Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતઃ શોફાનાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| ષડ્વિધોઽવયવસમુત્થઃ શોફોઽભિહિતો લક્ષણતઃ પ્રતીકારતશ્ચ; સર્વસરસ્તુ પઞ્ચવિધઃ, તદ્યથા- વાતપિત્તશ્લેષ્મસન્નિપાતવિષનિમિત્તઃ ||૩||
अथातः शोफानां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| षड्विधोऽवयवसमुत्थः शोफोऽभिहितो लक्षणतः प्रतीकारतश्च; सर्वसरस्तु पञ्चविधः, तद्यथा- वातपित्तश्लेष्मसन्निपातविषनिमित्तः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
તત્રાપતર્પિતસ્યાધ્વગમનાદતિમાત્રમભ્યવહરતો વા પિષ્ટાન્નહરિતકશાકલવણાનિ ક્ષીણસ્ય વાઽતિમાત્રમમ્લમુપસેવમાનસ્ય મૃત્પક્વલોષ્ટકટશર્કરાનૂપૌદકમાંસસેવનાદજીર્ણિનો વા ગ્રામ્યધર્મસેવનાદ્વિરુદ્ધાહારસેવનાત્ વા હસ્ત્યશ્વોષ્ટ્રરથપદાતિસઙ્ક્ષોભણાદયો સિતસ્ય દોષા ધાતૂન્ પ્રદૂષ્ય શ્વયથુમાપાદયન્ત્યખિલે શરીરે ||૪||
तत्रापतर्पितस्याध्वगमनादतिमात्रमभ्यवहरतो वा पिष्टान्नहरितकशाकलवणानि क्षीणस्य वाऽतिमात्रमम्लमुपसेवमानस्य मृत्पक्वलोष्टकटशर्करानूपौदकमांससेवनादजीर्णिनो वा ग्राम्यधर्मसेवनाद्विरुद्धाहारसेवनात् वा हस्त्यश्वोष्ट्ररथपदातिसङ्क्षोभणादयो सितस्य दोषा धातून् प्रदूष्य श्वयथुमापादयन्त्यखिले शरीरे ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7
તત્ર વાતશ્વયથુરરુણઃ કૃષ્ણો વા મૃદુરનવસ્થિતાસ્તોદાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષાઃ; પિત્તશ્વયથુઃ પીતઃ સરક્તો વા મૃદુઃ શીઘ્રાનુસાર્યૂષાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષાઃ; શ્લેષ્મશ્વયથુઃ પાણ્ડુઃ શુક્લો વા સ્નિગ્ધઃ કઠિનઃ શીતો મન્દાનુસારી, કણ્ડ્વાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષાઃ; સન્નિપાતશ્વયથુઃ સર્વવર્ણવેદનઃ; વિષનિમિત્તસ્તુ ગરોપયોગાદ્દુષ્ટતોયસેવનાત્ પ્રકુથિતોદકાવગાહનાત્ સવિષસત્ત્વદિગ્ધચૂર્ણેનાવચૂર્ણનાદ્વા સવિષમૂત્રપુરીષશુક્રસ્પૃષ્ટાનાં વા તૃણકાષ્ઠાદીનાં સંસ્પર્શનાત્, સ તુ મૃદુઃ ક્ષિપ્રોત્થાનોઽવલમ્બી ચલોઽચલો વા દાહપાકરાગપ્રાયશ્ચ ભવતિ ||૫|| ભવન્તિ ચાત્ર- દોષાઃ શ્વયથુમૂર્ધ્વં હિ કુર્વન્ત્યામાશયસ્થિતાઃ | પક્વાશયસ્થા મધ્યે ચ વર્ચઃસ્થાનગતાસ્ત્વધઃ ||૬|| કૃત્સ્નં દેહમનુપ્રાપ્તાઃ કુર્યુઃ સર્વસરં તથા |૭|
तत्र वातश्वयथुररुणः कृष्णो वा मृदुरनवस्थितास्तोदादयश्चात्र वेदनाविशेषाः; पित्तश्वयथुः पीतः सरक्तो वा मृदुः शीघ्रानुसार्यूषादयश्चात्र वेदनाविशेषाः; श्लेष्मश्वयथुः पाण्डुः शुक्लो वा स्निग्धः कठिनः शीतो मन्दानुसारी, कण्ड्वादयश्चात्र वेदनाविशेषाः; सन्निपातश्वयथुः सर्ववर्णवेदनः; विषनिमित्तस्तु गरोपयोगाद्दुष्टतोयसेवनात् प्रकुथितोदकावगाहनात् सविषसत्त्वदिग्धचूर्णेनावचूर्णनाद्वा