Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਭਗ੍ਨਾਨਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो भग्नानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
15. bhagnanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਪਤਨਪੀਡਨਪ੍ਰਹਾਰਾਕ੍ਸੇਪਣਵ੍ਯਾਲਮਗਦਸ਼ਨਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰਭਿਘਾਤਵਿਸ਼ੇਸੈਰਨੇਕਵਿਧਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਭਙ੍ਗਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ||੩||
View original
पतनपीडनप्रहाराक्षेपणव्यालमृगदशनप्रभृतिभिरभिघातविशेषैरनेकविधमस्थ्नां भङ्गमुपदिशन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਭਙ੍ਗ(ਗ੍ਨ)ਜਾਤਮਨੇਕਵਿਧਮਨੁਸਾਰ੍ਯਮਾਣਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੇਵੋਪਪਦ੍ਯਤੇ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ, ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਂ ਚ | ਤਤ੍ਰ ਸਡ੍ਵਿਧਂ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਂ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਂ ਭਵਤਿ ||੪||
View original
तत्र भङ्ग(ग्न)जातमनेकविधमनुसार्यमाणं द्विविधमेवोपपद्यते सन्धिमुक्तं, काण्डभग्नं च | तत्र षड्विधं सन्धिमुक्तं, द्वादशविधं काण्डभग्नं भवति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਮ੍- ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਂ, ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ, ਵਿਵਰ੍ਤਿਤਮ੍, ਅਵਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮ੍, ਅਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ, ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮਿਤਿ ਸਡ੍ਵਿਧਮ੍ ||੫||
View original
तत्र सन्धिमुक्तम्- उत्पिष्टं, विश्लिष्टं, विवर्तितम्, अवक्षिप्तम्, अतिक्षिप्तं, तिर्यक्क्षिप्तमिति षड्विधम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਵਿਵਰ੍ਤਨਾਕ੍ਸੇਪਣਾਸ਼ਕ੍ਤਿਰੁਗ੍ਰਰੁਜਤ੍ਵਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍ ||੬||
View original
तत्र प्रसारणाकुञ्चनविवर्तनाक्षेपणाशक्तिरुग्ररुजत्वं स्पर्शासहत्वं चेति सामान्यं सन्धिमुक्तलक्षणमुक्तम् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਂ ਤੂਤ੍ਪਿਸ੍ਟੇ ਸਨ੍ਧਾਵੁਭਯਤਃ ਸ਼ੋਫੋ ਵੇਦਨਾਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾ ਵੇਦਨਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ; ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੇਲ੍ਪਃ ਸ਼ੋਫੋ ਵੇਦਨਾਸਾਤਤ੍ਯਂ ਸਨ੍ਧਿਵਿਕ੍ਰਿਯਾ ਚ; ਵਿਵਰ੍ਤਿਤੇ ਤੁ ਸਨ੍ਧਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਪਗਮਨਾਦ੍ਵਿਸਮਾਙ੍ਗਤਾ ਵੇਦਨਾ ਚ; ਅਵਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਤ੍ਵਂ ਚ; ਅਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਦ੍ਵਯੋਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨੋਰਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਤਾ ਵੇਦਨਾ ਚ; ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਤ੍ਵੇਕਾਸ੍ਥਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਪਗਮਨਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵੇਦਨਾ ਚੇਤਿ ||੭||
View original
