Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 4
অথাতো বৃদ্ধ্যুপদংশশ্লীপদচিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১||
যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
অন্ত্রবৃদ্ধ্যা বিনা ষড্যা বৃদ্ধযস্তাসু বর্জযেত্ |
অশ্বাদিযানং ব্যাযামং মৈথুনং বেগনিগ্রহম্ ||৩||
অত্যাসনং চঙ্ক্রমণমুপবাসং গুরূণি চ |৪|
View original
अथातो वृद्ध्युपदंशश्लीपदचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अन्त्रवृद्ध्या विना षड्या वृद्धयस्तासु वर्जयेत् |
अश्वादियानं व्यायामं मैथुनं वेगनिग्रहम् ||३||
अत्यासनं चङ्क्रमणमुपवासं गुरूणि च |४|
Adhikarana 2 (4-8) · Śloka 9
তত্রাদিতো বাতবৃদ্ধৌ ত্রৈবৃতস্নিগ্ধমাতুরম্ ||৪||
স্বিন্নং চৈনং যথান্যাযং পাযযেত বিরেচনম্ |
কোশাম্রতিল্বকৈরণ্ডফলতৈলানি বা নরম্ ||৫||
সক্ষীরং বা পিবেন্মাসং তৈলমেরণ্ডসম্ভবম্ |
ততঃ কালেঽনিলঘ্নানাং ক্বাথৈঃ কল্কৈশ্চ বুদ্ধিমান্ ||৬||
নিরূহযেন্নিরূঢং চ ভুক্তবন্তং রসৌদনম্ |
যষ্টীমধুকসিদ্ধেন ততস্তৈলেন যোজযেত্ ||৭||
স্নেহোপনাহৌ কুর্যাচ্চ প্রদেহাংশ্চানিলাপহান্ |
বিদগ্ধাং পাচযিত্বা বা সেবনীং পরিবর্জযেত্ ||৮||
ভিন্দ্যাত্ততঃ প্রভিন্নাযাং যথোক্তং ক্রমমাচরেত্ |৯|
View original
तत्रादितो वातवृद्धौ त्रैवृतस्निग्धमातुरम् ||४||
स्विन्नं चैनं यथान्यायं पाययेत विरेचनम् |
कोशाम्रतिल्वकैरण्डफलतैलानि वा नरम् ||५||
सक्षीरं वा पिबेन्मासं तैलमेरण्डसम्भवम् |
ततः कालेऽनिलघ्नानां क्वाथैः कल्कैश्च बुद्धिमान् ||६||
निरूहयेन्निरूढं च भुक्तवन्तं रसौदनम् |
यष्टीमधुकसिद्धेन ततस्तैलेन योजयेत् ||७||
स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च प्रदेहांश्चानिलापहान् |
विदग्धां पाचयित्वा वा सेवनीं परिवर्जयेत् ||८||
भिन्द्यात्ततः प्रभिन्नायां यथोक्तं क्रममाचरेत् |९|
Adhikarana 3 (9-11) · Śloka 12
পিত্তজাযামপক্বাযাং পিত্তগ্রন্থিক্রমো হিতঃ ||৯||
পক্বাং বা ভেদযেদ্ভিন্নাং শোধযেত্ ক্ষৌদ্রসর্পিষা |
শুদ্ধাযাং চ ভিষগ্দদ্যাত্তৈলং কল্কং চ রোপণম্ ||১০||
রক্তজাযাং জলৌকোভিঃ শোণিতং নির্হরেদ্ভিষক্ |
পিবেদ্বিরেচনং বাঽপি শর্করাক্ষৌদ্রসংযুতম্ ||১১||
পিত্তগ্রন্থিক্রমং কুর্যাদামে পক্বে চ সর্বদা |১২|
View original
पित्तजायामपक्वायां पित्तग्रन्थिक्रमो हितः ||९||
पक्वां वा भेदयेद्भिन्नां शोधयेत् क्षौद्रसर्पिषा |
शुद्धायां च भिषग्दद्यात्तैलं कल्कं च रोपणम् ||१०||
रक्तजायां जलौकोभिः शोणितं निर्हरेद्भिषक् |
