Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
অথাত উদরাণাং চিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১||
যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
অষ্টাবুদরাণি পূর্বমুদ্দিষ্টানি |
তেষ্বসাধ্যং বদ্ধগুদং পরিস্রাবি চ; অবশিষ্টানি কৃচ্ছ্রসাধ্যানি; সর্বাণ্যেব প্রত্যাখ্যাযোপক্রমেত |
তেষ্বাদ্যশ্চতুর্বর্গো ভেষজসাধ্যঃ, উত্তরঃ শস্ত্রসাধ্যঃ, কালপ্রকর্ষাত্ সর্বাণ্যেব শস্ত্রসাধ্যানি বর্জযিতব্যানি বা ||৩||
View original
अथात उदराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अष्टावुदराणि पूर्वमुद्दिष्टानि |
तेष्वसाध्यं बद्धगुदं परिस्रावि च; अवशिष्टानि कृच्छ्रसाध्यानि; सर्वाण्येव प्रत्याख्यायोपक्रमेत |
तेष्वाद्यश्चतुर्वर्गो भेषजसाध्यः, उत्तरः शस्त्रसाध्यः, कालप्रकर्षात् सर्वाण्येव शस्त्रसाध्यानि वर्जयितव्यानि वा ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
উদরী তু গুর্বভিষ্যন্দিরূক্ষবিদাহিস্নিগ্ধপিশিতপরিষেকাবগাহান্ পরিহরেত্; শালিষষ্টিকযবগোধূমনীবারান্ নিত্যমশ্নীযাত্ ||৪||
View original
उदरी तु गुर्वभिष्यन्दिरूक्षविदाहिस्निग्धपिशितपरिषेकावगाहान् परिहरेत्; शालिषष्टिकयवगोधूमनीवारान् नित्यमश्नीयात् ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
তত্র বাতোদরিণং বিদারিগন্ধাদিসিদ্ধেন সর্পিষাস্নেহযিত্বা, তিল্বকবিপক্বেনানুলোম্য, চিত্রাফলতৈলপ্রগাঢেন বিদারিগন্ধাদিকষাযেণাস্থাপযেদনুবাসযেচ্চ, সাল্বণেন চোপনাহযেদুদরং, ভোজযেচ্চৈনং বিদারিগন্ধাদিসিদ্ধেন ক্ষীরেণ জাঙ্গলরসেন চ, স্বেদযেচ্চাভীক্ষ্ণম্ ||৫||
View original
तत्र वातोदरिणं विदारिगन्धादिसिद्धेन सर्पिषास्नेहयित्वा, तिल्वकविपक्वेनानुलोम्य, चित्राफलतैलप्रगाढेन विदारिगन्धादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, साल्वणेन चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन क्षीरेण जाङ्गलरसेन च, स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
পিত্তোদরিণং তু মধুরগণবিপক্বেন সর্পিষা স্নেহযিত্বা, শ্যামাত্রিফলাত্রিবৃদ্বিপক্বেনানুলোম্য, শর্করামধুঘৃতপ্রগাঢেন ন্যগ্রোধাদিকষাযেণাস্থাপযেদনুবাসযেচ্চ, পাযসেনোপনাহযেদুদরং, ভোজযেচ্চৈনং বিদারিগন্ধাদিসিদ্ধেন পযসা ||৬||
View original
