24. anāgatabādhāpratiṣēdhaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോऽനാഗതാബാധാപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ഉത്ഥായോത്ഥായ സതതം സ്വസ്ഥേനാരോഗ്യമിച്ഛതാ | ധീമതാ യദനുഷ്ഠേയം തത് സര്വം സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ ||൩||

Adhikarana 3 (4-12) · Śloka 12

തത്രാദൌ ദന്തപവനം ദ്വാദശാങ്ഗുലമായതമ് | കനിഷ്ഠികാപരീണാഹമൃജ്വഗ്രന്ഥിതമവ്രണമ് ||൪|| അയുഗ്മഗ്രന്ഥി യച്ചാപി പ്രത്യഗ്രം ശസ്തഭൂമിജമ് | അവേക്ഷ്യര്തും ച ദോഷം ച രസം വീര്യം ച യോജയേത് ||൫|| കഷായം മധുരം തിക്തം കടുകം പ്രാതരുത്ഥിതഃ | നിമ്ബശ്ച തിക്തകേ ശ്രേഷ്ഠഃ കഷായേ ഖദിരസ്തഥാ ||൬|| മധൂകോ മധുരേ ശ്രേഷ്ഠഃ കരഞ്ജഃ കടുകേ തഥാ | ക്ഷൌദ്രവ്യോഷത്രിവര്ഗാക്തം സതൈലം സൈന്ധവേന ച ||൭|| ചൂര്ണേന തേജോവത്യാശ്ച ദന്താന്നിത്യം വിശോധയേത് | ഏകൈകം ഘര്ഷയേദ്ദന്തം മൃദുനാ കൂര്ചകേന ച ||൮|| ദന്തശോധനചൂര്ണേന ദന്തമാംസാന്യബാധയന് | തദ്ദൌര്ഗന്ധ്യോപദേഹൌ തു ശ്ലേഷ്മാണം ചാപകര്ഷതി ||൯|| വൈശദ്യമന്നാഭിരുചിം സൌമനസ്യം കരോതി ച | ന ഖാദേദ്ഗലതാല്വോഷ്ഠജിഹ്വാരോഗസമുദ്ഭവേ ||൧൦|| അഥാസ്യപാകേ ശ്വാസേ ച കാസഹിക്കാവമീഷു ച | ദുര്ബലോऽജീര്ണഭക്തശ്ച മൂര്ച്ഛാര്തോ മദപീഡിതഃ ||൧൧|| ശിരോരുജാര്തസ്തൃഷിതഃ ശ്രാന്തഃ പാനക്ലമാന്വിതഃ | അര്ദിതീ കര്ണശൂലീ ച ദന്തരോഗീ ച മാനവഃ ||൧൨||

Adhikarana 4 (13-14) · Śloka 14

ജിഹ്വാനിര്ലേഖനം രൌപ്യം സൌവര്ണം വാര്ക്ഷമേവ ച | തന്മലാപഹരം ശസ്തം മൃദു ശ്ലക്ഷ്ണം ദശാങ്ഗുലമ് ||൧൩|| മുഖവൈരസ്യദൌര്ഗന്ധ്യശോഫജാഡ്യഹരം സുഖമ് | ദന്തദാര്ഢ്യകരം രുച്യം സ്നേഹഗണ്ഡൂഷധാരണമ് ||൧൪||

Adhikarana 5 (15-16) · Śloka 17

ക്ഷീരവൃക്ഷകഷായൈര്വാ ക്ഷീരേണ ച വിമിശ്രിതൈഃ | ഭില്ലോടകകഷായേണ തഥൈവാമലകസ്യ വാ ||൧൫|| പ്രക്ഷാലയേന്മുഖം നേത്രേ സ്വസ്ഥഃ ശീതോദകേന വാ | നീലികാം മുഖശോഷം ച പിഡകാം വ്യങ്ഗമേവ ച ||൧൬|| രക്തപിത്തകൃതാന് രോഗാന് സദ്യ ഏവ വിനാശയേത് |൧൭|

Adhikarana 6 (17-20) · Śloka 20

സുഖം ലഘു നിരീക്ഷേത ദൃഢം പശ്യതി ചക്ഷുഷാ ||൧൭|| മതം സ്രോതോഞ്ജനം ശ്രേഷ്ഠം വിശുദ്ധം സിന്ധുസമ്ഭവമ് | ദാഹകണ്ഡൂമലഘ്നം ച ദൃഷ്ടിക്ലേദരുജാപഹമ് ||൧൮|| തേജോരൂപാവഹം ചൈവ സഹതേ മാരുതാതപൌ | ന നേത്രരോഗാ ജായന്തേ തസ്മാദഞ്ജനമാചരേത് ||൧൯|| ഭുക്തവാഞ്ഛിരസാ സ്നാതഃ ശ്രാന്തശ്ഛര്ദനവാഹനൈഃ | രാത്രൌ ജാഗരിതശ്ചാപി നാഞ്ജ്യാജ്വരിത ഏവ ച ||൨൦||

