Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋ ਵਿਸਰ੍ਪਨਾਡੀਸ੍ਤਨਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨|| ਸਾਧ੍ਯਾ ਵਿਸਰ੍ਪਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਆਦਿਤੋ ਯੇ ਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਕ੍ਸਤਜੌ ਹਿ ਸਾਧ੍ਯੌ |੩|
अथातो विसर्पनाडीस्तनरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| साध्या विसर्पास्त्रय आदितो ये न सन्निपातक्षतजौ हि साध्यौ |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਤਤ੍ਪਥ੍ਯਗਣੈਰ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਦ੍ਧਤਾਨਿ ਸੇਕਾਂਸ਼੍ਚ ਤਥੋਪਦੇਹਾਨ੍ ||੩||
साध्येषु तत्पथ्यगणैर्विदध्याद्धृतानि सेकांश्च तथोपदेहान् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ਮੁਸ੍ਤਾਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਸੁਰਦਾਰੁਕੁਸ੍ਠਵਾਰਾਹਿਕੁਸ੍ਤੁਮ੍ਬੁਰੁਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾਃ | ਵਾਤਾਤ੍ਮਕੇ ਚੋਸ੍ਣਗਣਾਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਃ ਸੇਕੇਸੁ ਲੇਪੇਸੁ ਤਥਾ ਸ਼ਤੇਸੁ ||੪|| ਯਤ੍ ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਖਲੁ ਕਣ੍ਟਕਾਖ੍ਯਮਲ੍ਪਂ ਮਹਚ੍ਚਾਪ੍ਯਥ ਵਲ੍ਲਿਜਂ ਚ | ਤਚ੍ਚੋਪਯੋਜ੍ਯਂ ਭਿਸਜਾ ਪ੍ਰਦੇਹੇ ਸੇਕੇ ਘਤੇ ਚਾਪਿ ਤਥੈਵ ਤੈਲੇ ||੫||
मुस्ताशताह्वासुरदारुकुष्ठवाराहिकुस्तुम्बुरुकृष्णगन्धाः | वातात्मके चोष्णगणाः प्रयोज्याः सेकेषु लेपेषु तथा शृतेषु ||४|| यत् पञ्चमूलं खलु कण्टकाख्यमल्पं महच्चाप्यथ वल्लिजं च | तच्चोपयोज्यं भिषजा प्रदेहे सेके घृते चापि तथैव तैले ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6-9) · Śloka 9
ਕਸੇਰੁਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਪਦ੍ਮਗੁਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ਸਸ਼ੈਵਲਾਃ ਸੋਤ੍ਪਲਕਰ੍ਦਮਾਸ਼੍ਚ | ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਕਤੇ ਵਿਸਰ੍ਪੇ ਲੇਪਾ ਵਿਧੇਯਾਃ ਸਘਤਾਃ ਸੁਸ਼ੀਤਾਃ ||੬|| ਹ੍ਰੀਵੇਰਲਾਮਜ੍ਜਕਚਨ੍ਦਨਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤੋਜਮੁਕ੍ਤਾਮਣਿਗੈਰਿਕਾਸ਼੍ਚ | ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਪਿਸ੍ਟਾਃ ਸਘਤਾਃ ਸੁਸ਼ੀਤਾ ਲੇਪਾਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਸ੍ਤਨਵਃ ਸੁਖਾਯ ||੭|| ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਂ ਮਧੁਕਂ ਪਯਸ੍ਯਾ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਿਕਾ ਪਦ੍ਮਕਚਨ੍ਦਨੇ ਚ | ਸੁਗਨ੍ਧਿਕਾ ਚੇਤਿ ਸੁਖਾਯ ਲੇਪਃ ਪੈਤ੍ਤੇ ਵਿਸਰ੍ਪੇ ਭਿਸਜਾ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ ||੮|| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਵਰ੍ਗੈਃ ਪਰਿਸੇਚਨਂ ਚ ਘਤਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਰਸੇਨ ਤਸ੍ਯ | ਸ਼ੀਤੈਃ ਪਯੋਭਿਸ਼੍ਚ ਮਧੂਦਕੈਸ਼੍ਚ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰੈਰਿਕ੍ਸੁਰਸੈਸ਼੍ਚ ਸੇਕਾਨ੍ ||੯||
कसेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्राः सशैवलाः सोत्पलकर्दमाश्च | वस्त्रान्तराः पित्तकृते विसर्पे लेपा विधेयाः सघृताः सुशीताः ||६|| ह्रीवेरलामज्जकचन्दनानि स्रोतोजमुक्तामणिगैरिकाश्च | क्षीरेण पिष्टाः सघृताः सुशीता लेपाः प्रयोज्यास्तनवः सुखाय ||७|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पयस्या मञ्जिष्ठिका पद्मकचन्दने च | सुगन्धिका चेति सुखाय लेपः पैत्ते विसर्पे भिषजा प्रयोज्यः ||८|| न्यग्रोधवर्गैः परिषेचनं च घृतं च कुर्यात् स्वरसेन तस्य | शीतैः पयोभिश्च मधूदकैश्च सशर्करैरिक्षुरसैश्च सेकान् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10-13) · Śloka 13
ਘਤਸ੍ਯ ਗੌਰੀਮਧੁਕਾਰਵਿਨ੍ਦਰੋਧ੍ਰਾਮ੍ਬੁਰਾਜਾਦਨਗੈਰਿਕੇਸੁ | ਤਥਰ੍ਸਭੇ ਪਦ੍ਮਕਸਾਰਿਵਾਸੁ ਕਾਕੋਲਿਮੇਦਾਕੁਮੁਦੋਤ੍ਪਲੇਸੁ ||੧੦|| ਸਚਨ੍ਦਨਾਯਾਂ ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯਾਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸ੍ਥਿਰਾਪਸ਼੍ਨਿਸ਼ਤਾਹ੍ਵਯਾਸੁ | ਕਲ੍ਕੀਕਤਾਸੂਦਕਮਤ੍ਰ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸ੍ਥਿਰਾਦੇਃ ||੧੧|| ਗਣਸ੍ਯ ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਕਪਞ੍ਚਮੂਲ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਕ੍ਸੀਰਮਥਾਪਿ ਤਦ੍ਵਤ੍ | ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਪਰਿਸੇਚਨੇਨ ਪੈਤ੍ਤੀਰ੍ਨਿਹਨ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਵਿਸਰ੍ਪਨਾਡੀਃ ||੧੨|| ਵਿਸ੍ਫੋਟਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਸ਼ੀਰ੍ਸਰੋਗਾਨ੍ ਪਾਕਂ ਤਥਾਸ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਪਾਨਾਤ੍ | ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਦਿਤੇ ਸ਼ੋਸਿਣਿ ਚਾਪਿ ਬਾਲੇ ਘਤਂ ਹਿ ਗੌਰ੍ਯਾਦਿਕਮੇਤਦਿਸ੍ਟਮ੍ ||੧੩||
घृतस्य गौरीमधुकारविन्दरोध्राम्बुराजादनगैरिकेषु | तथर्षभे पद्मकसारिवासु काकोलिमेदाकुमुदोत्पलेषु ||१०|| सचन्दनायां मधुशर्करायां द्राक्षास्थिरापृश्निशताह्वयासु | कल्कीकृतासूदकमत्र दत्त्वा न्यग्रोधवर्गस्य तथा स्थिरादेः ||११|| गणस्य बिल्वादिकपञ्चमूल्याश्चतुर्गुणं क्षीरमथापि तद्वत् | प्रस्थं विपक्वं परिषेचनेन पैत्तीर्निहन्यात्तु विसर्पनाडीः ||१२|| विस्फोटदुष्टव्रणशीर्षरोगान् पाकं तथाऽऽस्यस्य निहन्ति पानात् | ग्रहार्दिते शोषिणि चापि बाले घृतं हि गौर्यादिकमेतदिष्टम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (14-15) · Śloka 15