पित्तोदरिणं तु मधुरगणविपक्वेन सर्पिषा स्नेहयित्वा, श्यामात्रिफलात्रिवृद्विपक्वेनानुलोम्य, शर्करामधुघृतप्रगाढेन न्यग्रोधादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, पायसेनोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन पयसा ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
শ্লেষ্মোদরিণং তু পিপ্পল্যাদিকষাযসিদ্ধেন সর্পিষোপস্নেহ্য, স্নুহীক্ষীরবিপক্বেনানুলোম্য, ত্রিকটুকমূত্রক্ষারতৈলপ্রগাঢেন মুষ্ককাদিকষাযেণাস্থাপযেদনুবাসযেচ্চ, শণাতসীধাতকীকিণ্বসর্ষপমূলকবীজকল্কৈশ্চোপনাহযেদুদরং, ভোজযেচ্চৈনং ত্রিকটুকপ্রগাঢেন কুলত্থযূষেণ পাযসেন বা, স্বেদযেচ্চাভীক্ষ্ণম্ ||৭||
View original
श्लेष्मोदरिणं तु पिप्पल्यादिकषायसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य, स्नुहीक्षीरविपक्वेनानुलोम्य, त्रिकटुकमूत्रक्षारतैलप्रगाढेन मुष्ककादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, शणातसीधातकीकिण्वसर्षपमूलकबीजकल्कैश्चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं त्रिकटुकप्रगाढेन कुलत्थयूषेण पायसेन वा, स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
দূষ্যোদরিণং তু প্রত্যাখ্যায সপ্তলাশঙ্খিনীস্বরসসিদ্ধেন সর্পিষা বিরচযেন্মাসমর্ধমাসং বা, মহাবৃক্ষক্ষীরসুরাগোমূত্রসিদ্ধেন বা; শুদ্ধকোষ্ঠং তু মদ্যেনাশ্বমারকগুঞ্জাকাকাদনীমূলকল্কং পাযযেত্; ইক্ষুকাণ্ডানি বা কৃষ্ণসর্পেণ দংশযিত্বা ভক্ষযেদ্বল্লীফলানি বা, মূলজং কন্দজং বা বিষমাসেবযেত্, তেনাগদো ভবত্যন্যং বা ভাবমাপদ্যতে ||৮||
View original
दूष्योदरिणं तु प्रत्याख्याय सप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धेन सर्पिषा विरचयेन्मासमर्धमासं वा, महावृक्षक्षीरसुरागोमूत्रसिद्धेन वा; शुद्धकोष्ठं तु मद्येनाश्वमारकगुञ्जाकाकादनीमूलकल्कं पाययेत्; इक्षुकाण्डानि वा कृष्णसर्पेण दंशयित्वा भक्षयेद्वल्लीफलानि वा, मूलजं कन्दजं वा विषमासेवयेत्, तेनागदो भवत्यन्यं वा भावमापद्यते ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ভবতি চাত্র- কুপিতানিলমূলত্বাত্ সঞ্চিতত্বান্মলস্য চ |
সর্বোদরেষু শংসন্তি বহুশস্ত্বনুলোমনম্ ||৯||
View original
भवति चात्र- कुपितानिलमूलत्वात् सञ्चितत्वान्मलस्य च |
सर्वोदरेषु शंसन्ति बहुशस्त्वनुलोमनम् ||९||
Adhikarana (10) · Śloka 10
অত ঊর্ধ্বং সামান্যযোগান্ বক্ষ্যামঃ |
