Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో మహాకుష్ఠచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो महाकुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
10. mahākuṣṭhacikitsitam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
కుష్ఠేషు మేహేషు కఫామయేషు సర్వాంగశోఫేషు చ దారుణేషు | కృశత్వమిచ్ఛత్సు చ మేదురేషు యోగానిమానగ్ర్యమతిర్విదధ్యాత్ ||3||
View original
कुष्ठेषु मेहेषु कफामयेषु सर्वाङ्गशोफेषु च दारुणेषु | कृशत्वमिच्छत्सु च मेदुरेषु योगानिमानग्र्यमतिर्विदध्यात् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
క్షుణ్ణాన్ యవాన్నిష్పూతాన్ రాత్రౌ గోమూత్రపర్యుషితాన్ మహతి కిలింజే శోషయేత్, ఏవం సప్తరాత్రం భావయేచ్ఛోషయేచ్చ, తతస్తాన్ కపాలభృష్టాన్ శక్తూన్ కారయిత్వా, ప్రాతః ప్రాతరేవ కుష్ఠినం ప్రమేహిణం వా సాలసారాదికషాయేణ కంటకివృక్షకషాయేణ వా పాయయేద్భల్లాతకప్రపున్నాడావల్గుజార్కచిత్రకవిడంగముస్తచూర్ణచతుర్భాగయుక్తాన్; ఏవమేవ సాలసారాదికషాయపరిపీతానామారగ్వధాదికషాయపరిపీతానాం వా గవాశ్వాశకృద్భూతానాం వా యవానాం శక్తూన్ కారయిత్వా భల్లాతకాదీనాం చూర్ణాన్యావాప్య ఖదిరాశననింబరాజవృక్షరోహీతకగుడూచీనామన్యతమస్య కషాయేణ శర్కరామధుమధురేణ ద్రాక్షాయుక్తేన దాడిమామలకవేతసామ్లేన సైంధవలవణాన్వితేన పాయయేత్; ఏష సర్వమంథకల్పః ||4|| యావకాంశ్చ భక్ష్యాన్ ధానోలుంబకకుల్మాషాపూపపూర్ణకోశోత్కారికాశష్కులికాకుణావీప్రభృతీన్ సేవేత; యవవిధానేన గోధూమవేణుయవానుపయుంజీత ||5||
View original
क्षुण्णान् यवान्निष्पूतान् रात्रौ गोमूत्रपर्युषितान् महति किलिञ्जे शोषयेत्, एवं सप्तरात्रं भावयेच्छोषयेच्च, ततस्तान् कपालभृष्टान् शक्तून् कारयित्वा, प्रातः प्रातरेव कुष्ठिनं प्रमेहिणं वा सालसारादिकषायेण कण्टकिवृक्षकषायेण वा पाययेद्भल्लातकप्रपुन्नाडावल्गुजार्कचित्रकविडङ्गमुस्तचूर्णचतुर्भागयुक्तान्; एवमेव सालसारादिकषायपरिपीतानामारग्वधादिकषायपरिपीतानां वा गवाश्वाशकृद्भूतानां वा यवानां शक्तून् कारयित्वा भल्लातकादीनां चूर्णान्यावाप्य खदिराशननिम्बराजवृक्षरोहीतकगुडूचीनामन्यतमस्य कषायेण शर्करामधुमधुरेण द्राक्षायुक्तेन दाडिमामलकवेतसाम्लेन सैन्धवलवणान्वितेन पाययेत्; एष सर्वमन्थकल्पः ||४|| यावकांश्च भक्ष्यान् धानोलुम्बककुल्माषापूपपूर्णकोशोत्कारिकाशष्कुलिकाकुणावीप्रभृतीन् सेवेत; यवविधानेन गोधूमवेणुयवानुपयुञ्जीत ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
అరిష్టానతో వక్ష్యామః- పూతీకచవ్యచిత్రకసురదారుసారివాదంతీత్రివృత్త్రికటుకానాం ప్రత్యేకం షట్పలికా భాగా బదరకుడవస్త్రిఫలాకుడవ ఇత్యేతేషాం చూర్ణాని, తతః పిప్పలీమధుఘృతైరంతఃప్రలిప్తే ఘృతభాజనే ప్రాక్కృతసంస్కారే సప్తోదకకుడవానయోరజోఽర్ధకుడవమర్ధతులాం చ గుడస్యాభిహితాని చూర్ణాన్యావాప్య స్వనుగుప్తం కృత్వా యవపల్లే సప్తరాత్రం వాసయేత్, తతో యథాబలముపయుంజీత, ఏషోఽరిష్టః కుష్ఠమేహమేదఃపాండురోగశ్వయథూనపహంతి | ఏవం శాలసారాదౌ న్యగ్రోధాదావారగ్వధాదౌ చారిష్టాన్ కుర్వీత ||6||