Adhikarana 7 (21-24) · Śloka 24

കര്പൂരജാതീകങ്കോലലവങ്ഗകടുകാഹ്വയൈഃ | സചൂര്ണപൂഗൈഃ സഹിതം പത്രം താമ്ബൂലജം ശുഭമ് ||൨൧|| മുഖവൈശദ്യസൌഗന്ധ്യകാന്തിസൌഷ്ഠവകാരകമ് | ഹനുദന്തസ്വരമലജിഹ്വേന്ദ്രിയവിശോധനമ് ||൨൨|| പ്രസേകശമനം ഹൃദ്യം ഗലാമയവിനാശനമ് | പഥ്യം സുപ്തോത്ഥിതേ ഭുക്തേ സ്നാതേ വാന്തേ ച മാനവേ ||൨൩|| രക്തപിത്തക്ഷതക്ഷീണതൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാപരീതിനാമ് | രൂക്ഷദുര്ബലമര്ത്യാനാം ന ഹിതം ചാസ്യശോഷിണാമ് ||൨൪||

Adhikarana 8 (25-26) · Śloka 26

ശിരോഗതാംസ്തഥാ രോഗാഞ്ഛിരോഭങ്ഗോऽപകര്ഷതി | കേശാനാം മാര്ദവം ദൈര്ധ്യം ബഹുത്വം സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണതാമ് ||൨൫|| കരോതി ശിരസസ്തൃപ്തിം സുത്വക്കമപി ചാനനമ് | സന്തര്പണം ചേന്ദ്രിയാണാം ശിരസഃ പ്രതിപൂരണമ് ||൨൬||

Adhikarana 9 (27-28) · Śloka 28

മധുകം ക്ഷീരശുക്ലാ ച സരലം ദേവദാരു ച | ക്ഷുദ്രകം പഞ്ചനാമാനം സമഭാഗാനി സംഹരേത് ||൨൭|| തേഷാം കല്കകഷായാഭ്യാം ചക്രതൈലം വിപാചയേത് | സദൈവ ശീതലം ജന്തോര്മൂര്ധ്നി തൈലം പ്രദാപയേത് ||൨൮||

Adhikarana 10 (29) · Śloka 29

കേശപ്രസാധനീ കേശ്യാ രജോജന്തുമലാപഹാ |൨൯|

Adhikarana 11 (29) · Śloka 29

ഹനുമന്യാശിരഃകര്ണശൂലഘ്നം കര്ണപൂരണമ് ||൨൯||

Adhikarana 12 (30) · Śloka 30

അഭ്യങ്ഗോ മാര്ദവകരഃ കഫവാതനിരോധനഃ | ധാതൂനാം പുഷ്ടിജനനോ മൃജാവര്ണബലപ്രദഃ ||൩൦||

Adhikarana 13 (31-32) · Śloka 32

സേകഃ ശ്രമഘ്നോऽനിലഹൃദ്ഭഗ്നസന്ധിപ്രസാധകഃ | ക്ഷതാഗ്നിദഗ്ധാഭിഹതവിഘൃഷ്ടാനാം രുജാപഹഃ ||൩൧|| ജലസിക്തസ്യ വര്ധന്തേ യഥാ മൂലേऽങ്കുരാസ്തരോഃ | തഥാ ധാതുവിവൃദ്ധിര്ഹി സ്നേഹസിക്തസ്യ ജായതേ ||൩൨||

Adhikarana 14 (33) · Śloka 33

സിരാമുഖൈ രോമകൂപൈര്ധമനീഭിശ്ച തര്പയന് | ശരീരബലമാധത്തേ യുക്തഃ സ്നേഹോऽവഗാഹനേ ||൩൩||

Adhikarana 15 (34) · Śloka 34

തത്ര പ്രകൃതിസാത്മ്യര്തുദേശദോഷവികാരവിത് | തൈലം ഘൃതം വാ മതിമാന് യുഞ്ജ്യാദഭ്യങ്ഗസേകയോഃ ||൩൪||

Adhikarana 16 (35-37) · Śloka 37

കേവലം സാമദോഷേഷു ന കഥഞ്ചന യോജയേത് | തരുണജ്വര്യജീര്ണീ ച നാഭ്യക്തവ്യൌ കഥഞ്ചന ||൩൫|| തഥാ വിരിക്തോ വാന്തശ്ച നിരൂഢോ യശ്ച മാനവഃ | പൂര്വയോഃ കൃച്ഛ്രതാ വ്യാധേരസാധ്യത്വമഥാപി വാ ||൩൬|| ശേഷാണാം തദഹഃ പ്രോക്താ അഗ്നിമാന്ദ്യാദയോ ഗദാഃ | സന്തര്പണസമുത്ഥാനാം രോഗാണാം നൈവ കാരയേത് ||൩൭||