তদ্যথা- এরণ্ডতৈলমহরহর্মাসং দ্বৌ বা কেবলং মূত্রযুক্তং ক্ষীরযুক্তং বা সেবেতোদকবর্জী, মাহিষং বা মূত্রং ক্ষীরেণ নিরাহারঃসপ্তরাত্রম্, উষ্ট্রীক্ষীরাহারো বাঽন্নবারিবর্জী পক্ষং, পিপ্পলীং বা মাসং পূর্বোক্তেন বিধানেনাসেবেত, সৈন্ধবাজমোদাযুক্তং বা নিকুম্ভতৈলম্, আর্দ্রশৃঙ্গবেররসপাত্রশতসিদ্ধং বা বাতশূলেঽবচার্যং, শৃঙ্গবেররসবিপক্বং ক্ষীরমাসেবেত, চব্যশৃঙ্গবেরকল্কং বা পযসা সরলদেবদারুচিত্রকমেব বা, মুরঙ্গীশালপর্ণীশ্যামাপুনর্নবাকল্কং বা, জ্যোতিষ্কফলতৈলং বা ক্ষীরেণ স্বর্জিকাহিঙ্গুমিশ্রং পিবেত্, গুডদ্বিতীযাং বা হরীতকীং ভক্ষযেত্, স্নুহীক্ষীরভাবিতানাং বা পিপ্পলীনাং সহস্রং কালেন, পথ্যাকৃষ্ণাচূর্ণং বা স্নুহীক্ষীরভাবিতমুত্কারিকাং পক্বাং দাপযেত্; হরীতকীচূর্ণং প্রস্থমাঢকে ঘৃতস্যাবাপ্যাঙ্গারেষ্বভিবিলাপ্য খজেনাভিমথ্যানুগুপ্তং কৃত্বাঽর্ধমাসং যবপল্লে বাসযেত্, ততশ্চোদ্ধৃত্য পরিস্রাব্য হরীতকীক্বাথাম্লদধীন্যাবাপ্য বিপচেত্, তদ্যথাযোগং মাসমর্ধমাসং বা পাযযেত্; গব্যে পযসি মহাবৃক্ষক্ষীরমাবাপ্য বিপচেত্, বিপক্বং চাবতার্য শীতীভূতং মন্থানেনাভিমথ্য নবনীতমাদায ভূযো মহাবৃক্ষক্ষীরেণৈব বিপচেত্, তদ্যথাযোগং মাসং মাসার্ধং বা পাযযেত্; চব্যচিত্রকদন্ত্যতিবিষাকুষ্ঠসারিবাত্রিফলাজমোদহরিদ্রাশঙ্খিনীত্রিবৃত্ত্রিকটুকানামর্ধকার্ষিকা ভাগা, রাজবৃক্ষফলমজ্জ্ঞামষ্টৌ কর্ষাঃ, মহাবৃক্ষক্ষীরপলে দ্বে, গবাং ক্ষীরমূত্রযোরষ্টাবষ্টৌ পলানি, এতত্ সর্বং ঘৃতপ্রস্থে সমাবাপ্য বিপচেত্, তদ্যথাযোগং মাসমর্ধমাসং বা পাযযেত্; এতানি তিল্বকঘৃতচতুর্থানি সর্পীংষ্যুদরগুল্মবিদ্রধ্যষ্ঠীলানাহকুষ্ঠোন্মাদাপস্মারেষূপযোজ্যানি বিরেচনার্থং; মূত্রাসবারিষ্টসুরাশ্চাভীক্ষ্ণং মহাবৃক্ষক্ষীরসম্ভৃতাঃ সেবেত; বিরেচনদ্রব্যকষাযং বা শৃঙ্গবেরদেবদারুপ্রগাঢম্ ||১০||
View original
अत ऊर्ध्वं सामान्ययोगान् वक्ष्यामः |
तद्यथा- एरण्डतैलमहरहर्मासं द्वौ वा केवलं मूत्रयुक्तं क्षीरयुक्तं वा सेवेतोदकवर्जी, माहिषं वा मूत्रं क्षीरेण निराहारःसप्तरात्रम्, उष्ट्रीक्षीराहारो वाऽन्नवारिवर्जी पक्षं, पिप्पलीं वा मासं पूर्वोक्तेन विधानेनासेवेत, सैन्धवाजमोदायुक्तं वा निकुम्भतैलम्, आर्द्रशृङ्गवेररसपात्रशतसिद्धं वा वातशूलेऽवचार्यं, शृङ्गवेररसविपक्वं क्षीरमासेवेत, चव्यशृङ्गवेरकल्कं वा पयसा सरलदेवदारुचित्रकमेव वा, मुरङ्गीशालपर्णीश्यामापुनर्नवाकल्कं वा, ज्योतिष्कफलतैलं वा क्षीरेण स्वर्जिकाहिङ्गुमिश्रं पिबेत्, गुडद्वितीयां वा हरीतकीं भक्षयेत्, स्नुहीक्षीरभावितानां वा पिप्पलीनां सहस्रं कालेन, पथ्याकृष्णाचूर्णं वा स्नुहीक्षीरभावितमुत्कारिकां पक्वां दापयेत्; हरीतकीचूर्णं प्रस्थमाढके