Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵਦ੍ਧ੍ਯੁਪਦਂਸ਼ਸ਼੍ਲੀਪਦਾਨਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो वृद्ध्युपदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
12. vr̥ddhyupadaṁśaślīpadanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤਮੇਦੋਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਵਦ੍ਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਾਸਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਨਿਮਿਤ੍ਤੇ ਵਦ੍ਧੀ ਵਾਤਸਮੁਤ੍ਥੇ, ਕੇਵਲਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਰਨ੍ਯਤਮਃ ||੩||
View original
वातपित्तश्लेष्मशोणितमेदोमूत्रान्त्रनिमित्ताः सप्त वृद्धयो भवन्ति | तासां मूत्रान्त्रनिमित्ते वृद्धी वातसमुत्थे, केवलमुत्पत्तिहेतुरन्यतमः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਅਧਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋਨ੍ਯਤਮੋ ਹਿ ਦੋਸਃ ਫਲਕੋਸ਼ਵਾਹਿਨੀਰਭਿਪ੍ਰਪਦ੍ਯ ਧਮਨੀਃ ਫਲਕੋਸਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਂ ਜਨਯਤਿ, ਤਾਂ ਵਦ੍ਧਿਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ||੪||
View original
अधः प्रकुपितोऽन्यतमो हि दोषः फलकोशवाहिनीरभिप्रपद्य धमनीः फलकोषयोर्वृद्धिं जनयति, तां वृद्धिमित्याचक्षते ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਾਸਾਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ- ਬਸ੍ਤਿਕਟੀਮੁਸ੍ਕਮੇਢ੍ਰੇਸੁ ਵੇਦਨਾ ਮਾਰੁਤਨਿਗ੍ਰਹਃ ਫਲਕੋਸ਼ਸ਼ੋਫਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੫||
View original
तासां भविष्यतीनां पूर्वरूपाणि- बस्तिकटीमुष्कमेढ्रेषु वेदना मारुतनिग्रहः फलकोशशोफश्चेति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰਾਨਿਲਪਰਿਪੂਰ੍ਣਾਂ ਬਸ੍ਤਿਮਿਵਾਤਤਾਂ ਪਰੁਸਾਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿਲਰੁਜਾਂ ਵਾਤਵਦ੍ਧਿਮਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਂ ਜ੍ਵਰਦਾਹੋਸ੍ਮਵਤੀਂ ਚਾਸ਼ੁਸਮੁਤ੍ਥਾਨਪਾਕਾਂ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਿਂ; ਕਠਿਨਾਮਲ੍ਪਵੇਦਨਾਂ ਸ਼ੀਤਾਂ ਕਣ੍ਡੂਮਤੀਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧਿਂ; ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਾਵਤਾਂ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਿਲਿਙ੍ਗਾਂ ਰਕ੍ਤਵਦ੍ਧਿਂ, ਮਦੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਂ ਕਣ੍ਡੂਮਤੀਮਲ੍ਪਵੇਦਨਾਂ ਤਾਲਫਲਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਮੇਦੋਵਦ੍ਧਿਂ; ਮੂਤ੍ਰਸਨ੍ਧਾਰਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਸਾ ਗਚ੍ਛਤੋਮ੍ਬੁਪੂਰ੍ਣਾ ਦਤਿਰਿਵ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤਿ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਵੇਦਨਾਂ ਵਸਣਯੋਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਕੋਸ਼ਯੋਸ਼੍ਚਾਪਾਦਯਤਿ, ਤਾਂ ਮੂਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍; ਭਾਰਹਰਣਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਵਕ੍ਸਪ੍ਰਪਤਨਾਦਿਭਿਰਾਯਾਸਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਵਾਯੁਰਭਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੇਤਰਸ੍ਯ ਚੈਕਦੇਸ਼ਂ ਵਿਗੁਣਮਾਦਾਯਾਧੋ ਗਤ੍ਵਾ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਮੁਪੇਤ੍ਯ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪੇਣ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਚ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਫਲਕੋਸ਼ਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਮੁਸ੍ਕਸ਼ੋਫਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਆਧ੍ਮਾਤੋ ਬਸ੍ਤਿਰਿਵਾਤਤਃ ਪ੍ਰਦੀਰ੍ਘਃ ਸ ਸ਼ੋਫੋ ਭਵਤਿ, ਸਸ਼ਬ੍ਦਮਵਪੀਡਿਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਪੈਤਿ, ਵਿਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪੁਨਰਾਧ੍ਮਾਯਤੇ , ਤਾਮਨ੍ਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਮਸਾਧ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ||੬||
View original