Adhikarana 17 (38-50) · Śloka 51

ശരീരായാസജനനം കര്മ വ്യായാമസഞ്ജ്ഞിതമ് | തത് കൃത്വാ തു സുഖം ദേഹം വിമൃദ്ഗീയാത് സമന്തതഃ ||൩൮|| ശരീരോപചയഃ കാന്തിര്ഗാത്രാണാം സുവിഭക്തതാ | ദീപ്താഗ്നിത്വമനാലസ്യം സ്ഥിരത്വം ലാഘവം മൃജാ ||൩൯|| ശ്രമക്ലമപിപാസോഷ്ണശീതാദീനാം സഹിഷ്ണുതാ | ആരോഗ്യം ചാപി പരമം വ്യായാമാദുപജായതേ ||൪൦|| ന ചാസ്തി സദൃശം തേന കിഞ്ചിത് സ്ഥൌല്യാപകര്ഷണമ് | ന ച വ്യായാമിനം മര്ത്യമര്ദയന്ത്യരയോ ബലാത് ||൪൧|| ന ചൈനം സഹസാऽऽക്രമ്യ ജരാ സമധിരോഹതി | സ്ഥിരീഭവതി മാംസം ച വ്യായാമാഭിരതസ്യ ച ||൪൨|| വ്യായാമസ്വിന്നഗാത്രസ്യ പദ്ഭ്യാമുദ്വര്തിതസ്യ ച | വ്യാധയോ നോപസര്പന്തി സിംഹം ക്ഷുദ്രമൃഗാ ഇവ ||൪൩|| വയോരൂപഗുണൈര്ഹീനമപി കുര്യാത് സുദര്ശനമ് | വ്യായാമം കുര്വതോ നിത്യം വിരുദ്ധമപി ഭോജനമ് ||൪൪|| വിദഗ്ധമവിദഗ്ധം വാ നിര്ദോഷം പരിപച്യതേ | വ്യായാമോ ഹി സദാ പഥ്യോ ബലിനാം സ്നിഗ്ധഭോജിനാമ് ||൪൫|| സ ച ശീതേ വസന്തേ ച തേഷാം പഥ്യതമഃ സ്മൃതഃ | സര്വേഷ്വൃതുഷ്വഹരഹഃ പുമ്ഭിരാത്മഹിതൈഷിഭിഃ ||൪൬|| ബലസ്യാര്ധേന കര്തവ്യോ വ്യായാമോ ഹന്ത്യതോऽന്യഥാ | ഹൃദി സ്ഥാനസ്ഥിതോ വായുര്യദാ വക്ത്രം പ്രപദ്യതേ ||൪൭|| വ്യായാമം കുര്വതോ ജന്തോസ്തദ്ബലാര്ധസ്യ ലക്ഷണമ് | വയോബലശരീരാണി ദേശകാലാശനാനി ച ||൪൮|| സമീക്ഷ്യ കുര്യാദ്വ്യായാമമന്യഥാ രോഗമാപ്നുയാത് | ക്ഷയതൃഷ്ണാരുചിച്ഛര്ദിരക്തപിത്തഭ്രമക്ലമാഃ ||൪൯|| കാസശോഷജ്വരശ്വാസാ അതിവ്യായാമസമ്ഭവാഃ | രക്തപിത്തീ കൃശഃ ശോഷീ ശ്വാസകാസക്ഷതാതുരഃ ||൫൦|| ഭുക്തവാന് സ്ത്രീഷു ച ക്ഷീണസ്തൃഡ്ഭ്രമാര്തശ്ച വര്ജയേത് |൫൧|

Adhikarana 18 (51) · Śloka 52

ഉദ്വര്തനം വാതഹരം കഫമേദോവിലാപനമ് ||൫൧|| സ്ഥിരീകരണമങ്ഗാനാം ത്വക്പ്രസാദകരം പരമ് |൫൨|

Adhikarana 19 (52-56) · Śloka 56

സിരാമുഖവിവിക്തത്വം ത്വക്സ്ഥസ്യാഗ്നേശ്ച തേജനമ് ||൫൨|| ഉദ്ധര്ഷണോത്സാദനാഭ്യാം ജായേയാതാമസംശയമ് | ഉത്സാദനാദ്ഭവേത് സ്ത്രീണാം വിശേഷാത് കാന്തിമദ്വപുഃ ||൫൩|| പ്രഹര്ഷസൌഭാഗ്യമൃജാലാഘവാദിഗുണാന്വിതമ് | ഉദ്ധര്ഷണം തു വിജ്ഞേയം കണ്ഡൂകോഠാനിലാപഹമ് ||൫൪|| ഊര്വോഃ സഞ്ജനയത്യാശു ഫേനകഃ സ്ഥൈര്യലാഘവേ | കണ്ഡൂകോഠാനിലസ്തമ്ഭമലരോഗാപഹശ്ച സഃ ||൫൫|| തേജനം ത്വഗ്ഗതസ്യാഗ്നേഃ സിരാമുഖവിവേചനമ് | ഉദ്ധര്ഷണം ത്വിഷ്ടികയാ കണ്ഡൂകോഠവിനാശനമ് ||൫൬||