घृतस्यावाप्याङ्गारेष्वभिविलाप्य खजेनाभिमथ्यानुगुप्तं कृत्वाऽर्धमासं यवपल्ले वासयेत्, ततश्चोद्धृत्य परिस्राव्य हरीतकीक्वाथाम्लदधीन्यावाप्य विपचेत्, तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत्; गव्ये पयसि महावृक्षक्षीरमावाप्य विपचेत्, विपक्वं चावतार्य शीतीभूतं मन्थानेनाभिमथ्य नवनीतमादाय भूयो महावृक्षक्षीरेणैव विपचेत्, तद्यथायोगं मासं मासार्धं वा पाययेत्; चव्यचित्रकदन्त्यतिविषाकुष्ठसारिवात्रिफलाजमोदहरिद्राशङ्खिनीत्रिवृत्त्रिकटुकानामर्धकार्षिका भागा, राजवृक्षफलमज्ज्ञामष्टौ कर्षाः, महावृक्षक्षीरपले द्वे, गवां क्षीरमूत्रयोरष्टावष्टौ पलानि, एतत् सर्वं घृतप्रस्थे समावाप्य विपचेत्, तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत्; एतानि तिल्वकघृतचतुर्थानि सर्पींष्युदरगुल्मविद्रध्यष्ठीलानाहकुष्ठोन्मादापस्मारेषूपयोज्यानि विरेचनार्थं; मूत्रासवारिष्टसुराश्चाभीक्ष्णं महावृक्षक्षीरसम्भृताः सेवेत; विरेचनद्रव्यकषायं वा शृङ्गवेरदेवदारुप्रगाढम् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
বমনবিরেচনশিরোবিরেচনদ্রব্যাণাং পালিকা ভাগাঃ পিপ্পল্যাদিবচাদিহরিদ্রাদিপরিপঠিতানাং চ দ্রব্যাণাং শ্লক্ষ্ণপিষ্টানাং যথোক্তানাং চ লবণানাং তত্সর্বং মূত্রগণে প্রক্ষিপ্য মহাবৃক্ষক্ষীরপ্রস্থং চ মৃদ্বগ্নিনাঽবঘট্টযন্ বিপচেদপ্রদগ্ধকল্কং, তত্সাধুসিদ্ধমবতার্য শীতীভূতমক্ষমাত্রা গুটিকা বর্তযেত্, তাসামেকাং দ্বে তিস্রো বা গুটিকা বলাপেক্ষযা মাসাংস্ত্রীংশ্চতুরো বা সেবেত, এষাঽঽনাহংবর্তিক্রিযা বিশেষেণ মহাব্যাধিষূপযুজ্যতে (বিশেষেণ) কোষ্ঠজাংশ্চ কৃমীনপহন্তি কাসশ্বাসকৃমিকুষ্ঠপ্রতিশ্যাযারোচকাবিপাকোদাবর্তাংশ্চ নাশযতি ||১১||
View original
वमनविरेचनशिरोविरेचनद्रव्याणां पालिका भागाः पिप्पल्यादिवचादिहरिद्रादिपरिपठितानां च द्रव्याणां श्लक्ष्णपिष्टानां यथोक्तानां च लवणानां तत्सर्वं मूत्रगणे प्रक्षिप्य महावृक्षक्षीरप्रस्थं च मृद्वग्निनाऽवघट्टयन् विपचेदप्रदग्धकल्कं, तत्साधुसिद्धमवतार्य शीतीभूतमक्षमात्रा गुटिका वर्तयेत्, तासामेकां द्वे तिस्रो वा गुटिका बलापेक्षया मासांस्त्रींश्चतुरो वा सेवेत, एषाऽऽनाहंवर्तिक्रिया विशेषेण महाव्याधिषूपयुज्यते (विशेषेण) कोष्ठजांश्च कृमीनपहन्ति कासश्वासकृमिकुष्ठप्रतिश्यायारोचकाविपाकोदावर्तांश्च नाशयति ||११||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