ਅਜਾਸ਼੍ਵਵਗਨ੍ਧਾ ਸਰਲਾ ਸਕਾਲਾ ਸੈਕੈਸਿਕਾ ਚਾਪ੍ਯਥਵਾਜਸ਼ਙ੍ਗੀ | ਗੋਮੂਤ੍ਰਪਿਸ੍ਟੋ ਵਿਹਿਤਃ ਪ੍ਰਦੇਹੋ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਂ ਕਫਜਂ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍ ||੧੪|| ਕਾਲਾਨੁਸਾਰ੍ਯਾਗੁਰੁਚੋਚਗੁਞ੍ਜਾਰਾਸ੍ਨਾਵਚਾਸ਼ੀਤਸ਼ਿਵੇਨ੍ਦ੍ਰਪਰ੍ਣ੍ਯਃ | ਪਾਲਿਨ੍ਦਿਮੁਞ੍ਜਾਤਮਹੀਕਦਮ੍ਬਾ ਹਿਤਾ ਵਿਸਰ੍ਪੇਸੁ ਕਫਾਤ੍ਮਕੇਸੁ ||੧੫||
अजाऽश्ववगन्धा सरला सकाला सैकैषिका चाप्यथवाऽजशृङ्गी | गोमूत्रपिष्टो विहितः प्रदेहो हन्याद्विसर्पं कफजं स शीघ्रम् ||१४|| कालानुसार्यागुरुचोचगुञ्जारास्नावचाशीतशिवेन्द्रपर्ण्यः | पालिन्दिमुञ्जातमहीकदम्बा हिता विसर्पेषु कफात्मकेषु ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (16) · Śloka 17
ਗਣਸ੍ਤੁ ਯੋਜ੍ਯੋ ਵਰੁਣਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਵਿਚਕ੍ਸਣੇਨ | ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਂ ਚ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਵਿਸਰ੍ਪੇਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਹਿ ||੧੬|| ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਪਕ੍ਵਾਨ੍ ਪਰਿਸ਼ੋਧ੍ਯ ਧੀਮਾਨ੍ ਵ੍ਰਣਕ੍ਰਮੇਣੋਪਚਰੇਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ |੧੭|
गणस्तु योज्यो वरुणप्रवृत्तः क्रियासु सर्वासु विचक्षणेन | संशोधनं शोणितमोक्षणं च श्रेष्ठं विसर्पेषु चिकित्सितं हि ||१६|| सर्वांश्च पक्वान् परिशोध्य धीमान् व्रणक्रमेणोपचरेद्यथोक्तम् |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (17-19) · Śloka 20
ਨਾਡੀ ਤ੍ਰਿਦੋਸਪ੍ਰਭਵਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯੇਚ੍ਛੇਸਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਨਃ ਖਲੁ ਯਤ੍ਨਸਾਧ੍ਯਾਃ ||੧੭|| ਤਤ੍ਰਾਨਿਲੋਤ੍ਥਾਮੁਪਨਾਹ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਮਸ਼ੇਸਤਃ ਪੂਯਗਤਿਂ ਵਿਦਾਰ੍ਯ | ਤਿਲੈਰਪਾਮਾਰ੍ਗਫਲੈਸ਼੍ਚ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸਸੈਨ੍ਧਵੈਰ੍ਬਨ੍ਧਨਮਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ||੧੮|| ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੇ ਚਾਪਿ ਸਦਾ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਯੋਜ੍ਯਂ ਮਹਦ੍ਯਤ੍ ਖਲੁ ਪਞ੍ਚਮੂਲਮ੍ | ਹਿਂਸ੍ਰਾਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਂ ਕਟੁਕਾਂ ਬਲਾਂ ਚ ਗੋਜਿਹ੍ਵਿਕਾਂ ਚਾਪਿ ਸਬਿਲ੍ਵਮੂਲਾਮ੍ ||੧੯|| ਸਂਹਤ੍ਯ ਤੈਲਂ ਵਿਪਚੇਦ੍ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਪੂਰਣਰੋਪਣਂ ਚ |੨੦|
नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येच्छेषाश्चतस्नः खलु यत्नसाध्याः ||१७|| तत्रानिलोत्थामुपनाह्य पूर्वमशेषतः पूयगतिं विदार्य | तिलैरपामार्गफलैश्च पिष्ट्वा ससैन्धवैर्बन्धनमत्र कुर्यात् ||१८|| प्रक्षालने चापि सदा व्रणस्य योज्यं महद्यत् खलु पञ्चमूलम् | हिंस्रां हरिद्रां कटुकां बलां च गोजिह्विकां चापि सबिल्वमूलाम् ||१९|| संहृत्य तैलं विपचेद्व्रणस्य संशोधनं पूरणरोपणं च |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (20-21) · Śloka 21
ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਪ੍ਰਾਗੁਪਨਾਹ੍ਯ ਧੀਮਾਨੁਤ੍ਕਾਰਿਕਾਭਿਃ ਸਪਯੋਘਤਾਭਿਃ ||੨੦|| ਨਿਪਾਤ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਿਲਨਾਗਦਨ੍ਤੀਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਕਲ੍ਕੈਃ ਪਰਿਪੂਰਯੇਤ੍ਤਾਮ੍ | ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੇ ਚਾਪਿ ਸਸੋਮਨਿਮ੍ਬਾ ਨਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾ ਕੁਸ਼ਲੇਨ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ||੨੧||
पित्तात्मिकां प्रागुपनाह्य धीमानुत्कारिकाभिः सपयोघृताभिः ||२०|| निपात्य शस्त्रं तिलनागदन्तीयष्ट्याह्वकल्कैः परिपूरयेत्ताम् | प्रक्षालने चापि ससोमनिम्बा निशा प्रयोज्या कुशलेन नित्यम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (22) · Śloka 22
ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਭਣ੍ਡੀਤ੍ਰਿਫਲਾਸੁ ਸਿਦ੍ਧਂ ਹਰਿਦ੍ਰਯੋ ਰੋਧ੍ਰਕਵਕ੍ਸਯੋਸ਼੍ਚ | ਘਤਂ ਸਦੁਗ੍ਧਂ ਵ੍ਰਣਤਰ੍ਪਣੇਨ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਗਤਿਂ ਕੋਸ੍ਠਗਤਾਪਿ ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ||੨੨||
श्यामात्रिभण्डीत्रिफलासु सिद्धं हरिद्रयो रोध्रकवृक्षयोश्च | घृतं सदुग्धं व्रणतर्पणेन हन्याद्गतिं कोष्ठगताऽपि या स्यात् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (23-25) · Śloka 25
ਨਾਡੀਂ ਕਫੋਤ੍ਥਾਮੁਪਨਾਹ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਕੁਲਤ੍ਥਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਸ਼ਕ੍ਤੁਕਿਣ੍ਵੈਃ | ਮਦੂਕਤਾਮੇਸ੍ਯ ਗਤਿਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਨਿਪਾਤਯੇਚ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰਮਸ਼ੇਸਕਾਰੀ ||੨੩|| ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਰਣੇ ਨਿਮ੍ਬਤਿਲਾਨ੍ ਸਦਨ੍ਤੀਨ੍ ਸੁਰਾਸ੍ਟ੍ਰਜਾਸੈਨ੍ਧਵਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ | ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੇ ਚਾਪਿ ਕਰਞ੍ਜਨਿਮ੍ਬ ਜਾਤ੍ਯਕ੍ਸਪੀਲੁਸ੍ਵਰਸਾਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਃ ||੨੪|| ਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾਸੈਨ੍ਧਵਚਿਤ੍ਰਕੇਸੁ ਨਿਕੁਮ੍ਭਤਾਲੀਤਲਰੂਪਿਕਾਸੁ | ਫਲੇਸ੍ਵਪਾਮਾਰ੍ਗਭਵੇਸੁ ਚੈਵ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਮੂਤ੍ਰੇਸੁ ਹਿਤਾਯ ਤੈਲਮ੍ ||੨੫||