सविषमूत्रपुरीषशुक्रस्पृष्टानां वा तृणकाष्ठादीनां संस्पर्शनात्, स तु मृदुः क्षिप्रोत्थानोऽवलम्बी चलोऽचलो वा दाहपाकरागप्रायश्च भवति ||५|| भवन्ति चात्र- दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयस्थिताः | पक्वाशयस्था मध्ये च वर्चःस्थानगतास्त्वधः ||६|| कृत्स्नं देहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7-9) · Śloka 9
શ્વયથુર્મધ્યદેશે યઃ સ કષ્ટઃ સર્વગશ્ચ યઃ ||૭|| અર્ધાઙ્ગેઽરિષ્ટભૂતશ્ચ યશ્ચોર્ધ્વં પરિસર્પતિ | શ્વાસઃ પિપાસા દૌર્બલ્યં જ્વરશ્ચ્છર્દિરરોચકઃ ||૮|| હિક્કાતીસારકાસાશ્ચ શૂનં સઙ્ક્ષપયન્તિ હિ | સામાન્યતો વિશેષાચ્ચ તેષાં વક્ષ્યામિ ભેષજમ્ ||૯||
श्वयथुर्मध्यदेशे यः स कष्टः सर्वगश्च यः ||७|| अर्धाङ्गेऽरिष्टभूतश्च यश्चोर्ध्वं परिसर्पति | श्वासः पिपासा दौर्बल्यं ज्वरश्च्छर्दिररोचकः ||८|| हिक्कातीसारकासाश्च शूनं सङ्क्षपयन्ति हि | सामान्यतो विशेषाच्च तेषां वक्ष्यामि भेषजम् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10-11) · Śloka 11
શોફિનઃ સર્વ એવ પરિહરેયુરમ્લલવણદધિગુડવસાપયસ્તૈલઘૃતપિષ્ટમયગુરૂણિ ||૧૦|| તત્ર વાતશ્વયથૌ ત્રૈવૃતમેરણ્ડતૈલં વા માસમર્ધમાસં વા પાયયેત્, ન્યગ્રોધાદિકકષાયસિદ્ધં સર્પિઃ પિત્તશ્વયથૌ, આરગ્વધાદિસિદ્ધં સર્પિઃ શ્લેષ્મશ્વયથૌ, સન્નિપાતશ્વયથૌ સ્નુહીક્ષીરપાત્રં દ્વાદશભિરમ્લપાત્રૈઃ પ્રતિસંસૃજ્ય દન્તીદ્રવન્તીપ્રતીવાપં સર્પિઃ પાચયિત્વા પાયયેત્, વિષનિમિત્તેષુ કલ્પેષુ પ્રતીકારઃ ||૧૧||
शोफिनः सर्व एव परिहरेयुरम्ललवणदधिगुडवसापयस्तैलघृतपिष्टमयगुरूणि ||१०|| तत्र वातश्वयथौ त्रैवृतमेरण्डतैलं वा मासमर्धमासं वा पाययेत्, न्यग्रोधादिककषायसिद्धं सर्पिः पित्तश्वयथौ, आरग्वधादिसिद्धं सर्पिः श्लेष्मश्वयथौ, सन्निपातश्वयथौ स्नुहीक्षीरपात्रं द्वादशभिरम्लपात्रैः प्रतिसंसृज्य दन्तीद्रवन्तीप्रतीवापं सर्पिः पाचयित्वा पाययेत्, विषनिमित्तेषु कल्पेषु प्रतीकारः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12) · Śloka 12
અત ઊર્ધ્વં સામાન્યચિકિત્સિતમુપદેક્ષ્યામઃ- તિલ્વકઘૃતચતુર્થાનિ યાન્યુક્તાન્યુદરેષુ તતોઽન્યતમમુપયુજ્યમાનં શ્વયથુમપહન્તિ, મૂત્રવર્તિક્રિયાં વા સેવેત, નવાયસં વાઽહરહર્મધુના, વિડઙ્ગાતિવિષાકુટજફલભદ્રદારુનાગરમરિચચૂર્ણં વા ધરણમુષ્ણામ્બુના, ત્રિકટુક્ષારાયશ્ચૂર્ણાનિ વા ત્રિફલાકષાયેણ, મૂત્રં વા તુલ્યક્ષીરં, હરીતકીં વા તુલ્યગુડામુપયુઞ્જીત, દેવદારુશુણ્ઠીં વા, ગુગ્ગુલું વા મૂત્રેણ વર્ષાભૂકષાયાનુપાનં વા, તુલ્યગુડં શૃઙ્ગવેરં વા, વર્ષાભૂકષાયં મૂલકલ્કં વા સશૃઙ્ગવેરં પયોઽનુપાનમહરહર્માસં, વ્યોષવર્ષાભૂકષાયસિદ્ધેન વા સર્પિષા મુદ્ગોલુમ્બાન્ ભક્ષયેત્, પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકમયૂરકવર્ષાભૂસિદ્ધં વા ક્ષીરં પિબેત્, સહૌષધમુરઙ્ગીમૂલસિદ્ધં વા, ત્રિકટુકૈરણ્ડશ્યામામૂલસિદ્ધં વા, વર્ષાભૂશૃઙ્ગવેરસહાદેવદારુસિદ્ધં વા, તથાઽલાબૂબિભીતકફલકલ્કં વા તણ્ડુલામ્બુના; ક્ષારપિપ્પલીમરિચશૃઙ્ગવેરાનુસિદ્ધેન ચ મુદ્ગયૂષેણાલવણેનાલ્પસ્નેહેન ભોજયેદ્યવાન્નં ગોધૂમાન્નં વા; વૃક્ષકાર્કનક્તમાલનિમ્બવર્ષાભૂક્વાથૈશ્ચ પરિષેકઃ; સર્ષપસુવર્ચલાસૈન્ધવશાર્ઙ્ગેષ્ટાભિશ્ચ પ્રદેહઃ કાર્યઃ; યથાદોષં ચ વમનવિરેચનાસ્થાપનાનિ તીક્ષ્ણાન્યજસ્રમુપસેવેત, સ્નેહસ્વેદોપનાહાંશ્ચ; સિરાભિશ્ચાભીક્ષ્ણં શોણિતમવસેચયેદન્યત્રોપદ્રવશોફાદિતિ ||૧૨||
अत ऊर्ध्वं सामान्यचिकित्सितमुपदेक्ष्यामः- तिल्वकघृतचतुर्थानि यान्युक्तान्युदरेषु ततोऽन्यतममुपयुज्यमानं श्वयथुमपहन्ति, मूत्रवर्तिक्रियां वा सेवेत, नवायसं वाऽहरहर्मधुना, विडङ्गातिविषाकुटजफलभद्रदारुनागरमरिचचूर्णं वा धरणमुष्णाम्बुना, त्रिकटुक्षारायश्चूर्णानि वा त्रिफलाकषायेण, मूत्रं वा तुल्यक्षीरं, हरीतकीं वा तुल्यगुडामुपयुञ्जीत, देवदारुशुण्ठीं वा, गुग्गुलुं वा मूत्रेण वर्षाभूकषायानुपानं वा, तुल्यगुडं शृङ्गवेरं वा, वर्षाभूकषायं मूलकल्कं वा सशृङ्गवेरं पयोऽनुपानमहरहर्मासं, व्योषवर्षाभूकषायसिद्धेन वा सर्पिषा मुद्गोलुम्बान् भक्षयेत्, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकमयूरकवर्षाभूसिद्धं वा क्षीरं पिबेत्, सहौषधमुरङ्गीमूलसिद्धं वा, त्रिकटुकैरण्डश्यामामूलसिद्धं वा, वर्षाभूशृङ्गवेरसहादेवदारुसिद्धं वा, तथाऽलाबूबिभीतकफलकल्कं वा तण्डुलाम्बुना; क्षारपिप्पलीमरिचशृङ्गवेरानुसिद्धेन च मुद्गयूषेणालवणेनाल्पस्नेहेन भोजयेद्यवान्नं गोधूमान्नं वा; वृक्षकार्कनक्तमालनिम्बवर्षाभूक्वाथैश्च परिषेकः; सर्षपसुवर्चलासैन्धवशार्ङ्गेष्टाभिश्च प्रदेहः कार्यः; यथादोषं च वमनविरेचनास्थापनानि तीक्ष्णान्यजस्रमुपसेवेत, स्नेहस्वेदोपनाहांश्च; सिराभिश्चाभीक्ष्णं शोणितमवसेचयेदन्यत्रोपद्रवशोफादिति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
ભવતિ ચાત્ર- પિષ્ટાન્નમમ્લં લવણાનિ મદ્યં મૃદં દિવાસ્વપ્નમજાઙ્ગલં ચ | સ્ત્રિયો ઘૃતં તૈલપયોગુરૂણિ શોફં જિઘાંસુઃ પરિવર્જયેત્તુ ||૧૩||
भवति चात्र- पिष्टान्नमम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमजाङ्गलं च | स्त्रियो घृतं तैलपयोगुरूणि शोफं जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને શોથચિકિત્સિતં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૩||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने शोथचिकित्सितं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ||२३||
🔊 Audio coming soon