Adhikarana 20 (57-63) · Śloka 64

നിദ്രാദാഹശ്രമഹരം സ്വേദകണ്ഡൂതൃഷാപഹമ് | ഹൃദ്യം മലഹരം ശ്രേഷ്ഠം സര്വേന്ദ്രിയവിബോധനമ് ||൫൭|| തന്ദ്രാപാപ്മോപശമനം തുഷ്ടിദം പുംസ്ത്വവര്ധനമ് | രക്തപ്രസാദനം ചാപി സ്നാനമഗ്നേശ്ച ദീപനമ് ||൫൮|| ഉഷ്ണേന ശിരസഃ സ്നാനമഹിതം ചക്ഷുഷഃ സദാ | ശീതേന ശിരസഃ സ്നാനം ചക്ഷുഷ്യമിതി നിര്ദിശേത് ||൫൯|| ശ്ലേഷ്മമാരുതകോപേ തു ജ്ഞാത്വാ വ്യാധിബലാബലമ് | കാമമുഷ്ണം ശിരഃസ്നാനം ഭൈഷജ്യാര്ഥം സമാചരേത് ||൬൦|| അതിശീതാമ്ബു ശീതേ ച ശ്ലേഷ്മമാരുതകോപനമ് | അത്യുഷ്ണമുഷ്ണകാലേ ച പിത്തശോണിതകോപനമ് ||൬൧|| തച്ചാതിസാരജ്വരിതകര്ണശൂലാനിലാര്തിഷു | ആധ്മാനാരോചകാജീര്ണഭുക്തവത്സു ച ഗര്ഹിതമ് ||൬൨|| സൌഭാഗ്യദം വര്ണകരം പ്രീത്യോജോബലവര്ധനമ് | സ്വേദദൌര്ഗന്ധ്യവൈവര്ണ്യശ്രമഘ്നമനുലേപനമ് ||൬൩|| സ്നാനം യേഷാം നിഷിദ്ധം തു തേഷാമപ്യനുലേപനമ് |൬൪|

Adhikarana 21 (64) · Śloka 65

രക്ഷോഘ്നമഥ ചൌജസ്യം സൌഭാഗ്യകരമുത്തമമ് ||൬൪|| സുമനോമ്ബരരത്നാനാം ധാരണം പ്രീതിവര്ധനമ് |൬൫|

Adhikarana 22 (65) · Śloka 66

മുഖാലേപാദ്ദൃഢം ചക്ഷുഃ പീനഗണ്ഡം തഥാऽऽനനമ് ||൬൫|| അവ്യങ്ഗപിഡകം കാന്തം ഭവത്യമ്ബുജസന്നിഭമ് |൬൬|

Adhikarana 23 (66-67) · Śloka 68

പക്ഷ്മലം വിശദം കാന്തമമലോജ്ജ്വലമണ്ഡലമ് ||൬൬|| നേത്രമഞ്ജനസംയോഗാദ്ഭവേച്ചാമലതാരകമ് | യശസ്യം സ്വര്ഗ്യമായുഷ്യം ധനധാന്യവിവര്ധനമ് ||൬൭|| ദേവതാതിഥിവിപ്രാണാം പൂജനം ഗോത്രവര്ധനമ് |൬൮|

Adhikarana 24 (68) · Śloka 69

ആഹാരഃ പ്രീണനഃ സദ്യോ ബലകൃദ്ദേഹധാരകഃ ||൬൮|| ആയുസ്തേജഃസമുത്സാഹസ്മൃത്യോജോഗ്നിവിവര്ധനഃ |൬൯|

Adhikarana 25 (69) · Śloka 70

പാദപ്രക്ഷാലനം പാദമലരോഗശ്രമാപഹമ് ||൬൯|| ചക്ഷുഃപ്രസാദനം വൃഷ്യം രക്ഷോഘ്നം പ്രീതിവര്ധനമ് |൭൦|

Adhikarana 26 (70) · Śloka 71

നിദ്രാകരോ ദേഹസുഖശ്ചക്ഷുഷ്യഃ ശ്രമസുപ്തിനുത് ||൭൦|| പാദത്വങ്മൃദുകാരീ ച പാദാഭ്യങ്ഗഃ സദാ ഹിതഃ |൭൧|

Adhikarana 27 (71-74) · Śloka 74

പാദരോഗഹരം വൃഷ്യം രക്ഷോഘ്നം പ്രീതിവര്ധനമ് ||൭൧|| സുഖപ്രചാരമോജസ്യം സദാ പാദത്രധാരണമ് | അനാരോഗ്യമനായുഷ്യം ചക്ഷുഷോരുപഘാതകൃത് ||൭൨|| പാദാഭ്യാമനുപാനദ്ഭ്യാം സദാ ചങ്ക്രമണം നൃണാമ് | പാപ്മോപശമനം കേശനഖരോമാപമാര്ജനമ് ||൭൩|| ഹര്ഷലാഘവസൌഭാഗ്യകരമുത്സാഹവര്ധനമ് | ബാണവാരം മൃജാവര്ണതേജോബലവിവര്ധനമ് ||൭൪||

Adhikarana 28 (75) · Śloka 75

പവിത്രം കേശ്യമുഷ്ണീഷം വാതാതപരജോപഹമ് |൭൫|

Adhikarana 29 (75) · Śloka 76

വര്ഷാനിലരജോഘര്മഹിമാദീനാം നിവാരണമ് ||൭൫|| വര്ണ്യം ചക്ഷുഷ്യമൌജസ്യം ശങ്കരം ഛത്രധാരണമ് |൭൬|

Adhikarana 30 (76-77) · Śloka 78

ശുനഃ സരീസൃപവ്യാലവിഷാണിഭ്യോ ഭയാപഹമ് ||൭൬|| ശ്രമസ്ഖലനദോഷഘ്നം സ്ഥവിരേ ച പ്രശസ്യതേ | സത്ത്വോത്സാഹബലസ്ഥൈര്യധൈര്യവീര്യവിവര്ധനമ് ||൭൭|| അവഷ്ടമ്ഭകരം ചാപി ഭയഘ്നം ദണ്ഡധാരണമ് |൭൮|