पिबेद्विरेचनं वाऽपि शर्कराक्षौद्रसंयुतम् ||११||
पित्तग्रन्थिक्रमं कुर्यादामे पक्वे च सर्वदा |१२|
Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 14
বৃদ্ধিং কফাত্মিকামুষ্ণৈর্মূত্রপিষ্টৈঃ প্রলেপযেত্ ||১২||
পীতদারুকষাযং চ পিবেন্মূত্রেণ সংযুতম্ |
বিম্লাপনাদৃতে বাঽপি শ্লেষ্মগ্রান্থিক্রমো হিতঃ ||১৩||
পক্বাযাং চ বিভিন্নাযাং তৈলং শোধনমিষ্যতে |
সুমনারুষ্করাঙ্কোঠসপ্তপর্ণেষু সাধিতম্ ||১৪||
View original
वृद्धिं कफात्मिकामुष्णैर्मूत्रपिष्टैः प्रलेपयेत् ||१२||
पीतदारुकषायं च पिबेन्मूत्रेण संयुतम् |
विम्लापनादृते वाऽपि श्लेष्मग्रान्थिक्रमो हितः ||१३||
पक्वायां च विभिन्नायां तैलं शोधनमिष्यते |
सुमनारुष्कराङ्कोठसप्तपर्णेषु साधितम् ||१४||
Adhikarana 5 (15-17) · Śloka 18
মেদঃসমুত্থাং সংস্বেদ্য লেপযেত্ সুরসাদিনা |
শিরোবিরেকদ্রব্যৈর্বা সুখোষ্ণৈর্মূত্রসংযুতৈঃ ||১৫||
স্বিন্নাং চাবেষ্ট্য পট্টেন সমাশ্বাস্য তু মানবম্ |
রক্ষন্ ফলে সেবনীং চ বৃদ্ধিপত্রেণ দারযেত্ ||১৬||
ভেদস্ততঃ সমুদ্ধৃত্য দদ্যাত্ কাসীসসৈন্ধবে |
বধ্নীযাচ্চ যথোদ্দিষ্টং শুদ্ধে তৈলং চ দাপযেত্ ||১৭||
মনঃশিলাললবণৈঃ সিদ্ধমারুষ্করেষু চ |১৮|
View original
मेदःसमुत्थां संस्वेद्य लेपयेत् सुरसादिना |
शिरोविरेकद्रव्यैर्वा सुखोष्णैर्मूत्रसंयुतैः ||१५||
स्विन्नां चावेष्ट्य पट्टेन समाश्वास्य तु मानवम् |
रक्षन् फले सेवनीं च वृद्धिपत्रेण दारयेत् ||१६||
भेदस्ततः समुद्धृत्य दद्यात् कासीससैन्धवे |
बध्नीयाच्च यथोद्दिष्टं शुद्धे तैलं च दापयेत् ||१७||
मनःशिलाललवणैः सिद्धमारुष्करेषु च |१८|
Adhikarana 6 (18-24) · Śloka 24
মূত্রজাং স্বেদযিত্বা তু বস্ত্রপট্টেন বেষ্টযেত্ ||১৮||
সেবন্যাঃ পার্শ্বতোঽধস্তাদ্বিধ্যেদ্ ব্রীহিমুখেন তু |
অথাত্র দ্বিমুখাং নাডীং দত্ত্বা বিস্রাবযেদ্ভিষক্ ||১৯||
মূত্রং, নাডীমথোদ্ধৃত্য স্থগিকাবন্ধমাচরেত্ |
শুদ্ধাযাং রোপণং দদ্যাদ্বর্জযেদন্ত্রহৈতুকীম্ ||২০||
অপ্রাপ্তফলকোষাযাং বাতবৃদ্ধিক্রমো হিতঃ |
তত্র যা বঙ্ক্ষণস্থা তাং দহেদর্ধেন্দুবক্ত্রযা ||২১||
সম্যঙ্মার্গাবরোধার্থং কোশপ্রাপ্তাং তু বর্জযেত্ |
ত্বচং ভিত্ত্বাঽঙ্গুষ্ঠমধ্যে দহেচ্চাঙ্গবিপর্যযাত্ ||২২||
অনেনৈব বিধানেন বৃদ্ধী বাতকফাত্মিকে |
প্রদহেত্ প্রযতঃ কিন্তু স্নাযুচ্ছেদোঽধিকস্তযোঃ ||২৩||
শঙ্খোপরি চ কর্ণান্তে ত্যক্ত্বা যত্নেন সেবনীম্ |
ব্যত্যাসাদ্বা সিরাং বিধ্যেদন্ত্রবৃদ্ধিনিবৃত্তযে ||২৪||
View original