View original
अरिष्टानतो वक्ष्यामः- पूतीकचव्यचित्रकसुरदारुसारिवादन्तीत्रिवृत्त्रिकटुकानां प्रत्येकं षट्पलिका भागा बदरकुडवस्त्रिफलाकुडव इत्येतेषां चूर्णानि, ततः पिप्पलीमधुघृतैरन्तःप्रलिप्ते घृतभाजने प्राक्कृतसंस्कारे सप्तोदककुडवानयोरजोऽर्धकुडवमर्धतुलां च गुडस्याभिहितानि चूर्णान्यावाप्य स्वनुगुप्तं कृत्वा यवपल्ले सप्तरात्रं वासयेत्, ततो यथाबलमुपयुञ्जीत, एषोऽरिष्टः कुष्ठमेहमेदःपाण्डुरोगश्वयथूनपहन्ति | एवं शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ चारिष्टान् कुर्वीत ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ఆసవానతో వక్ష్యామః- పలాశభస్మపరిస్రుతస్యోష్ణోదకస్య శీతీభూతస్య త్రయో భాగా ద్వౌ ఫాణితస్యైకధ్యమరిష్టకల్పేన విదధ్యాత్, ఏవం తిలాదీనాం క్షారేషు; శాలసారాదౌ న్యగ్రోధాదావారగ్వధాదౌ మూత్రేషు చాసవాన్ విదధ్యాత్ ||7||
View original
आसवानतो वक्ष्यामः- पलाशभस्मपरिस्रुतस्योष्णोदकस्य शीतीभूतस्य त्रयो भागा द्वौ फाणितस्यैकध्यमरिष्टकल्पेन विदध्यात्, एवं तिलादीनां क्षारेषु; शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ मूत्रेषु चासवान् विदध्यात् ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
అథ సురా వక్ష్యామః- శింశపాఖదీరయోః సారమాదాయోత్పాట్య చోత్తమారణీబ్రాహ్మీకోశవతీస్తత్సర్వమేకతః కషాయకల్పేన విపాచ్యోదకమాదదీత మండోదకార్థం, కిణ్వపిష్టమభిషుణుయాచ్చ యథోక్తం | ఏవం సురాః శాలసారాదౌ న్యగ్రోధాదావారగ్వధాదౌ చ విదధ్యాత్ ||8||
View original
अथ सुरा वक्ष्यामः- शिंशपाखदीरयोः सारमादायोत्पाट्य चोत्तमारणीब्राह्मीकोशवतीस्तत्सर्वमेकतः कषायकल्पेन विपाच्योदकमाददीत मण्डोदकार्थं, किण्वपिष्टमभिषुणुयाच्च यथोक्तम् | एवं सुराः शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ च विदध्यात् ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
అతోఽవలేహాన్ వక్ష్యామః- ఖదిరాసననింబరాజవృక్షశాలసారక్వాథే తత్సారపిండాంఛ్లక్ష్ణపిష్టాన్ ప్రక్షిప్య విపచేత్, తతో నాతిద్రవం నాతిసాంద్రమవతార్య తస్య పాణితలం పూర్ణమప్రాతరాశో మధుమిశ్రం లిహ్యాత్; ఏవం శాలసారాదౌ న్యగ్రోధాదావారగ్వధాదౌ చ లేహాన్ కారయేత్ ||9||
View original
अतोऽवलेहान् वक्ष्यामः- खदिरासननिम्बराजवृक्षशालसारक्वाथे तत्सारपिण्डाञ्छ्लक्ष्णपिष्टान् प्रक्षिप्य विपचेत्, ततो नातिद्रवं नातिसान्द्रमवतार्य तस्य पाणितलं पूर्णमप्रातराशो मधुमिश्रं लिह्यात्; एवं शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ च लेहान् कारयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
అతశ్చూర్ణక్రియాం వక్ష్యామః- శాలసారాదీనాం సారచూర్ణప్రస్థమాహృత్యారగ్వధాదికషాయపరిపీతమనేకశః శాలసారాదికషాయేణైవ పాయయేత్; ఏవం న్యగ్రోధాదీనాం ఫలేషు, పుష్పేష్వారగ్వధాదీనాం చూర్ణక్రియాం కారయేత్ ||10||