Adhikarana 31 (78) · Śloka 78

ആസ്യാ വര്ണകഫസ്ഥൌല്യസൌകുമാര്യകരീ സുഖാ ||൭൮||

Adhikarana 32 (79-80) · Śloka 80

അധ്വാ വര്ണകഫസ്ഥൌല്യസൌകുമാര്യവിനാശനഃ | അത്യധ്വാ വിപരീതോऽസ്മാജ്ജരാദൌര്ബല്യകൃച്ച സഃ ||൭൯|| യത്തു ചങ്ക്രമണം നാതിദേഹപീഡാകരം ഭവേത് | തദായുര്ബലമേധാഗ്നിപ്രദമിന്ദ്രിയബോധനമ് ||൮൦||

Adhikarana 33 (81-82) · Śloka 82

ശ്രമാനിലഹരം വൃഷ്യം പുഷ്ടിനിദ്രാധൃതിപ്രദമ് | സുഖം ശയ്യാസനം, ദുഃഖം വിപരീതഗുണം മതമ് ||൮൧|| ബാലവ്യജനമൌജസ്യം മക്ഷികാദീനപോഹതി | ശോഷദാഹശ്രമസ്വേദമൂര്ച്ഛാഘ്നോ വ്യജനാനിലഃ ||൮൨||

Adhikarana 34 (83) · Śloka 83

പ്രീതിനിദ്രാകരം വൃഷ്യം കഫവാതശ്രമാപഹമ് | സംവാഹനം മാംസരക്തത്വക്പ്രസാദകരം സുഖമ് ||൮൩||

Adhikarana 35 (84-88) · Śloka 88

പ്രവാതം രൌക്ഷ്യവൈവര്ണ്യസ്തമ്ഭകൃദ്ദാഹപക്തിനുത് | സ്വേദമൂര്ച്ഛാപിപാസാഘ്നമപ്രവാതമതോऽന്യഥാ ||൮൪|| സുഖം വാതം പ്രസേവേത ഗ്രീഷ്മേ ശരദി മാനവഃ | നിവാതം ഹ്യായുഷേ സേവ്യമാരോഗ്യായ ച സര്വദാ ||൮൫|| ആതപഃ പിത്തതൃഷ്ണാഗ്നിസ്വേദമൂര്ച്ഛാഭ്രമാസ്രകൃത് | ദാഹവൈവര്ണ്യകാരീ ച ഛായാ ചൈതാനപോഹതി ||൮൬|| അഗ്നിര്വാതകഫസ്തമ്ഭശീതവേപഥുനാശനഃ | ആമാഭിഷ്യന്ദജരണോ രക്തപിത്തപ്രദൂഷണഃ ||൮൭|| പുഷ്ടിവര്ണബലോത്സാഹമഗ്നിദീപ്തിമതന്ദ്രിതാമ് | കരോതി ധാതുസാമ്യം ച നിദ്രാ കാലേ നിഷേവിതാ ||൮൮||

Adhikarana 36 (89) · Śloka 89

തത്രാദിത ഏവ നീചനഖരോമ്ണാ ശുചിനാ ശുക്ലവാസസാ ലഘൂഷ്ണീഷച്ഛത്രോപാനത്കേന ദണ്ഡപാണിനാ കാലേ ഹിതമിതമധുരപൂര്വാഭിഭാഷിണാ ബന്ധുഭൂതേന ഭൂതാനാം ഗുരുവൃദ്ധാനുമതേന സുസഹായേനാനന്യമനസാ ഖലൂപചരിതവ്യം, തദപി ന രാത്രൌ, ന കേശാസ്ഥികണ്ടകാശ്മതുഷഭസ്മോത്കരകപാലാങ്ഗാരാമേധ്യസ്നാനബലിഭൂമിഷു, ന വിഷമേന്ദ്രകീലചതുഷ്പഥശ്വഭ്രാണാമുപരിഷ്ടാത് ||൮൯||

Adhikarana 37 (90) · Śloka 90

ന രാജദ്വിഷ്ടപരുഷപൈശുന്യാനൃതാനി വദേത്, ന ദേവബ്രാഹ്മണപിതൃപരിവാദാംശ്ച; ന നരേന്ദ്രദ്വിഷ്ടോന്മത്തപതിതക്ഷുദ്രനീചാനുപാസീത ||൯൦||

Adhikarana 38 (91) · Śloka 91

വൃക്ഷപര്വതപ്രപാതവിഷമവല്മീകദുഷ്ടവാജികുഞ്ജരാദ്യധിരോഹണാനി പരിഹരേത്, പൂര്ണനദീസമുദ്രാവിദിതപല്വലശ്വഭ്രകൂപാവതരണാനി, ഭിന്നശൂന്യാഗാരശ്മശാനവിജനാരണ്യവാസാഗ്നിസമ്ഭ്രമവ്യാലഭുജങ്ഗകീടസേവാശ്ച, ഗ്രാമാഘാതകലഹശസ്ത്രസന്നിപാതവ്യാലസരീസൃപശൃങ്ഗിസന്നികര്ഷാംശ്ച ||൯൧||