मूत्रजां स्वेदयित्वा तु वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ||१८||
सेवन्याः पार्श्वतोऽधस्ताद्विध्येद् व्रीहिमुखेन तु |
अथात्र द्विमुखां नाडीं दत्त्वा विस्रावयेद्भिषक् ||१९||
मूत्रं, नाडीमथोद्धृत्य स्थगिकाबन्धमाचरेत् |
शुद्धायां रोपणं दद्याद्वर्जयेदन्त्रहैतुकीम् ||२०||
अप्राप्तफलकोषायां वातवृद्धिक्रमो हितः |
तत्र या वङ्क्षणस्था तां दहेदर्धेन्दुवक्त्रया ||२१||
सम्यङ्मार्गावरोधार्थं कोशप्राप्तां तु वर्जयेत् |
त्वचं भित्त्वाऽङ्गुष्ठमध्ये दहेच्चाङ्गविपर्ययात् ||२२||
अनेनैव विधानेन वृद्धी वातकफात्मिके |
प्रदहेत् प्रयतः किन्तु स्नायुच्छेदोऽधिकस्तयोः ||२३||
शङ्खोपरि च कर्णान्ते त्यक्त्वा यत्नेन सेवनीम् |
व्यत्यासाद्वा सिरां विध्येदन्त्रवृद्धिनिवृत्तये ||२४||
Adhikarana 7 (25-27) · Śloka 27
উপদংশেষু সাধ্যেষু স্নিগ্ধস্বিন্নস্য দেহিনঃ |
সিরাং বিধ্যেন্মেঢ্রমধ্যে পাতযেদ্বা জলৌকসঃ ||২৫||
হরেদুভযতশ্চাপি দোষানত্যর্থমুচ্ছ্রিতান্ |
সদ্যোঽপহৃতদোষস্য রুক্শোফাবুপশাম্যতঃ ||২৬||
যদি বা দুর্বলো জন্তুর্ন বা প্রাপ্তং বিরেচনম্ |
নিরূহেণ হরেত্তস্য দোষানত্যর্থমুচ্ছ্রিতান্ ||২৭||
View original
उपदंशेषु साध्येषु स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः |
सिरां विध्येन्मेढ्रमध्ये पातयेद्वा जलौकसः ||२५||
हरेदुभयतश्चापि दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान् |
सद्योऽपहृतदोषस्य रुक्शोफावुपशाम्यतः ||२६||
यदि वा दुर्बलो जन्तुर्न वा प्राप्तं विरेचनम् |
निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान् ||२७||
Adhikarana 8 (28-29) · Śloka 30
প্রপৌণ্ডরীকযষ্ট্যাহ্ববর্ষাভূকুষ্ঠদারুভিঃ |
সরলাগুরুরাস্নাভির্বাতজং সম্প্রলেপযেত্ ||২৮||
নিচুলৈরণ্ডবীজানি যবগোধূমসক্তবঃ |
এতৈশ্চ বাতজং স্নিগ্ধৈঃ সুখোষ্ণৈঃ সম্প্রলেপযেত্ ||২৯||
প্রপৌণ্ডরীকপূর্বৈশ্চ দ্রব্যৈঃ সেকঃ প্রশস্যতে |৩০|
View original
प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्ववर्षाभूकुष्ठदारुभिः |
सरलागुरुरास्नाभिर्वातजं सम्प्रलेपयेत् ||२८||
निचुलैरण्डबीजानि यवगोधूमसक्तवः |
एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः सम्प्रलेपयेत् ||२९||
प्रपौण्डरीकपूर्वैश्च द्रव्यैः सेकः प्रशस्यते |३०|
Adhikarana 9 (30-32) · Śloka 33
গৈরিকাঞ্জনযষ্ট্যাহ্বসারিবোশীরপদ্মকৈঃ ||৩০||
সচন্দনোত্পলৈঃ স্নিগ্ধৈঃ পৈত্তিকং সম্প্রলেপযেত্ |