नाडीं कफोत्थामुपनाह्य सम्यक् कुलत्थसिद्धार्थकशक्तुकिण्वैः | मृदूकृतामेष्य गतिं विदित्वा निपातयेच्छस्त्रमशेषकारी ||२३|| दद्याद्व्रणे निम्बतिलान् सदन्तीन् सुराष्ट्रजासैन्धवसम्प्रयुक्तान् | प्रक्षालने चापि करञ्जनिम्ब जात्यक्षपीलुस्वरसाः प्रयोज्याः ||२४|| सुवर्चिकासैन्धवचित्रकेषु निकुम्भतालीतलरूपिकासु | फलेष्वपामार्गभवेषु चैव कुर्यात् समूत्रेषु हिताय तैलम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (26-28) · Śloka 28
ਨਾਡੀਂ ਤੁ ਸ਼ਲ੍ਯਪ੍ਰਭਵਾਂ ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਨਿਰ੍ਹਤ੍ਯ ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਮ੍ | ਸਂਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤਪ੍ਰਗਾਢੈਸ੍ਤਿਲੈਸ੍ਤਤੋ ਰੋਪਣਮਾਸ਼ੁ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ||੨੬|| ਕੁਮ੍ਭੀਕਖਰ੍ਜੂਰਕਪਿਤ੍ਥਬਿਲ੍ਵਵਨਸ੍ਪਤੀਨਾਂ ਚ ਸ਼ਲਾਟੁਵਰ੍ਗੈਃ | ਕਤ੍ਵਾ ਕਸਾਯਂ ਵਿਪਚੇਤ੍ਤੁ ਤੈਲਮਾਵਾਪ੍ਯ ਮੁਸ੍ਤਾਸਰਲਾਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੂਃ ||੨੭|| ਸੁਗਨ੍ਧਿਕਾਮੋਚਰਸਾਹਿਪੁਸ੍ਪਂ ਰੋਧ੍ਰਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦਪਿ ਧਾਤਕੀਂ ਚ | ਏਤੇਨ ਸ਼ਲ੍ਯਪ੍ਰਭਵਾ ਤੁ ਨਾਡੀ ਰੋਹੇਦ੍ਵ੍ਰਣੋ ਵਾ ਸੁਖਮਾਸ਼ੁ ਚੈਵ ||੨੮||
नाडीं तु शल्यप्रभवां विदार्य निर्हृत्य शल्यं प्रविशोध्य मार्गम् | संशोधयेत् क्षौद्रघृतप्रगाढैस्तिलैस्ततो रोपणमाशु कुर्यात् ||२६|| कुम्भीकखर्जूरकपित्थबिल्ववनस्पतीनां च शलाटुवर्गैः | कृत्वा कषायं विपचेत्तु तैलमावाप्य मुस्तासरलाप्रियङ्गूः ||२७|| सुगन्धिकामोचरसाहिपुष्पं रोध्रं विदध्यादपि धातकीं च | एतेन शल्यप्रभवा तु नाडी रोहेद्व्रणो वा सुखमाशु चैव ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (29-33) · Śloka 33
ਕਸ਼ਦੁਰ੍ਬਲਭੀਰੂਣਾਂ ਨਾਡੀ ਮਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਚ ਯਾ | ਕ੍ਸਾਰਸੂਤ੍ਰੇਣ ਤਾਂ ਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਤੁ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੨੯|| ਏਸਣ੍ਯਾ ਗਤਿਮਨ੍ਵਿਸ੍ਯ ਕ੍ਸਾਰਸੂਤ੍ਰਾਨੁਸਾਰਿਣੀਮ੍ | ਸੂਚੀਂ ਨਿਦਧ੍ਯਾਦ੍ਗਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥੋਨ੍ਨਮ੍ਯਾਸ਼ੁ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ ||੩੦|| ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਂ ਸਮਾਨੀਯ ਗਾਢਂ ਬਨ੍ਧਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ | ਤਤਃ ਕ੍ਸਾਰਬਲਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸੂਤ੍ਰਮਨ੍ਯਤ੍ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ||੩੧|| ਕ੍ਸਾਰਾਕ੍ਤਂ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਵੈਦ੍ਯੋ ਯਾਵਨ੍ਨ ਛਿਦ੍ਯਤੇ ਗਤਿਃ | ਭਗਨ੍ਦਰੇਪ੍ਯੇਸ ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਜਾਨਤਾ ||੩੨|| ਅਰ੍ਬੁਦਾਦਿਸੁ ਚੋਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਮੂਲੇ ਸੂਤ੍ਰਂ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ | ਸੂਚੀਭਿਰ੍ਯਵਵਕ੍ਰਾਭਿਰਾਚਿਤਾਨ੍ ਵਾ ਸਮਨ੍ਤਤਃ | ਮੂਲੇ ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਬਧ੍ਨੀਯਾਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਚੋਪਚਰੇਦ੍ਵ੍ਰਣਮ੍ ||੩੩||
कृशदुर्बलभीरूणां नाडी मर्माश्रिता च या | क्षारसूत्रेण तां च्छिन्द्यान्न तु शस्त्रेण बुद्धिमान् ||२९|| एषण्या गतिमन्विष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् | सूचीं निदध्याद्गत्यन्ते तथोन्नम्याशु निर्हरेत् ||३०|| सूत्रस्यान्तं समानीय गाढं बन्धं समाचरेत् | ततः क्षारबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत् प्रवेशयेत् ||३१|| क्षाराक्तं मतिमान् वैद्यो यावन्न छिद्यते गतिः | भगन्दरेऽप्येष विधिः कार्यो वैद्येन जानता ||३२|| अर्बुदादिषु चोत्क्षिप्य मूले सूत्रं निधापयेत् | सूचीभिर्यववक्राभिराचितान् वा समन्ततः | मूले सूत्रेण बध्नीयाच्छिन्ने चोपचरेद्व्रणम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (34-41) · Śloka 42
ਯਾ ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੇਭਿਹਿਤਾਸ੍ਤੁ ਵਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਨਾਡੀਸੁ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ | ਘੋਣ੍ਟਾਫਲਤ੍ਵਗ੍ਲਵਣਾਨਿ ਲਾਕ੍ਸਾਪੂਗੀਫਲਂ ਚਾਲਵਣਂ ਚ ਪਤ੍ਰਮ੍ ||੩੪|| ਸ੍ਨੁਹ੍ਯਰ੍ਕਦੁਗ੍ਧੇਨ ਤੁ ਕਲ੍ਕ ਏਸ ਵਰ੍ਤੀਕਤੋ ਹਨ੍ਤ੍ਯਚਿਰੇਣ ਨਾਡੀਃ | ਬਿਭੀਤਕਾਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਵਟਪ੍ਰਵਾਲਾ ਹਰੇਣੁਕਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨਿਬੀਜਮਸ੍ਯਃ ||੩੫|| ਵਾਰਾਹਿਕਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪ੍ਰਦੇਯੋ ਨਾਡੀਸੁ ਤੈਲੇਨ ਚ ਮਿਸ਼੍ਰਯਿਤ੍ਵਾ ||੩੬|| ਧਤ੍ਤੂਰਜਂ ਮਦਨਕੋਦ੍ਰਵਜਂ ਚ ਬੀਜਂ ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ ਸ਼ੁਕਨਸਾ ਮਗਭੋਜਿਨੀ ਚ | ਅਙ੍ਕੋਟਬੀਜਕੁਸੁਮਂ ਗਤਿਸੁ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ ਲਾਕ੍ਸੋਦਕਾਹਤਮਲਾਸੁ ਵਿਕਤ੍ਯ ਚੂਰ੍ਣਮ੍ ||੩੭|| ਤਥਾ ਚ ਗੋਮਾਂਸਮਸੀਂ ਹਿਤਾਯ ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯਾਦਰਤੋ ਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ | ਵਰ੍ਤੀਕਤਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਨਾਡੀਘ੍ਨਮੁਕ੍ਤਂ ਲਵਣੋਤ੍ਤਮਂ ਵਾ ||੩੮|| ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣੇ ਯਦ੍ਵਿਹਿਤਂ ਚ ਤੈਲਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਨਾਡੀਸੁ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ | ਚੂਰ੍ਣੀਕਤੈਰਥ ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਿਤਮੇਭਿਰੇਵ ਤੈਲਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਚਿਰੇਣ ਗਤਿਂ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ||੩੯|| ਏਸ੍ਵੇਵ ਮੂਤ੍ਰਸਹਿਤੇਸੁ ਵਿਧਾਯ ਤੈਲਂ ਤਤ੍ ਸਾਧਿਤਂ ਗਤਿਮਪੋਹਤਿ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ | ਪਿਣ੍ਡੀਤਕਸ੍ਯ ਤੁ ਵਰਾਹਵਿਭਾਵਿਤਸ੍ਯ ਮੂਲੇਸੁ ਕਨ੍ਦਸ਼ਕਲੇਸੁ ਚ ਸੌਵਹੇਸੁ ||੪੦|| ਤੈਲਂ ਕਤਂ ਗਤਿਮਪੋਹਤਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਤਤ੍ ਕਨ੍ਦੇਸੁ ਚਾਮਰਵਰਾਯੁਧਸਾਹ੍ਵਯੇਸੁ | ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਰ੍ਕਮਰਿਚੈਰ੍ਲਵਣੋਤ੍ਤਮੇਨ ਸਿਦ੍ਧਂ ਵਿਡਙ੍ਗਰਜਨੀਦ੍ਵਯਚਿਤ੍ਰਕੈਸ਼੍ਚ ||੪੧|| ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਰ੍ਕਵਸ੍ਯ ਚ ਰਸੇਨ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਤੈਲਂ ਨਾਡੀਂ ਕਫਾਨਿਲਕਤਾਮਪਚੀਂ ਵ੍ਰਣਾਂਸ਼੍ਚ |੪੨|
या द्विव्रणीयेऽभिहितास्तु वर्त्यस्ताः सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् | घोण्टाफलत्वग्लवणानि लाक्षापूगीफलं चालवणं च पत्रम् ||३४|| स्नुह्यर्कदुग्धेन तु कल्क एष वर्तीकृतो हन्त्यचिरेण नाडीः | बिभीतकाम्रास्थिवटप्रवाला हरेणुकाशङ्खिनिबीजमस्यः ||३५|| वाराहिकन्दश्च तथा प्रदेयो नाडीषु तैलेन च मिश्रयित्वा ||३६|| धत्तूरजं मदनकोद्रवजं च बीजं कोशातकी शुकनसा मृगभोजिनी च | अङ्कोटबीजकुसुमं गतिषु प्रयोज्यं लाक्षोदकाहृतमलासु विकृत्य चूर्णम् ||३७|| तथा च गोमांसमसीं हिताय कोष्ठाश्रितस्यादरतो दिशन्ति | वर्तीकृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तं नाडीघ्नमुक्तं लवणोत्तमं वा ||३८|| दुष्टव्रणे यद्विहितं च तैलं तत् सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् | चूर्णीकृतैरथ विमिश्रितमेभिरेव तैलं प्रयुक्तमचिरेण गतिं निहन्ति ||३९|| एष्वेव मूत्रसहितेषु विधाय तैलं तत् साधितं गतिमपोहति सप्तरात्रात् | पिण्डीतकस्य तु वराहविभावितस्य मूलेषु कन्दशकलेषु च सौवहेषु ||४०|| तैलं कृतं गतिमपोहति शीघ्रमेतत् कन्देषु चामरवरायुधसाह्वयेषु | भल्लातकार्कमरिचैर्लवणोत्तमेन सिद्धं विडङ्गरजनीद्वयचित्रकैश्च ||४१|| स्यान्मार्कवस्य च रसेन निहन्ति तैलं नाडीं कफानिलकृतामपचीं व्रणांश्च |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (42-44) · Śloka 45