Adhikarana 39 (92) · Śloka 92

നാഗ്നിഗോഗുരുബ്രാഹ്മണപ്രേങ്ഖാദമ്പത്യന്തരേണ യായാത് | ന ശവമനുയായാത് | ദേവഗോബ്രാഹ്മണചൈത്യധ്വജരോഗിപതിതപാപകാരിണാം ച ഛായാം നാക്രമേത | നാസ്തം ഗച്ഛന്തമുദ്യന്തം വാऽऽദിത്യം വീക്ഷേത | ഗാം ധാപയന്തീം ധയന്തീം പരശസ്യം വാ ചരന്തീം ന കസ്മൈചിദാചക്ഷീത, ന ചോല്കാപാതോത്പാതേന്ദ്രധനൂംഷി | നാഗ്നിം മുഖേനോപധമേത് | നാപോ ഭൂമിം വാ പാണിപാദേനാഭിഹന്യാത് ||൯൨||

Adhikarana 40 (93) · Śloka 93

ന വേഗാന് ധാരയേദ് വാതമൂത്രപുരീഷാദീനാമ് | ന ബഹിര്വേഗാന് ഗ്രാമനഗരദേവതായതനശ്മശാനചതുഷ്പഥസലിലാശയപഥി സന്നികൃഷ്ടാനുത്സൃജേന്ന പ്രകാശം ന വായ്വഗ്നിസലിലസോമാര്കഗോഗുരുപ്രതിമുഖമ് ||൯൩||

Adhikarana 41 (94) · Śloka 94

ന ഭൂമിം വിലിഖേത്, നാസംവൃതമുഖഃ സദസി ജൃമ്ഭോദ്ഗാരകാസശ്വാസക്ഷവഥൂനുത്സൃജേത്, ന പര്യങ്കികാവഷ്ടമ്ഭപാദപ്രസാരണാനി ഗുരുസന്നിധൌ കുര്യാത് ||൯൪||

Adhikarana 42 (95) · Śloka 95

ന ബാലകര്ണനാസാസ്രോതോദശനാക്ഷിവിവരാണ്യഭികുഷ്ണീയാത് , ന വീജയേത് കേശമുഖനഖവസ്ത്രഗാത്രാണി, ന ഗാത്രനഖവക്ത്രവാദിത്രം കുര്യാത്, ന കാഷ്ഠലോഷ്ടതൃണാദീനഭിഹന്യാച്ഛിന്ദ്യാദ്ഭിന്ദ്യാദ്വാ ||൯൫||

Adhikarana 43 (96) · Śloka 96

ന പ്രതിവാതാതപം സേവേത, ന ഭുക്തമാത്രോऽഗ്നിമുപാസീത, നോത്കടകാല്പകാഷ്ഠാസനമധ്യാസീത, ന ഗ്രീവാം വിഷമം ധാരയേത്, ന വിഷമകായഃ ക്രിയാം ഭജേത ഭുഞ്ജീത വാ, ന പ്രതതമീക്ഷേത വിശേഷാജ്ജ്യോതിര്ഭാസ്കരസൂക്ഷ്മചലഭ്രാന്താനി, ന ഭാരം ശിരസാ വഹേത്, ന സ്വപ്നജാഗരണശയനാസനസ്ഥാനചങ്ക്രമണയാനവാഹനപ്രധാവനലങ്ഘനപ്ലവനപ്രതരണഹാസ്യഭാഷ്യവ്യവായവ്യായാമാദീനുചിതാനപ്യതിസേവേത ||൯൬||

Adhikarana 44 (97) · Śloka 97

ഉചിതാദപ്യഹിതാത് ക്രമശോ വിരമേത്, ഹിതമനുചിതമപ്യാസേവേത ക്രമശഃ, ന ചൈകാന്തതഃ പാദഹീനാത് ||൯൭||

Adhikarana 45 (98) · Śloka 98

നാവാക്ശിരാഃ ശയീത, ന ഭിന്നപാത്രേ ഭുഞ്ജീത, ന വിനാ പാത്രേണ, നാഞ്ജലിപുടേനാപഃ പിബേത്, കാലേ ഹിതമിതസ്നിഗ്ധമധുരപ്രായമാഹാരം വൈദ്യപ്രത്യവേക്ഷിതമശ്നീയാത്, ഗ്രാമഗണഗണികാപണികശത്രുസത്രശഠപതിതഭോജനാനി പരിഹരേത്, ശേഷാണ്യപി ചാനിഷ്ടരൂപരസഗന്ധസ്പര്ശശബ്ദമാനസാനി, അന്യാന്യേവങ്ഗുണാന്യപി സമ്ഭ്രമദത്താനി, (താന്യപി) മക്ഷികാബാലോപഹതാനി , നാപ്രക്ഷാലിതപാദോ ഭുഞ്ജീത ന മൂത്രോച്ചാരപീഡിതോ ന സന്ധ്യയോര്നാനുപാശ്രിതോ നാതീതകാലം ഹീനമതിമാത്രം (നോദ്ധൃതസ്നേഹം) ചേതി ||൯൮||