মদনফলমজ্জকুটজজীমূতকেক্ষ্বাকুধামার্গবত্রিবৃত্ত্রিকটুকসর্ষপলবণানি মহাবৃক্ষক্ষীরমূত্রযোরন্যতরেণ পিষ্ট্বাঽঙ্গুষ্ঠমাত্রাং বার্তিং কৃত্বোদরিণ আনাহে তৈললবণাভ্যক্তগুদস্যৈকাং দ্বে তিস্রো বা পাযৌ নিদধ্যাত্, এষাঽঽনাহবর্তিক্রিযা বাতমূত্রপুরীষোদাবর্তাধ্মানানাহেষু বিধেযা ||১২||
View original
मदनफलमज्जकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवत्रिवृत्त्रिकटुकसर्षपलवणानि महावृक्षक्षीरमूत्रयोरन्यतरेण पिष्ट्वाऽङ्गुष्ठमात्रां वार्तिं कृत्वोदरिण आनाहे तैललवणाभ्यक्तगुदस्यैकां द्वे तिस्रो वा पायौ निदध्यात्, एषाऽऽनाहवर्तिक्रिया वातमूत्रपुरीषोदावर्ताध्मानानाहेषु विधेया ||१२||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
প্লীহোদরিণঃ স্নিগ্ধস্বিন্নস্য দধ্না ভুক্তবতো বামবাহৌ কূর্পরাভ্যন্তরতঃ সিরাং বিধ্যেত্, বিমর্দযেচ্চ পাণিনা প্লীহানং রুধিরস্যন্দনার্থং; ততঃ সংশুদ্ধদেহং সমুদ্রশুক্তিকাক্ষারং পযসা পাযযেত, হিঙ্গুসৌবর্চিকে বা ক্ষীরেণ, স্রুতেন পলাশক্ষারেণ বা যবক্ষারং, কিংশুকক্ষারোদকেন বা বহুশঃ স্রুতেন যবক্ষারং, পারিজাতকেক্ষুরকাপামার্গক্ষারং বা, তৈলসংসৃষ্টং শোভাঞ্জনকযূষং পিপ্পলীসৈন্ধবচিত্রকযুক্তং, পূতিকরঞ্জক্ষারং বাঽম্লস্রুতং বিড্লবণপিপ্পলীপ্রগাঢম্ ||১৩||
View original
प्लीहोदरिणः स्निग्धस्विन्नस्य दध्ना भुक्तवतो वामबाहौ कूर्पराभ्यन्तरतः सिरां विध्येत्, विमर्दयेच्च पाणिना प्लीहानं रुधिरस्यन्दनार्थं; ततः संशुद्धदेहं समुद्रशुक्तिकाक्षारं पयसा पाययेत, हिङ्गुसौवर्चिके वा क्षीरेण, स्रुतेन पलाशक्षारेण वा यवक्षारं, किंशुकक्षारोदकेन वा बहुशः स्रुतेन यवक्षारं, पारिजातकेक्षुरकापामार्गक्षारं वा, तैलसंसृष्टं शोभाञ्जनकयूषं पिप्पलीसैन्धवचित्रकयुक्तं, पूतिकरञ्जक्षारं वाऽम्लस्रुतं विड्लवणपिप्पलीप्रगाढम् ||१३||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
পিপ্পলীপিপ্পলীমূলচব্যচিত্রকশৃঙ্গবেরযবক্ষারসৈন্ধবানাং পালিকা ভাগাঃ, ঘৃতপ্রস্থং তত্তুল্যং চ ক্ষীরং তদৈকধ্যং বিপাচযেত্, এতত্ ষট্পলকং নাম সর্পিঃ প্লীহাগ্নিসঙ্গগুল্মোদরোদাবর্তশ্বযথুপাণ্ডুরোগকাসশ্বাসপ্রতিশ্যাযোর্ধ্ববাতবিষমজ্বরানপহন্তি |
মন্দাগ্নির্বা হিঙ্গ্বাদিকং চূর্ণমুপযুঞ্জীত ||১৪||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरयवक्षारसैन्धवानां पालिका भागाः, घृतप्रस्थं तत्तुल्यं च क्षीरं तदैकध्यं विपाचयेत्, एतत् षट्पलकं नाम सर्पिः प्लीहाग्निसङ्गगुल्मोदरोदावर्तश्वयथुपाण्डुरोगकासश्वासप्रतिश्यायोर्ध्ववातविषमज्वरानपहन्ति |