পদ্মোত্পলমৃণালৈশ্চ সসর্জার্জুনবেতসৈঃ ||৩১||
সর্পিঃস্নিগ্ধৈঃ সমধুকৈঃ পৈত্তিকং সম্প্রলেপযেত্ |
সেচযেচ্চ ঘৃতক্ষীরশর্করেক্ষুমধূদকৈঃ ||৩২||
অথবাঽপি সুশীতেন কষাযেণ বটাদিনা |৩৩|
View original
गैरिकाञ्जनयष्ट्याह्वसारिवोशीरपद्मकैः ||३०||
सचन्दनोत्पलैः स्निग्धैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् |
पद्मोत्पलमृणालैश्च ससर्जार्जुनवेतसैः ||३१||
सर्पिःस्निग्धैः समधुकैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् |
सेचयेच्च घृतक्षीरशर्करेक्षुमधूदकैः ||३२||
अथवाऽपि सुशीतेन कषायेण वटादिना |३३|
Adhikarana 10 (33-35) · Śloka 35
সালাশ্বকর্ণাজকর্ণধবত্বগ্ভিঃ কফোত্থিতম্ ||৩৩||
সুরাপিষ্টাভিরুষ্ণাভিঃ সতৈলাভিঃ প্রলেপযেত্ |
রজন্যতিবিষামুস্তাসুরসাসুরদারুভিঃ ||৩৪||
সপত্রপাঠাপত্তূরৈরথবা সম্প্রলেপযেত্ |
সুরসারগ্বধাদ্যোশ্চ ক্বাথাভ্যাং পরিষেচযেত্ ||৩৫||
View original
सालाश्वकर्णाजकर्णधवत्वग्भिः कफोत्थितम् ||३३||
सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः सतैलाभिः प्रलेपयेत् |
रजन्यतिविषामुस्तासुरसासुरदारुभिः ||३४||
सपत्रपाठापत्तूरैरथवा सम्प्रलेपयेत् |
सुरसारग्वधाद्योश्च क्वाथाभ्यां परिषेचयेत् ||३५||
Adhikarana 11 (36-39) · Śloka 39
এবং সংশোধনালেপসেকশোণিতমোক্ষণৈঃ |
প্রতিকুর্যাত্ ক্রিযাযোগৈঃ প্রাক্স্থানোক্তৈর্হিতৈরপি ||৩৬||
ন যাতি চ যথা পাকং প্রযতেত তথা ভিষক্ |
বিদগ্ধৈস্তু সিরাস্নাযুত্বঙ্মাংসৈঃ ক্ষীযতে ধ্বজঃ ||৩৭||
শস্ত্রেণোপচরেচ্চাপি পাকমাগতমাশু বৈ |
তদাঽপোহ্য তিলৈঃ সর্পিঃক্ষৌদ্রযুক্তৈঃ প্রলেপযেত্ ||৩৮||
করবীরস্য পত্রাণি জাত্যারগ্বধযোস্তথা |
প্রক্ষালনে প্রযোজ্যানি বৈজযন্ত্যর্কযোরপি ||৩৯||
View original
एवं संशोधनालेपसेकशोणितमोक्षणैः |
प्रतिकुर्यात् क्रियायोगैः प्राक्स्थानोक्तैर्हितैरपि ||३६||
न याति च यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् |
विदग्धैस्तु सिरास्नायुत्वङ्मांसैः क्षीयते ध्वजः ||३७||
शस्त्रेणोपचरेच्चापि पाकमागतमाशु वै |
तदाऽपोह्य तिलैः सर्पिःक्षौद्रयुक्तैः प्रलेपयेत् ||३८||
करवीरस्य पत्राणि जात्यारग्वधयोस्तथा |
प्रक्षालने प्रयोज्यानि वैजयन्त्यर्कयोरपि ||३९||
Adhikarana 12 (40-41) · Śloka 41
সৌরাষ্ট্রীং গৈরিকং তুত্থং পুষ্পকাসীসসৈন্ধবম্ |
রোধ্রং রসাঞ্জনং দার্বীং হরিতালং মনঃশিলাম্ ||৪০||
হরেণুকৈলে চ তথা সূক্ষ্মচূর্ণানি কারযেত্ |
তচ্চূর্ণং ক্ষৌদ্রসংযুক্তমুপদংশেষু পূজিতম্ ||৪১||
View original