Adhikarana 46 (99-100) · Śloka 100

ന ഭുഞ്ജീതോദ്ധൃതസ്നേഹം നഷ്ടം പര്യുഷിതം പയഃ | ന നക്തം ദധി ഭുഞ്ജീത ന ചാപ്യഘൃതശര്കരമ് ||൯൯|| നാമുദ്ഗയൂഷം നാക്ഷൌദ്രം നോഷ്ണം നാമലകൈര്വിനാ | അന്യഥാ ജനയേത് കുഷ്ഠവിസര്പാദീന് ഗദാന് ബഹൂന് | നാത്മാനമുദകേ പശ്യേന്ന നഗ്നഃ പ്രവിശേജ്ജലമ് ||൧൦൦||

Adhikarana 47 (101) · Śloka 101

ദ്യൂതമദ്യാതിസേവാപ്രതിഭൂത്വസാക്ഷിത്വസമാഹ്വാനഗോഷ്ഠീവാദിത്രാണി ന സേവേത, സ്രജം ഛത്രോപാനഹൌ കനകമതീതവാസാംസി ന ചാന്യൈര്ധൃതാനി ധാരയേത്, ബ്രാഹ്മണമഗ്നിം ഗാം ച നോച്ഛിഷ്ടഃ സ്പൃശേത് ||൧൦൧||

Adhikarana 48 (102-106) · Śloka 107

ഭവന്തി ചാത്ര- യസ്മിന് യസ്മിന്നൃതൌ യേ യേ ദോഷാഃ കുപ്യന്തി ദേഹിനാമ് | തേഷു തേഷു പ്രദാതവ്യാ രസാസ്തേ തേ വിജാനതാ ||൧൦൨|| വര്ഷാസു ന പിബേത്തോയം പിബേച്ഛരദി മാത്രയാ | വര്ഷാസു ചതുരോ മാസാന് മാത്രാവദുദകം പിബേത് ||൧൦൩|| ഉഷ്ണം ഹൈമേ വസന്തേ ച കാമം ഗ്രീഷ്മേ തു ശീതലമ് | ഹേമന്തേ ച വസന്തേ ച സീധ്വരിഷ്ടൌ പിബേന്നരഃ ||൧൦൪|| ശൃതശീതം പയോ ഗ്രീഷ്മേ പ്രാവൃട്കാലേ രസം പിബേത് | യൂഷം വര്ഷതി, തസ്യാന്തേ പ്രപിബേച്ഛീതലം ജലമ് ||൧൦൫|| സ്വസ്ഥ ഏവമതോऽന്യസ്തു ദോഷാഹാരഗതാനുഗഃ | സ്നേഹം സൈന്ധവചൂര്ണേന പിപ്പലീഭിശ്ച സംയുതമ് ||൧൦൬|| പിബേദഗ്നിവിവൃദ്ധ്യര്ഥം ന ച വേഗാന് വിധാരയേത് |൧൦൭|

Adhikarana 49 (107-109) · Śloka 109

അഗ്നിദീപ്തികരം നൃൗണാം രോഗാണാം ശമനം പ്രതി ||൧൦൭|| പ്രാവൃട്ശരദ്വസന്തേഷു സമ്യക് സ്നേഹാദിമാചരേത് | കഫേ പ്രച്ഛര്ദനം പിത്തേ വിരേകോ ബസ്തിരീരണേ ||൧൦൮|| ശസ്യതേ ത്രിഷ്വപി സദാ വ്യായാമോ ദോഷനാശനഃ | ഭുക്തം വിരുദ്ധമപ്യന്നം വ്യായാമാന്ന പ്രദുഷ്യതി ||൧൦൯||