View original
अतश्चूर्णक्रियां वक्ष्यामः- शालसारादीनां सारचूर्णप्रस्थमाहृत्यारग्वधादिकषायपरिपीतमनेकशः शालसारादिकषायेणैव पाययेत्; एवं न्यग्रोधादीनां फलेषु, पुष्पेष्वारग्वधादीनां चूर्णक्रियां कारयेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
అత ఊర్ధ్వమయస్కృతీర్వక్ష్యామః- తీక్ష్ణలోహపత్రాణి తనూని లవణవర్గప్రదిగ్ధాని గోమయాగ్నిప్రతప్తాని త్రిఫలాశాలసారాదికషాయేణ నిర్వాపయేత్ షోడశవారాన్, తతః ఖదిరాంగారతప్తాన్యుపశాంతతాపాని సూక్ష్మచూర్ణాని కారయేద్ధనతాంతవపరిస్రావితాని , తతో యథాబలం మాత్రాం సర్పిర్మధుభ్యాం సంసృజ్యోపయుంజీత, జీర్ణే యథావ్యాధ్యనమ్లమలవణమాహారం కుర్వీత, ఏవం తులాముపయుజ్య కుష్ఠమేహమేదఃశ్వయథుపాండురోగోన్మాదాపస్మారానపహత్య వర్షశతం జీవతి, తులాయాం తులాయాం వర్షశతముత్కర్షః, ఏతేన సర్వలౌహేష్వయస్కృతయో వ్యాఖ్యాతాః ||11||
View original
अत ऊर्ध्वमयस्कृतीर्वक्ष्यामः- तीक्ष्णलोहपत्राणि तनूनि लवणवर्गप्रदिग्धानि गोमयाग्निप्रतप्तानि त्रिफलाशालसारादिकषायेण निर्वापयेत् षोडशवारान्, ततः खदिराङ्गारतप्तान्युपशान्ततापानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेद्धनतान्तवपरिस्रावितानि , ततो यथाबलं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत, जीर्णे यथाव्याध्यनम्लमलवणमाहारं कुर्वीत, एवं तुलामुपयुज्य कुष्ठमेहमेदःश्वयथुपाण्डुरोगोन्मादापस्मारानपहत्य वर्षशतं जीवति, तुलायां तुलायां वर्षशतमुत्कर्षः, एतेन सर्वलौहेष्वयस्कृतयो व्याख्याताः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
త్రివృచ్ఛయామాగ్నిమంథసప్తలాకేవుకశంఖినీతిల్వకత్రిఫలాపలాశశింశపానాం స్వరసమాదాయ పాలాశ్యాం ద్రోణ్యామభ్యాసిచ్య ఖదిరాంగారతప్తమయఃపిండం త్రిసప్తకృత్వో నిర్వాప్య తమాదాయ పునరాసిచ్య స్థాల్యాం గోమయాగ్నినా విపచేత్, తతశ్చతుర్థభాగావశిష్టమవతార్య పరిస్రావ్య భూయోఽగ్నితప్తాన్యయఃపత్రాణి ప్రక్షిపేత్, సిధ్యతి చాస్మిన్ పిప్పల్యాదిచూర్ణభాగం ద్వౌ మధునస్తావద్ధృతస్యేతి దద్యాత్, తతః ప్రశాంతమాయసే పాత్రే స్వనుగుప్తం నిదధ్యాత్, తతో యథాయోగం శుక్తిం ప్రకుంచం వోపయుంజీత, జీర్ణే యథావ్యాధ్యాహారముపసేవేత | ఏషౌషధాయస్కృతిరసాధ్యం కుష్ఠం ప్రమేహం వా సాధయతి, స్థూలమపకర్షతి, శోఫముపహంతి, సన్నమగ్నిముద్ధరతి, విశేషేణ చోపదిశ్యతే రాజయక్ష్మిణాం, వర్షశతాయుశ్చానయా పురుషో భవతి | శాలసారాదిక్వాథమాసిచ్య పాలాశ్యాం ద్రోణ్యామయోఘనాంస్తప్తాన్నిర్వాప్య కృతసంస్కారే కలశేఽభ్యాసిచ్య పిప్పల్యాదిచూర్ణభాగం క్షౌద్రం గుడమితి చ దత్త్వా స్వనుగుప్తం నిదధ్యాత్, ఏతాం మహౌషధాయస్కృతిం మాసమర్ధమాసం వా స్థితాం యథాబలముపయుంజీత | ఏవం న్యగ్రోధాదావారేవతాదిషు చ విదధ్యాత్ ||12||
View original