सौराष्ट्रीं गैरिकं तुत्थं पुष्पकासीससैन्धवम् |
रोध्रं रसाञ्जनं दार्वीं हरितालं मनःशिलाम् ||४०||
हरेणुकैले च तथा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् |
तच्चूर्णं क्षौद्रसंयुक्तमुपदंशेषु पूजितम् ||४१||
Adhikarana 13 (42-44) · Śloka 45
জম্ব্বাম্রসুমনানিম্বশ্বেতকাম্বোজিপল্লবাঃ |
শল্লকীবদরীবিল্বপলাশতিনিশত্বচঃ ||৪২||
ক্ষীরিণাং চ ত্বচো যোজ্যাঃ ক্বাথে ত্রিফলযা সহ |
তেন ক্বাথেন নিযতং ব্রণং প্রক্ষালযেদ্ভিষক্ ||৪৩||
অস্মিন্নেব কষাযে তু তৈলং ধীরো বিপাচযেত্ |
গোজীবিডঙ্গযষ্টীভিঃ সর্বগন্ধৈশ্চ সংযুতম্ ||৪৪||
এতত্ সর্বোপদংশেষু শ্রেষ্ঠং রোপণমিষ্যতে |৪৫|
View original
जम्ब्वाम्रसुमनानिम्बश्वेतकाम्बोजिपल्लवाः |
शल्लकीबदरीबिल्वपलाशतिनिशत्वचः ||४२||
क्षीरिणां च त्वचो योज्याः क्वाथे त्रिफलया सह |
तेन क्वाथेन नियतं व्रणं प्रक्षालयेद्भिषक् ||४३||
अस्मिन्नेव कषाये तु तैलं धीरो विपाचयेत् |
गोजीविडङ्गयष्टीभिः सर्वगन्धैश्च संयुतम् ||४४||
एतत् सर्वोपदंशेषु श्रेष्ठं रोपणमिष्यते |४५|
Adhikarana 14 (45-47) · Śloka 48
স্বর্জিকাতুত্থকাসীসং শৈলেযং চ রসাঞ্জনম্ ||৪৫||
মনঃশিলাসমৈশ্চূর্ণং ব্রণবীসর্পনাশনম্ |
গুন্দ্রাং দগ্ধ্বা কৃতং ভস্ম হরিতালং মনঃশিলা ||৪৬||
উপদংশবিসর্পাণামেতচ্ছান্তিকরং পরম্ |
মার্কবস্ত্রিফলা দন্তী তাম্রচূর্ণমযোরজঃ ||৪৭||
উপদংশং নিহন্ত্যেষ বৃক্ষমিন্দ্রাশনির্যথা |৪৮|
View original
स्वर्जिकातुत्थकासीसं शैलेयं च रसाञ्जनम् ||४५||
मनःशिलासमैश्चूर्णं व्रणवीसर्पनाशनम् |
गुन्द्रां दग्ध्वा कृतं भस्म हरितालं मनःशिला ||४६||
उपदंशबिसर्पाणामेतच्छान्तिकरं परम् |
मार्कवस्त्रिफला दन्ती ताम्रचूर्णमयोरजः ||४७||
उपदंशं निहन्त्येष वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा |४८|
Adhikarana 15 (48) · Śloka 49
উপদংশদ্বযেঽপ্যেতাং প্রত্যাখ্যাযাচরেত্ ক্রিযাম্ ||৪৮||
তযোরেব চ যা যোগ্যা বীক্ষ্য দোষবলাবলম্ |৪৯|
View original
उपदंशद्वयेऽप्येतां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ||४८||
तयोरेव च या योग्या वीक्ष्य दोषबलाबलम् |४९|
Adhikarana 16 (49-51) · Śloka 51
উপদংশে বিশেষেণ শৃণু ভূযস্ত্রিদোষজে ||৪৯||
দুষ্টব্রণবিধিং কুর্যাত্ কুথিতং মেহনং ত্যজেত্ |
জম্ব্বোষ্ঠেনাগ্নিবর্ণেন পশ্চাচ্ছেষং দহেদ্ভিষক্ ||৫০||
সম্যগ্দগ্ধং চ বিজ্ঞায মধুসর্পিঃ প্রযোজযেত্ |
শুদ্ধে চ রোপণং দদ্যাত্ কল্কং তৈলং হিতং চ যত্ ||৫১||
View original