Adhikarana 50 (110-129) · Śloka 130

ഉത്സര്ഗമൈഥുനാഹാരശോധനേ സ്യാത്തു തന്മനാഃ | നേച്ഛേദ്ദോഷചയാത് പ്രാജ്ഞഃ പീഡാം വാ കായമാനസീമ് ||൧൧൦|| അതിസ്ത്രീസമ്പ്രയോഗാച്ച രക്ഷേദാത്മാനമാത്മവാന് | ശൂലകാസജ്വരശ്വാസകാര്ശ്യപാണ്ഡ്വാമയക്ഷയാഃ ||൧൧൧|| അതിവ്യവായാജ്ജായന്തേ രോഗാശ്ചാക്ഷേപകാദയഃ | ആയുഷ്മന്തോ മന്ദജരാ വപുര്വര്ണബലാന്വിതാഃ ||൧൧൨|| സ്ഥിരോപചിതമാംസാശ്ച ഭവന്തി സ്ത്രീഷു സംയതാഃ | ത്രിഭിസ്ത്രിഭിരഹോഭിര്വാ സമീയാത് പ്രമദാം നരഃ ||൧൧൩|| സര്വേഷ്വൃതുഷു, ഘര്മേഷു പക്ഷാത് പക്ഷാദ്വ്രജേദ്ബുധഃ | രജസ്വലാമകാമാം ച മലിനാമപ്രിയാം തഥാ ||൧൧൪|| വര്ണവൃദ്ധാം വയോവൃദ്ധാം തഥാ വ്യാധിപ്രപീഡിതാമ് | ഹീനാങ്ഗീം ഗര്ഭിണീം ദ്വേഷ്യാം യോനിദോഷസമന്വിതാമ് ||൧൧൫|| സഗോത്രാം ഗുരുപത്നീം ച തഥാ പ്രവ്രജിതാമപി | സന്ധ്യാപര്വസ്വഗമ്യാം ച നോപേയാത് പ്രമദാം നരഃ ||൧൧൬|| ഗോസര്ഗേ ചാര്ധരാത്രേ ച തഥാ മധ്യന്ദിനേഷു ച | ലജ്ജാസമാവഹേ ദേശേ വിവൃതേऽശുദ്ധ ഏവ ച ||൧൧൭|| ക്ഷുധിതോ വ്യാധിതശ്ചൈവ ക്ഷുബ്ധചിത്തശ്ച മാനവഃ | വാതവിണ്മൂത്രവേഗീ ച പിപാസുരതിദുര്ബലഃ ||൧൧൮|| തിര്യഗ്യോനാവയോനൌ ച പ്രാപ്തശുക്രവിധാരണമ് | ദുഷ്ടയോനൌ വിസര്ഗം തു ബലവാനപി വര്ജയേത് ||൧൧൯|| രേതസശ്ചാതിമാത്രം തു മൂര്ധാവരണമേവ ച | സ്ഥിതാവുത്താനശയനേ വിശേഷേണൈവ ഗര്ഹിതമ് ||൧൨൦|| ക്രീഡായാമപി മേധാവീ ഹിതാര്ഥീ പരിവര്ജയേത് | രജസ്വലാം പ്രാപ്തവതോ നരസ്യാനിയതാത്മനഃ ||൧൨൧|| ദൃഷ്ട്യായുസ്തേജസാം ഹാനിരധര്മശ്ച തതോ ഭവേത് | ലിങ്ഗിനീം ഗുരുപത്നീം ച സഗോത്രാമഥ പര്വസു ||൧൨൨|| വൃദ്ധാം ച സന്ധ്യയോശ്ചാപി ഗച്ഛതോ ജീവിതക്ഷയഃ | ഗര്ഭിണ്യാ ഗര്ഭപീഡാ സ്യാദ് വ്യാധിതായാം ബലക്ഷയഃ ||൧൨൩|| ഹീനാങ്ഗീം മലിനാം ദ്വേഷ്യാം കാമം വന്ധ്യാമസംവൃതേ | ദേശേऽശുദ്ധേ ച ശുക്രസ്യ മനസശ്ച ക്ഷയോ ഭവേത് ||൧൨൪|| ക്ഷുധിതഃ ക്ഷുബ്ധചിത്തശ്ച മധ്യാഹ്നേ തൃഷിതോऽബലഃ | സ്ഥിതശ്ച ഹാനിം ശുക്രസ്യ വായോഃ കോപം ച വിന്ദതി ||൧൨൫|| അതിപ്രസങ്ഗാദ്ഭവതി ശോഷഃ ശുക്രക്ഷയാവഹഃ | വ്യാധിതസ്യ രുജാ പ്ലീഹ്നി മൃത്യുര്മൂര്ച്ഛാ ച ജായതേ ||൧൨൬|| പ്രത്യൂഷസ്യര്ധരാത്രേ ച വാതപിത്ത പ്രകുപ്യതഃ | തിര്യഗ്യോനാവയോനൌ ച ദുഷ്ടയോനൌ തഥൈവ ച ||൧൨൭|| ഉപദംശസ്തഥാ വായോഃ കോപഃ ശുക്രസ്യ ച ക്ഷയഃ | ഉച്ചാരിതേ മൂത്രിതേ ച രേതസശ്ച വിധാരണേ ||൧൨൮|| ഉത്താനേ ച ഭവേച്ഛീധ്രം ശുക്രാശ്മര്യാസ്തു സമ്ഭവഃ | സര്വം പരിഹരേത്തസ്മാദേതല്ലോകദ്വയേऽഹിതമ് ||൧൨൯|| ശുക്രം ചോപസ്ഥിതം മോഹാന്ന സന്ധാര്യം കഥഞ്ചന |൧൩൦|

Adhikarana 51 (130-132) · Śloka 132

വയോരൂപഗുണോപേതാം തുല്യശീലാം കുലാന്വിതാമ് ||൧൩൦|| അഭികാമോऽഭികാമാം തു ഹൃഷ്ടോ ഹൃഷ്ടാമലങ്കൃതാമ് | സേവേത പ്രമദാം യുക്ത്യാ വാജീകരണബൃംഹിതഃ ||൧൩൧|| ഭക്ഷ്യാഃ സശര്കരാഃ ക്ഷീരം സസിതം രസ ഏവ ച | സ്നാനം സവ്യജനം സ്വപ്നോ വ്യവായാന്തേ ഹിതാനി തു ||൧൩൨||

Adhikarana 52 (133) · Śloka 133

മുഖമാത്രം സമാസേന സദ്വൃത്തസ്യൈതദീരിതമ് | ആരോഗ്യമായുരര്ഥോ വാ നാസദ്ഭിഃ പ്രാപ്യതേ നൃഭിഃ ||൧൩൩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 24

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേऽനാഗതാബാധചികിത്സിതം നാമ ചതുര്വിംശോऽധ്യായഃ ||൨൪||