त्रिवृच्छयामाग्निमन्थसप्तलाकेवुकशङ्खिनीतिल्वकत्रिफलापलाशशिंशपानां स्वरसमादाय पालाश्यां द्रोण्यामभ्यासिच्य खदिराङ्गारतप्तमयःपिण्डं त्रिसप्तकृत्वो निर्वाप्य तमादाय पुनरासिच्य स्थाल्यां गोमयाग्निना विपचेत्, ततश्चतुर्थभागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य भूयोऽग्नितप्तान्ययःपत्राणि प्रक्षिपेत्, सिध्यति चास्मिन् पिप्पल्यादिचूर्णभागं द्वौ मधुनस्तावद्धृतस्येति दद्यात्, ततः प्रशान्तमायसे पात्रे स्वनुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगं शुक्तिं प्रकुञ्चं वोपयुञ्जीत, जीर्णे यथाव्याध्याहारमुपसेवेत | एषौषधायस्कृतिरसाध्यं कुष्ठं प्रमेहं वा साधयति, स्थूलमपकर्षति, शोफमुपहन्ति, सन्नमग्निमुद्धरति, विशेषेण चोपदिश्यते राजयक्ष्मिणां, वर्षशतायुश्चानया पुरुषो भवति | शालसारादिक्वाथमासिच्य पालाश्यां द्रोण्यामयोघनांस्तप्तान्निर्वाप्य कृतसंस्कारे कलशेऽभ्यासिच्य पिप्पल्यादिचूर्णभागं क्षौद्रं गुडमिति च दत्त्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात्, एतां महौषधायस्कृतिं मासमर्धमासं वा स्थितां यथाबलमुपयुञ्जीत | एवं न्यग्रोधादावारेवतादिषु च विदध्यात् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
అతః ఖదిరవిధానముపదేక్ష్యామః- ప్రశస్తదేశజాతమనుపహతం మధ్యమవయసం ఖదిరం పరితః ఖానయిత్వా తస్య మధ్యమం మూలం ఛిత్త్వాఽయోమయం కుంభం తస్మిన్నంతరే నిదధ్యాద్యథా రసగ్రహణసమర్థో భవతి, తతస్తం గోమయమృదాఽవలిప్తమవకీర్యేంధనైర్గోమయమిశ్రైరాదీపయేద్యథాఽస్య దహ్యమానస్య రసః స్రవత్యధస్తాత్, తద్యదా జానీయాత్ పూర్ణం భాజనమితి, అథైనముద్ధృత్య పరిస్రావ్య రసమన్యస్మిన్ పాత్రే నిధాయానుగుప్తం నిదధ్యాత్, తతో యథాయోగం మాత్రామామలకరసమధుసర్పిర్భిః సంసృజ్యోపయుంజీత, జీర్ణే భల్లాతకవిధానవదాహారః పరిహారశ్చ, ప్రస్థే చోపయుక్తే శతం వర్షాణామాయుషోఽభివృద్ధిర్భవతి | ఖదిరసారతులాముదకద్రోణే విపాచ్య షోడశాంశావశిష్టమవతార్యానుగుప్తం నిదధ్యాత్, తమామలకరసమధుసర్పిర్భిః సంసృజ్యోపయుంజీత | ఏష ఏవ సర్వవృక్షసారేషు కల్పః | ఖదిరసారచూర్ణతులాం ఖదిరసారక్వాథమాత్రాం వా ప్రాతః ప్రాతరుపసేవేత, ఖదిరసారక్వాథసిద్ధమావికం వా సర్పిః ||13||
View original
अतः खदिरविधानमुपदेक्ष्यामः- प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं खदिरं परितः खानयित्वा तस्य मध्यमं मूलं छित्त्वाऽयोमयं कुम्भं तस्मिन्नन्तरे निदध्याद्यथा रसग्रहणसमर्थो भवति, ततस्तं गोमयमृदाऽवलिप्तमवकीर्येन्धनैर्गोमयमिश्रैरादीपयेद्यथाऽस्य दह्यमानस्य रसः स्रवत्यधस्तात्, तद्यदा जानीयात् पूर्णं भाजनमिति, अथैनमुद्धृत्य परिस्राव्य रसमन्यस्मिन् पात्रे निधायानुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगं मात्रामामलकरसमधुसर्पिर्भिः संसृज्योपयुञ्जीत, जीर्णे भल्लातकविधानवदाहारः परिहारश्च, प्रस्थे चोपयुक्ते शतं वर्षाणामायुषोऽभिवृद्धिर्भवति | खदिरसारतुलामुदकद्रोणे विपाच्य षोडशांशावशिष्टमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात्, तमामलकरसमधुसर्पिर्भिः संसृज्योपयुञ्जीत | एष एव सर्ववृक्षसारेषु कल्पः | खदिरसारचूर्णतुलां खदिरसारक्वाथमात्रां वा प्रातः प्रातरुपसेवेत, खदिरसारक्वाथसिद्धमाविकं वा सर्पिः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