ਸ੍ਤਨ੍ਯੇ ਗਤੇ ਵਿਕਤਿਮਾਸ਼ੁ ਭਿਸਕ੍ ਤੁ ਧਾਤ੍ਰੀਂ ਪੀਤਾਂ ਘਤਂ ਪਰਿਣਤੇਹਨਿ ਵਾਮਯੇਤ੍ਤੁ ||੪੨|| ਨਿਮ੍ਬੋਦਕੇਨ ਮਧੁਮਾਗਧਿਕਾਯੁਤੇਨ ਵਾਨ੍ਤਾਗਤੇਹਨਿ ਚ ਮੁਦ੍ਗਰਸਾਸ਼ਨਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ | ਏਵਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਚਤੁਰਹਂ ਸਡਹਂ ਵਮੇਦ੍ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਿਬੇਤ੍ਤ੍ਰਿਫਲਯਾ ਸਹ ਸਂਯੁਤਂ ਵਾ ||੪੩|| ਭਾਰ੍ਗੀਂ ਵਚਾਮਤਿਵਿਸਾਂ ਸੁਰਦਾਰੁ ਪਾਠਾਂ ਮੁਸ੍ਤਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਸਾਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀਂ ਚ | ਧਾਤ੍ਰੀ ਪਿਬੇਤ੍ਤੁ ਪਯਸਃ ਪਰਿਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥ ਮਾਰਗ੍ਵਧਾਦਿਸੁ ਵਰਂ ਮਧੁਨਾ ਕਸਾਯਮ੍ ||੪੪|| ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਤਦੁਪਦਿਸ੍ਟਮਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਪਯੋਨਿਪਤਿਤਾਨ੍ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍ |੪੫|
स्तन्ये गते विकृतिमाशु भिषक् तु धात्रीं पीतां घृतं परिणतेऽहनि वामयेत्तु ||४२|| निम्बोदकेन मधुमागधिकायुतेन वान्तागतेऽहनि च मुद्गरसाशना स्यात् | एवं त्र्यहं चतुरहं षडहं वमेद्वा सर्पिः पिबेत्त्रिफलया सह संयुतं वा ||४३|| भार्गीं वचामतिविषां सुरदारु पाठां मुस्तादिकं मधुरसां कटुरोहिणीं च | धात्री पिबेत्तु पयसः परिशोधनार्थ मारग्वधादिषु वरं मधुना कषायम् ||४४|| सामान्यमेतदुपदिष्टमतो विशेषाद्दोषान् पयोनिपतितान् शमयेद्यथास्वम् |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (45-47) · Śloka 47
ਰੋਗਂ ਸ੍ਤਨੋਤ੍ਥਿਤਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾ ਦ੍ਯਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਾਵਭਿਹਿਤਂ ਬਹੁਸ਼ੋ ਵਿਧਾਨਮ੍ ||੪੫|| ਸਮ੍ਪਚ੍ਯਮਾਨਮਪਿ ਤਂ ਤੁ ਵਿਨੋਪਨਾਹੈਃ ਸਮ੍ਭੋਜਨੇਨ ਖਲੁ ਪਾਚਯਿਤੁਂ ਯਤੇਤ | ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ੍ਤਨੋ ਹਿ ਮਦੁਮਾਂਸਤਯੋਪਨਦ੍ਧਃ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕੋਥਮੁਪਯਾਤ੍ਯਵਦੀਰ੍ਯਤੇ ਚ ||੪੬|| ਪਕ੍ਵੇ ਤੁ ਦੁਗ੍ਧਹਰਿਣੀਃ ਪਰਿਹਤ੍ਯ ਨਾਡੀਃ ਕਸ੍ਣਂ ਚ ਚੂਚੁਕਯੁਗਂ ਵਿਦਧੀਤ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ | ਆਮੇ ਵਿਦਾਹਿਨਿ ਤਥੈਵ ਗਤੇ ਚ ਪਾਕਂ ਧਾਤ੍ਰ੍ਯਾਃ ਸ੍ਤਨੌ ਸਤਤਮੇਵ ਚ ਨਿਰ੍ਦੁਹੀਤ ||੪੭||
रोगं स्तनोत्थितमवेक्ष्य भिषग्विदध्या द्यद्विद्रधावभिहितं बहुशो विधानम् ||४५|| सम्पच्यमानमपि तं तु विनोपनाहैः सम्भोजनेन खलु पाचयितुं यतेत | शीघ्रं स्तनो हि मृदुमांसतयोपनद्धः सर्वं प्रकोथमुपयात्यवदीर्यते च ||४६|| पक्वे तु दुग्धहरिणीः परिहृत्य नाडीः कृष्णं च चूचुकयुगं विदधीत शस्त्रम् | आमे विदाहिनि तथैव गते च पाकं धात्र्याः स्तनौ सततमेव च निर्दुहीत ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸਰ੍ਪਨਾਡੀਸ੍ਤਨਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੭||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विसर्पनाडीस्तनरोगचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः ||१७||
🔊 Audio coming soon