ સ્ત્રીષુ સંયતાઃ | ત્રિભિસ્ત્રિભિરહોભિર્વા સમીયાત્ પ્રમદાં નરઃ ||૧૧૩|| સર્વેષ્વૃતુષુ, ઘર્મેષુ પક્ષાત્ પક્ષાદ્વ્રજેદ્બુધઃ | રજસ્વલામકામાં ચ મલિનામપ્રિયાં તથા ||૧૧૪|| વર્ણવૃદ્ધાં વયોવૃદ્ધાં તથા વ્યાધિપ્રપીડિતામ્ | હીનાઙ્ગીં ગર્ભિણીં દ્વેષ્યાં યોનિદોષસમન્વિતામ્ ||૧૧૫|| સગોત્રાં ગુરુપત્નીં ચ તથા પ્રવ્રજિતામપિ | સન્ધ્યાપર્વસ્વગમ્યાં ચ નોપેયાત્ પ્રમદાં નરઃ ||૧૧૬|| ગોસર્ગે ચાર્ધરાત્રે ચ તથા મધ્યન્દિનેષુ ચ | લજ્જાસમાવહે દેશે વિવૃતેઽશુદ્ધ એવ ચ ||૧૧૭|| ક્ષુધિતો વ્યાધિતશ્ચૈવ ક્ષુબ્ધચિત્તશ્ચ માનવઃ | વાતવિણ્મૂત્રવેગી ચ પિપાસુરતિદુર્બલઃ ||૧૧૮|| તિર્યગ્યોનાવયોનૌ ચ પ્રાપ્તશુક્રવિધારણમ્ | દુષ્ટયોનૌ વિસર્ગં તુ બલવાનપિ વર્જયેત્ ||૧૧૯|| રેતસશ્ચાતિમાત્રં તુ મૂર્ધાવરણમેવ ચ | સ્થિતાવુત્તાનશયને વિશેષેણૈવ ગર્હિતમ્ ||૧૨૦|| ક્રીડાયામપિ મેધાવી હિતાર્થી પરિવર્જયેત્ | રજસ્વલાં પ્રાપ્તવતો નરસ્યાનિયતાત્મનઃ ||૧૨૧|| દૃષ્ટ્યાયુસ્તેજસાં હાનિરધર્મશ્ચ તતો ભવેત્ | લિઙ્ગિનીં ગુરુપત્નીં ચ સગોત્રામથ પર્વસુ ||૧૨૨|| વૃદ્ધાં ચ સન્ધ્યયોશ્ચાપિ ગચ્છતો જીવિતક્ષયઃ | ગર્ભિણ્યા ગર્ભપીડા સ્યાદ્ વ્યાધિતાયાં બલક્ષયઃ ||૧૨૩|| હીનાઙ્ગીં મલિનાં દ્વેષ્યાં કામં વન્ધ્યામસંવૃતે | દેશેઽશુદ્ધે ચ શુક્રસ્ય મનસશ્ચ ક્ષયો ભવેત્ ||૧૨૪|| ક્ષુધિતઃ ક્ષુબ્ધચિત્તશ્ચ મધ્યાહ્ને તૃષિતોઽબલઃ | સ્થિતશ્ચ હાનિં શુક્રસ્ય વાયોઃ કોપં ચ વિન્દતિ ||૧૨૫|| અતિપ્રસઙ્ગાદ્ભવતિ શોષઃ શુક્રક્ષયાવહઃ | વ્યાધિતસ્ય રુજા પ્લીહ્નિ મૃત્યુર્મૂર્ચ્છા ચ જાયતે ||૧૨૬|| પ્રત્યૂષસ્યર્ધરાત્રે ચ વાતપિત્ત પ્રકુપ્યતઃ | તિર્યગ્યોનાવયોનૌ ચ દુષ્ટયોનૌ તથૈવ ચ ||૧૨૭|| ઉપદંશસ્તથા વાયોઃ કોપઃ શુક્રસ્ય ચ ક્ષયઃ | ઉચ્ચારિતે મૂત્રિતે ચ રેતસશ્ચ વિધારણે ||૧૨૮|| ઉત્તાને ચ ભવેચ્છીધ્રં શુક્રાશ્મર્યાસ્તુ સમ્ભવઃ | સર્વં પરિહરેત્તસ્માદેતલ્લોકદ્વયેઽહિતમ્ ||૧૨૯|| શુક્રં ચોપસ્થિતં મોહાન્ન સન્ધાર્યં કથઞ્ચન |૧૩૦|

Adhikarana 51 (130-132) · Śloka 132

વયોરૂપગુણોપેતાં તુલ્યશીલાં કુલાન્વિતામ્ ||૧૩૦|| અભિકામોઽભિકામાં તુ હૃષ્ટો હૃષ્ટામલઙ્કૃતામ્ | સેવેત પ્રમદાં યુક્ત્યા વાજીકરણબૃંહિતઃ ||૧૩૧|| ભક્ષ્યાઃ સશર્કરાઃ ક્ષીરં સસિતં રસ એવ ચ | સ્નાનં સવ્યજનં સ્વપ્નો વ્યવાયાન્તે હિતાનિ તુ ||૧૩૨||

Adhikarana 52 (133) · Śloka 133

મુખમાત્રં સમાસેન સદ્વૃત્તસ્યૈતદીરિતમ્ | આરોગ્યમાયુરર્થો વા નાસદ્ભિઃ પ્રાપ્યતે નૃભિઃ ||૧૩૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 24

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽનાગતાબાધચિકિત્સિતં નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૪||