मन्दाग्निर्वा हिङ्ग्वादिकं चूर्णमुपयुञ्जीत ||१४||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
যকৃদ্দাল্যেঽপ্যেষ এব ক্রিযাবিভাগঃ |
বিশেষতস্তু দক্ষিণবাহৌ সিরাব্যধঃ ||১৫||
মণিবন্ধং সকৃন্নাম্য বামাঙ্গুষ্ঠসমীরিতাম্ |
দহেত্ সিরাং শরেণাশু প্লীহ্নো বৈদ্যঃ প্রশান্তযে ||১৬||
View original
यकृद्दाल्येऽप्येष एव क्रियाविभागः |
विशेषतस्तु दक्षिणबाहौ सिराव्यधः ||१५||
मणिबन्धं सकृन्नाम्य वामाङ्गुष्ठसमीरिताम् |
दहेत् सिरां शरेणाशु प्लीह्नो वैद्यः प्रशान्तये ||१६||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
বদ্ধগুদে পরিস্রাবিণি চ স্নিগ্ধস্বিন্নস্যাভ্যক্তস্যাধো নাভের্বামতশ্চতুরঙ্গুলমপহায রোমরাজ্যা উদরং পাটযিত্বা চতুরঙ্গুলপ্রমাণমন্ত্রাণি নিষ্কৃষ্য নিরীক্ষ্য বদ্ধগুদস্যান্ত্রপ্রতিরোধকরমশ্মানং বালং বাঽপোহ্য মলজাতং বা ততো মধুসর্পির্ভ্যামভ্যজ্যান্ত্রাণি যথাস্থানং স্থাপযিত্বা বাহ্যং ব্রণমুদরস্য সীব্যেত্ |
পরিস্রাবিণ্যপ্যেবমেব শল্যমুদ্ধৃত্যান্ত্রস্রাবান্ সংশোধ্য , তচ্ছিদ্রমান্ত্রং সমাধায কালপিপীলিকাভির্দংশযেত্, দষ্টে চ তাসাং কাযানপহরেন্ন শিরাংসি, ততঃ পূর্ববত্ সীব্যেত্, সন্ধানং চ যথোক্তং কারযেত্, যষ্টীমধুকমিশ্রযা চ কৃষ্ণমৃদাঽবলিপ্য বন্ধেনোপচরেত্, ততো নিবাতমাগারং প্রবেশ্যাচারিকমুপদিশেত্, বাসযেচ্চৈনং তৈলদ্রোণ্যাং সর্পির্দ্রোণ্যাং বা পযোবৃত্তিমিতি ||১৭||
View original
बद्धगुदे परिस्राविणि च स्निग्धस्विन्नस्याभ्यक्तस्याधो नाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या उदरं पाटयित्वा चतुरङ्गुलप्रमाणमन्त्राणि निष्कृष्य निरीक्ष्य बद्धगुदस्यान्त्रप्रतिरोधकरमश्मानं बालं वाऽपोह्य मलजातं वा ततो मधुसर्पिर्भ्यामभ्यज्यान्त्राणि यथास्थानं स्थापयित्वा बाह्यं व्रणमुदरस्य सीव्येत् |
परिस्राविण्यप्येवमेव शल्यमुद्धृत्यान्त्रस्रावान् संशोध्य , तच्छिद्रमान्त्रं समाधाय कालपिपीलिकाभिर्दंशयेत्, दष्टे च तासां कायानपहरेन्न शिरांसि, ततः पूर्ववत् सीव्येत्, सन्धानं च यथोक्तं कारयेत्, यष्टीमधुकमिश्रया च कृष्णमृदाऽवलिप्य बन्धेनोपचरेत्, ततो निवातमागारं प्रवेश्याचारिकमुपदिशेत्, वासयेच्चैनं तैलद्रोण्यां सर्पिर्द्रोण्यां वा पयोवृत्तिमिति ||१७||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