అమృతవల్లీస్వరసం క్వాథం వా ప్రాతః ప్రాతరుపసేవేత, తత్సిద్ధం వా సర్పిః, అపరాహ్ణే ససర్పిష్కమోదనమామలకయూషేణ భుంజీత; ఏవం మాసముపయుజ్య సర్వకుష్ఠైర్విముచ్యత ఇతి ||14||
View original
अमृतवल्लीस्वरसं क्वाथं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत, तत्सिद्धं वा सर्पिः, अपराह्णे ससर्पिष्कमोदनमामलकयूषेण भुञ्जीत; एवं मासमुपयुज्य सर्वकुष्ठैर्विमुच्यत इति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
కృష్ణతిలభల్లాతకతైలామలకరససర్పిషాం ద్రోణం శాలసారాదికషాయస్య చ, త్రిఫలాత్రికటుకపరూషఫలమజ్జవిడంగఫలసారచిత్రార్కావల్గుజహరిద్రాద్వయత్రివృద్దంతీద్రవంతీంద్రయవయష్టీమధుకాతివిషారసాంజనప్రియంగూణాం పాలికా భాగాస్తానైకధ్యం స్నేహపాకవిధానేన పచేత్, తత్ సాధుసిద్ధమవతార్య పరిస్రావ్యానుగుప్తం నిదధ్యాత్, తత ఉపసంస్కృతశరీరః ప్రాతః ప్రాతరుత్థాయ పాణిశుక్తిమాత్రం క్షౌద్రేణ ప్రతిసంసృజ్యోపయుంజీత, జీర్ణే ముద్గామలకయూషేణాలవణేన సర్పిష్మంతం ఖదిరోదకసిద్ధం మృద్వోదనమశ్నీయాత్ ఖదిరోదకసేవీ, ఇత్యేవం ద్రోణముపయుజ్య సర్వకుష్ఠైర్విముక్తః శుద్ధతనుః స్మృతిమాన్ వర్షశతాయురరోగో భవతి ||15|| భవతి చాత్ర- సురామంథాసవారిష్టాంల్లేహాంశ్చూర్ణాన్యయస్కృతీః | సహస్రశోఽపి కుర్వీత బీజేనానేన బుద్ధిమాన్ ||16||
View original
कृष्णतिलभल्लातकतैलामलकरससर्पिषां द्रोणं शालसारादिकषायस्य च, त्रिफलात्रिकटुकपरूषफलमज्जविडङ्गफलसारचित्रार्कावल्गुजहरिद्राद्वयत्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीन्द्रयवयष्टीमधुकातिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूणां पालिका भागास्तानैकध्यं स्नेहपाकविधानेन पचेत्, तत् साधुसिद्धमवतार्य परिस्राव्यानुगुप्तं निदध्यात्, तत उपसंस्कृतशरीरः प्रातः प्रातरुत्थाय पाणिशुक्तिमात्रं क्षौद्रेण प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत, जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मन्तं खदिरोदकसिद्धं मृद्वोदनमश्नीयात् खदिरोदकसेवी, इत्येवं द्रोणमुपयुज्य सर्वकुष्ठैर्विमुक्तः शुद्धतनुः स्मृतिमान् वर्षशतायुररोगो भवति ||१५|| भवति चात्र- सुरामन्थासवारिष्टांल्लेहांश्चूर्णान्ययस्कृतीः | सहस्रशोऽपि कुर्वीत बीजेनानेन बुद्धिमान् ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే మహాకుష్ఠచికిత్సితం నామ దశమోఽధ్యాయః ||10||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महाकुष्ठचिकित्सितं नाम दशमोऽध्यायः ||१०||
🔊 Audio coming soon