वैशेषिकं तूत्पिष्टे सन्धावुभयतः शोफो वेदनाप्रादुर्भावो विशेषतश्च नानाप्रकारा वेदना रात्रौ प्रादुर्भवन्ति; विश्लिष्टेऽल्पः शोफो वेदनासातत्यं सन्धिविक्रिया च; विवर्तिते तु सन्धिपार्श्वापगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च; अवक्षिप्ते सन्धिविश्लेषस्तीव्ररुजत्वं च; अतिक्षिप्ते द्वयोः सन्ध्यस्थ्नोरतिक्रान्तता वेदना च; तिर्यक्क्षिप्ते त्वेकास्थिपार्श्वापगमनमत्यर्थं वेदना चेति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਕਰ੍ਕਟਕਮ੍, ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਂ, ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ, ਪਿਚ੍ਚਿਤਮ੍, ਅਸ੍ਥਿਚ੍ਛਲ੍ਲਿਤਂ, ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਂ, ਮਜ੍ਜਾਨੁਗਤਮ੍, ਅਤਿਪਾਤਿਤਂ, ਵਕ੍ਰਂ, ਛਿਨ੍ਨਂ, ਪਾਟਿਤਂ, ਸ੍ਫੁਟਿਤਮਿਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਮ੍ ||੮||
View original
काण्डभग्नमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- कर्कटकम्, अश्वकर्णं, चूर्णितं, पिच्चितम्, अस्थिच्छल्लितं, काण्डभग्नं, मज्जानुगतम्, अतिपातितं, वक्रं, छिन्नं, पाटितं, स्फुटितमिति द्वादशविधम् ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਸ਼੍ਵਯਥੁਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਵਿਵਰ੍ਤਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਮਵਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤਾ ਵਿਵਿਧਵੇਦਨਾਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸੁ ਨ ਸ਼ਰ੍ਮਲਾਭ ਇਤਿ ਸਮਾਸੇਨ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍ ||੯||
View original
श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनविवर्तनस्पर्शासहिष्णुत्वमवपीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गता विविधवेदनाप्रादुर्भावः सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभ इति समासेन काण्डभग्नलक्षणमुक्तम् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਮੂਢਮੁਭਯਤੋਸ੍ਥਿ ਮਧ੍ਯੇ ਭ(ਲ)ਗ੍ਨਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਵੋਨ੍ਨਤਂ ਕਰ੍ਕਟਕਮ੍, ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਵਦੁਦ੍ਗਤਮਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਕਂ, ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਸ਼ਬ੍ਦਵਚ੍ਚੂਰ੍ਣਿਤਮਵਗਚ੍ਛੇਤ੍, ਪਿਚ੍ਚਿਤਂ ਪਥੁਤਾਂ ਗਤਮਨਲ੍ਪਸ਼ੋਫਂ , ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰਸ੍ਥਿ ਹੀਨੋਦ੍ਗਤਮਸ੍ਥਿਚ੍ਛਲਿਤਂ, ਵੇਲ੍ਲਤੇ ਪ੍ਰਕਮ੍ਪਮਾਨਂ ਕਾਣ੍ਡਭਗ੍ਨਮ੍, ਅਸ੍ਥ੍ਯਵਯਵੋਸ੍ਥਿਮਧ੍ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਮਜ੍ਜਾਨਮੁਨ੍ਨਹ੍ਯਤੀਤਿ ਮਜ੍ਜਾਨੁਗਤਮ੍, ਅਸ੍ਥਿ ਨਿਃਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਮਤਿਪਾਤਿਤਮ੍, ਆਭੁਗ੍ਨਮਵਿਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ਥਿ ਵਕ੍ਰਮ੍, ਅਨ੍ਯਤਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਛਿਨ੍ਨਂ, ਪਾਟਿਤਮਣੁਬਹੁਵਿਦਾਰਿਤਂ ਵੇਦਨਾਵਚ੍ਚ, ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਮਿਵਾਧ੍ਮਾਤਂ ਵਿਪੁਲਂ ਵਿਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਸ੍ਫੁਟਿਤਮਿਤਿ ||੧੦||
View original