দকোদরিণস্তু বাতহরতৈলাভ্যক্তস্যোষ্ণোদকস্বিন্নস্য স্থিতস্যাপ্তৈঃ সুপরিগৃহীতস্যাকক্ষাত্ পরিবেষ্টিতস্যাধোনাভের্বামতশ্চতুরঙ্গুলমপহায রোমরাজ্যা ব্রীহিমুখেনাঙ্গুষ্ঠোদরপ্রমাণমবগাঢং বিধ্যেত্, তত্র ত্রপ্বাদীনামন্যতমস্য নাডীং দ্বিদ্বারাং পক্ষনাডীং বা সংযোজ্য দোষোদকমবসিঞ্চেত্, ততো নাডীমপহৃত্য তৈললবণেনাভ্যজ্য ব্রণং বন্ধেনোপচরেত্, ন চৈকস্মিন্নেব দিবসে সর্বং দোষোদকমপহরেত্, সহসা হ্যপহৃতে তৃষ্ণাজ্বরাঙ্গমর্দাতীসারশ্বাসকাসপাদদাহা উত্পদ্যেরন্নাপূর্যতে বা ভৃশতরমুদরমসঞ্জাতপ্রাণস্য, তস্মাত্ততীযচতুর্থপঞ্চমষষ্ঠাষ্টমদশমদ্বাদশষোডশরাত্রাণামন্যতমমন্তরীকৃত্য দোষোদকমল্পাল্পমবসিঞ্চেত্; নিঃসৃতে চ দোষে গাঢতরমাবিককৌশেযচর্মণামন্যতমেন পরিবেষ্টযেদুদরং, তথা নাধ্মাপযতি বাযুঃ; ষণ্মাসাংশ্চ পযসা ভোজযেজ্জাঙ্গলরসেন বা, ততস্ত্রীন্মাসানর্ধোদকেন পযসা ফলাম্লেন জাঙ্গলরসেন বা, অবশিষ্টং মাসত্রযমন্নং লঘু হিতং বা সেবেত, এবং সংবত্সরেণাগদো ভবতি ||১৮||
View original
दकोदरिणस्तु वातहरतैलाभ्यक्तस्योष्णोदकस्विन्नस्य स्थितस्याप्तैः सुपरिगृहीतस्याकक्षात् परिवेष्टितस्याधोनाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत्, तत्र त्रप्वादीनामन्यतमस्य नाडीं द्विद्वारां पक्षनाडीं वा संयोज्य दोषोदकमवसिञ्चेत्, ततो नाडीमपहृत्य तैललवणेनाभ्यज्य व्रणं बन्धेनोपचरेत्, न चैकस्मिन्नेव दिवसे सर्वं दोषोदकमपहरेत्, सहसा ह्यपहृते तृष्णाज्वराङ्गमर्दातीसारश्वासकासपाददाहा उत्पद्येरन्नापूर्यते वा भृशतरमुदरमसञ्जातप्राणस्य, तस्मात्ततीयचतुर्थपञ्चमषष्ठाष्टमदशमद्वादशषोडशरात्राणामन्यतममन्तरीकृत्य दोषोदकमल्पाल्पमवसिञ्चेत्; निःसृते च दोषे गाढतरमाविककौशेयचर्मणामन्यतमेन परिवेष्टयेदुदरं, तथा नाध्मापयति वायुः; षण्मासांश्च पयसा भोजयेज्जाङ्गलरसेन वा, ततस्त्रीन्मासानर्धोदकेन पयसा फलाम्लेन जाङ्गलरसेन वा, अवशिष्टं मासत्रयमन्नं लघु हितं वा सेवेत, एवं संवत्सरेणागदो भवति ||१८||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ভবতি চাত্র- আস্থাপনে চৈব বিরেচনে চ পানে তথাঽঽহারবিধিক্রিযাসু |
সর্বোদরিভ্যঃ কুশলৈঃ প্রযোজ্যং ক্ষীরং শৃতং জাঙ্গলজো রসো বা ||১৯||
View original
भवति चात्र- आस्थापने चैव विरेचने च पाने तथाऽऽहारविधिक्रियासु |
सर्वोदरिभ्यः कुशलैः प्रयोज्यं क्षीरं शृतं जाङ्गलजो रसो वा ||१९||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং চিকিত্সাস্থানে উদরচিকিত্সিতং নাম চতুর্দশোঽধ্যাযঃ ||১৪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ||१४||