उपदंशे विशेषेण शृणु भूयस्त्रिदोषजे ||४९||
दुष्टव्रणविधिं कुर्यात् कुथितं मेहनं त्यजेत् |
जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन पश्चाच्छेषं दहेद्भिषक् ||५०||
सम्यग्दग्धं च विज्ञाय मधुसर्पिः प्रयोजयेत् |
शुद्धे च रोपणं दद्यात् कल्कं तैलं हितं च यत् ||५१||
Adhikarana 17 (52-54) · Śloka 54
স্নেহস্বেদোপপন্নে তু শ্লীপদেঽনিলজে ভিষক্ |
কৃত্বা গুল্ফোপরি সিরাং বিধ্যেত্তু চতুরঙ্গুলে ||৫২||
সমাপ্যাযিতদেহং চ বস্তিভিঃ সমুপাচরেত্ |
মাসমেরণ্ডজং তৈলং পিবেন্মূত্রেণ সংযুতম্ ||৫৩||
পযসৌদনমশ্নীযান্নাগরক্বথিতেন চ |
ত্রৈবৃতং চোপযুঞ্জীত শস্তো দাহস্তথাঽগ্নিনা ||৫৪||
View original
स्नेहस्वेदोपपन्ने तु श्लीपदेऽनिलजे भिषक् |
कृत्वा गुल्फोपरि सिरां विध्येत्तु चतुरङ्गुले ||५२||
समाप्यायितदेहं च बस्तिभिः समुपाचरेत् |
मासमेरण्डजं तैलं पिबेन्मूत्रेण संयुतम् ||५३||
पयसौदनमश्नीयान्नागरक्वथितेन च |
त्रैवृतं चोपयुञ्जीत शस्तो दाहस्तथाऽग्निना ||५४||
Adhikarana 18 (55) · Śloka 55
গুল্ফস্যাধঃ সিরাং বিধ্যেচ্ছ্লীপদে পিত্তসম্ভবে |
পিত্তঘ্নীং চ ক্রিযাং কুর্যাত্ পিত্তার্বুদবিসর্পবত্ ||৫৫||
View original
गुल्फस्याधः सिरां विध्येच्छ्लीपदे पित्तसम्भवे |
पित्तघ्नीं च क्रियां कुर्यात् पित्तार्बुदविसर्पवत् ||५५||
Adhikarana 19 (56-62) · Śloka 62
সিরাং সুবিদিতাং বিধ্যেদঙ্গুষ্ঠে শ্লৈষ্মিকে ভিষক্ |
মধুযুক্তানি চাভীক্ষ্ণং কষাযাণি পিবেন্নরঃ ||৫৬||
পিবেদ্বাঽপ্যভযাকল্কং মূত্রেণান্যতমেন চ |
কটুকামমৃতাং শুণ্ঠীং বিডঙ্গং দারু চিত্রকম্ ||৫৭||
হিতং বা লেপনে নিত্যং ভদ্রদারু সচিত্রকম্ |
বিডঙ্গমরিচার্কেষু নাগরে চিত্রকেঽথবা ||৫৮||
ভদ্রদার্বেলুকাখ্যে চ সর্বেষু লবণেষু চ |
তৈলং পক্বং পিবেদ্বাঽপি যবান্নং চ হিতং সদা ||৫৯||
পিবেত্ সর্ষপতৈলং বা শ্লীপদানাং নিবৃত্তযে |
পূতীকরঞ্জপত্রাণাং রসং বাঽপি যথাবলম্ ||৬০||
অনেনৈব বিধানেন পুত্রঞ্জীবকজং রসম্ |
প্রযুঞ্জীত ভিষক্ প্রাজ্ঞঃ কালসাত্ম্যবিভাগবিত্ ||৬১||
কেবুকাকন্দনির্যাসং লবণং ত্বথ পাকিমম্ |
রসং দত্ত্বাঽথ পূর্বোক্তং পেযমেতদ্ভিষগ্জিতম্ ||৬২||
View original
सिरां सुविदितां विध्येदङ्गुष्ठे श्लैष्मिके भिषक् |
मधुयुक्तानि चाभीक्ष्णं कषायाणि पिबेन्नरः ||५६||
पिबेद्वाऽप्यभयाकल्कं मूत्रेणान्यतमेन च |
कटुकाममृतां शुण्ठीं विडङ्गं दारु चित्रकम् ||५७||
हितं वा लेपने नित्यं भद्रदारु सचित्रकम् |
विडङ्गमरिचार्केषु नागरे चित्रकेऽथवा ||५८||