विशेषस्तु सम्मूढमुभयतोऽस्थि मध्ये भ(ल)ग्नं ग्रन्थिरिवोन्नतं कर्कटकम्, अश्वकर्णवदुद्गतमश्वकर्णकं, स्पृश्यमानं शब्दवच्चूर्णितमवगच्छेत्, पिच्चितं पृथुतां गतमनल्पशोफं , पार्श्वयोरस्थि हीनोद्गतमस्थिच्छलितं, वेल्लते प्रकम्पमानं काण्डभग्नम्, अस्थ्यवयवोऽस्थिमध्यमनुप्रविश्य मज्जानमुन्नह्यतीति मज्जानुगतम्, अस्थि निःशेषतश्छिन्नमतिपातितम्, आभुग्नमविमुक्तास्थि वक्रम्, अन्यतरपार्श्वावशिष्टं छिन्नं, पाटितमणुबहुविदारितं वेदनावच्च, शूकपूर्णमिवाध्मातं विपुलं विस्फुटितं स्फुटितमिति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਤੇਸੁ ਚੂਰ੍ਣਿਤਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਤਿਪਾਤਿਤਮਜ੍ਜਾਨੁਗਤਾਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ, ਕਸ਼ਵਦ੍ਧਬਾਲਾਨਾਂ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਕੁਸ੍ਠਿਸ਼੍ਵਾਸਿਨਾਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯੁਪਗਤਂ ਚੇਤਿ ||੧੧||
View original
तेषु चूर्णितच्छिन्नातिपातितमज्जानुगतानि कृच्छ्रसाध्यानि, कृशवृद्धबालानां क्षतक्षीणकुष्ठिश्वासिनां सन्ध्युपगतं चेति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 15
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਭਿਨ੍ਨਂ ਕਪਾਲਂ ਕਟ੍ਯਾਂ ਤੁ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਚ੍ਯੁਤਮ੍ | ਜਘਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪਿਸ੍ਟਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਃ ||੧੨|| ਅਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਕਪਾਲਂ ਤੁ ਲਲਾਟੇ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਚ ਯਤ੍ | ਭਗ੍ਨਂ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ਙ੍ਖੇ ਪਸ੍ਠੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੩|| ਆਦਿਤੋ ਯਚ੍ਚ ਦੁਰ੍ਜਾਤਮਸ੍ਥਿ ਸਨ੍ਧਿਰਥਾਪਿ ਵਾ | ਸਮ੍ਯਗ੍ਯਮਿਤਮਪ੍ਯਸ੍ਥਿ ਦੁਰ੍ਨ੍ਯਾਸਾਦ੍ਦੁਰ੍ਨਿਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ ||੧੪|| ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਵਾਪਿ ਯਦ੍ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਂ ਤਚ੍ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ |੧੫|
View original
भवन्ति चात्र- भिन्नं कपालं कट्यां तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् | जघनं प्रति पिष्टं च वर्जयेत्तच्चिकित्सकः ||१२|| असंश्लिष्टं कपालं तु ललाटे चूर्णितं च यत् | भग्नं स्तनान्तरे शङ्खे पृष्ठे मूर्ध्नि च वर्जयेत् ||१३|| आदितो यच्च दुर्जातमस्थि सन्धिरथापि वा | सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात् ||१४|| सङ्क्षोभाद्वाऽपि यद्गच्छेद्विक्रियां तच्च वर्जयेत् |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 16
ਮਧ੍ਯਸ੍ਯ ਵਯਸੋਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਯਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ||੧੫|| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਰੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਵਿਜਾਨਤਾ |੧੬|
View original
मध्यस्य वयसोऽवस्थास्तिस्रो याः परिकीर्तिताः ||१५|| तत्र स्थिरो भवेज्जन्तुरुपक्रान्तो विजानता |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (16) · Śloka 17
ਤਰੁਣਾਸ੍ਥੀਨਿ ਨਮ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਲਕਾਨਿ ਤੁ ||੧੬|| ਕਪਾਲਾਨਿ ਵਿਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਫੁਟਨ੍ਤਿ ਰੁਚਕਾਨਿ ਚ ||੧੭||
View original
तरुणास्थीनि नम्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु ||१६|| कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਭਗ੍ਨਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने भग्ननिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ||१५||
🔊 Audio coming soon