भद्रदार्वेलुकाख्ये च सर्वेषु लवणेषु च |
तैलं पक्वं पिबेद्वाऽपि यवान्नं च हितं सदा ||५९||
पिबेत् सर्षपतैलं वा श्लीपदानां निवृत्तये |
पूतीकरञ्जपत्राणां रसं वाऽपि यथाबलम् ||६०||
अनेनैव विधानेन पुत्रञ्जीवकजं रसम् |
प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः कालसात्म्यविभागवित् ||६१||
केवुकाकन्दनिर्यासं लवणं त्वथ पाकिमम् |
रसं दत्त्वाऽथ पूर्वोक्तं पेयमेतद्भिषग्जितम् ||६२||
Adhikarana 20 (63-66) · Śloka 66
কাকাদনীং কাকজঙ্ঘাং বৃহতীং কণ্টকারিকাম্ |
কদম্বপুষ্পীং মন্দারীং লম্বাং শুকনসাং তথা ||৬৩||
দগ্ধ্বা মূত্রেণ তদ্ভস্ম স্রাবযেত্ ক্ষারকল্পবত্ |
তত্র দদ্যাত্ প্রতীবাপং কাকোদুম্বরিকারসম্ ||৬৪||
মদনাচ্চ ফলাত্ ক্বাথং শুকাখ্যস্বরসং তথা |
এষ ক্ষারস্তু পানীযঃ শ্লীপদং হন্তি সেবিতঃ ||৬৫||
অপচীং গলগণ্ডং চ গ্রহণীদোষমেব চ |
ভক্তস্যানশনং চৈব হন্যাত্ সর্ববিষাণি চ ||৬৬||
View original
काकादनीं काकजङ्घां बृहतीं कण्टकारिकाम् |
कदम्बपुष्पीं मन्दारीं लम्बां शुकनसां तथा ||६३||
दग्ध्वा मूत्रेण तद्भस्म स्रावयेत् क्षारकल्पवत् |
तत्र दद्यात् प्रतीवापं काकोदुम्बरिकारसम् ||६४||
मदनाच्च फलात् क्वाथं शुकाख्यस्वरसं तथा |
एष क्षारस्तु पानीयः श्लीपदं हन्ति सेवितः ||६५||
अपचीं गलगण्डं च ग्रहणीदोषमेव च |
भक्तस्यानशनं चैव हन्यात् सर्वविषाणि च ||६६||
Adhikarana 21 (67) · Śloka 67
এষ্বেব তৈলং সংসিদ্ধং নস্যাভ্যঙ্গেষু পূজিতম এতানেবামযান্ হন্তি যে চ দুষ্টব্রণা নৃণাম্ ||৬৭||
View original
एष्वेव तैलं संसिद्धं नस्याभ्यङ्गेषु पूजितम एतानेवामयान् हन्ति ये च दुष्टव्रणा नृणाम् ||६७||
Adhikarana 22 (68-69) · Śloka 69
দ্রবন্তীং ত্রিবৃতাং দন্তীং নীলীং শ্যামাং তথৈব চ |
সপ্তলাং শঙ্খিনীং চৈব দগ্ধ্বা মূত্রেণ গালযেত্ ||৬৮||
দদ্যাচ্চ ত্রিফলাক্বাথমেষ ক্ষারস্তু সাধিতঃ |
অধো গচ্ছতি পীতস্তু পূর্বৈশ্চাপ্যাশিষঃ সমাঃ ||৬৯||
View original
द्रवन्तीं त्रिवृतां दन्तीं नीलीं श्यामां तथैव च |
सप्तलां शङ्खिनीं चैव दग्ध्वा मूत्रेण गालयेत् ||६८||
दद्याच्च त्रिफलाक्वाथमेष क्षारस्तु साधितः |
अधो गच्छति पीतस्तु पूर्वैश्चाप्याशिषः समाः ||६९||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং চিকিত্সাস্থানে বৃদ্ধ্যুপদংশশ্লীপদচিকিত্সিতং নামৈকোনবিংশোঽধ্যাযঃ ||১৯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वृद्ध्युपदंशश्लीपदचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः ||१९||