तत्रानिलपरिपूर्णां बस्तिमिवाततां परुषामनिमित्तानिलरुजां वातवृद्धिमाचक्षते; पक्वोदुम्बरसङ्काशां ज्वरदाहोष्मवतीं चाशुसमुत्थानपाकां पित्तवृद्धिं; कठिनामल्पवेदनां शीतां कण्डूमतीं श्लेष्मवृद्धिं; कृष्णस्फोटावृतां पित्तवृद्धिलिङ्गां रक्तवृद्धिं, मृदुस्निग्धां कण्डूमतीमल्पवेदनां तालफलप्रकाशां मेदोवृद्धिं; मूत्रसन्धारणशीलस्य मूत्रवृद्धिर्भवति, सा गच्छतोऽम्बुपूर्णा दृतिरिव क्षुभ्यति मूत्रकृच्छ्रवेदनां वृषणयोः श्वयथुं कोशयोश्चापादयति, तां मूत्रवृद्धिं विद्यात्; भारहरणबलवद्विग्रहवृक्षप्रपतनादिभिरायासविशेषैर्वायुरभिप्रवृद्धः प्रकुपितश्च स्थूलान्त्रस्येतरस्य चैकदेशं विगुणमादायाधो गत्वा वङ्क्षणसन्धिमुपेत्य ग्रन्थिरूपेण स्थित्वाऽप्रतिक्रियमाणे च कालान्तरेण फलकोशं प्रविश्य मुष्कशोफमापादयति, आध्मातो बस्तिरिवाततः प्रदीर्घः स शोफो भवति, सशब्दमवपीडितश्चोर्ध्वमुपैति, विमुक्तश्च पुनराध्मायते , तामन्त्रवृद्धिमसाध्यामित्याचक्षते ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰਾਤਿਮੈਥੁਨਾਦਤਿਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਤਥਾਤਿਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣੀਂ ਚਿਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟਾਂ ਰਜਸ੍ਵਲਾਂ ਦੀਰ੍ਘਰੋਮਾਂ ਕਰ੍ਕਸ਼ਰੋਮਾਂ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਰੋਮਾਂ ਨਿਗੂਢਰੋਮਾਮਲ੍ਪਦ੍ਵਾਰਾਂ ਮਹਾਦ੍ਵਾਰਾਮਪ੍ਰਿਯਾਮਕਾਮਾਮਚੌਕ੍ਸਸਲਿਲਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਯੋਨਿਮਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਯੋਨਿਂ ਯੋਨਿਰੋਗੋਪਸਸ੍ਟਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਵਾ ਦੁਸ੍ਟਯੋਨਿਂ ਵਿਯੋਨਿਂ ਵਾ ਨਾਰੀਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ ਤਥਾ ਕਰਜਦਸ਼ਨਵਿਸਸ਼ੂਕਨਿਪਾਤਨਾਦ੍ਬਨ੍ਧਨਾਦ੍ਧਸ੍ਤਾਭਿਘਾਤਾਚ੍ਚਤੁਸ੍ਪਦੀਗਮਨਾਦਚੌਕ੍ਸਸਲਿਲਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਾਦਵਪੀਡਨਾਚ੍ਛ੍ਰੁਕ੍ਰਵੇਗਵਿਧਾਰਣਾਨ੍ਮੈਥੁਨਾਨ੍ਤੇ ਵਾਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਾਦਿਭਿਰ੍ਮੇਢ੍ਰਮਾਗਮ੍ਯ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਸਤੇਕ੍ਸਤੇ ਵਾ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮੁਪਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਤਮੁਪਦਂਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ||੭||
View original
तत्रातिमैथुनादतिब्रह्मचर्याद्वा तथाऽतिब्रह्मचारिणीं चिरोत्सृष्टां रजस्वलां दीर्घरोमां कर्कशरोमां सङ्कीर्णरोमां निगूढरोमामल्पद्वारां महाद्वारामप्रियामकामामचौक्षसलिलप्रक्षालितयोनिमप्रक्षालितयोनिं योनिरोगोपसृष्टां स्वभावतो वा दुष्टयोनिं वियोनिं वा नारीमत्यर्थमुपसेवमानस्य तथा करजदशनविषशूकनिपातनाद्बन्धनाद्धस्ताभिघाताच्चतुष्पदीगमनादचौक्षसलिलप्रक्षालनादवपीडनाच्छ्रुक्रवेगविधारणान्मैथुनान्ते वाऽप्रक्षालनादिभिर्मेढ्रमागम्य प्रकुपिता दोषाः क्षतेऽक्षते वा श्वयथुमुपजनयन्ति, तमुपदंशमित्याचक्षते ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਸ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਸਮਸ੍ਤੈਰਸਜਾ ਚੇਤਿ ||੮||
View original
स पञ्चविधस्त्रिभिर्दोषैः पृथक् समस्तैरसृजा चेति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਿਕੇ ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਤ੍ਵਕ੍ਪਰਿਪੁਟਨਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮੇਢ੍ਰਤਾ ਪਰੁਸਸ਼ੋਫਤਾ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਵਾਤਵੇਦਨਾਃ; ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਜ੍ਵਰਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਪਕ੍ਵੋਡੁਮ੍ਬਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਸ੍ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਃ ਪਿਤ੍ਤਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚ; ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ ਕਠਿਨਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚ; ਰਕ੍ਤਜੇ ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋਤ੍ਯਰ੍ਥਮਸਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜ੍ਵਰਦਾਹੌ ਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ, ਯਾਪ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਕਦਾਚਿਤ੍; ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਮਵਦਰਣਂ ਚ ਸ਼ੇਫਸਃ ਕਮਿਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਮਰਣਂ ਚੇਤਿ ||੯||
View original
तत्र वातिके पारुष्यं त्वक्परिपुटनं स्तब्धमेढ्रता परुषशोफता विविधाश्च वातवेदनाः; पैत्तिके ज्वरः श्वयथुः पक्वोडुम्बरसङ्काशस्तीव्रदाहः क्षिप्रपाकः पित्तवेदनाश्च; श्लैष्मिके श्वयथुः कण्डूमान् कठिनः स्निग्धः श्लेष्मवेदनाश्च; रक्तजे कृष्णस्फोटप्रादुर्भावोऽत्यर्थमसृक्प्रवृत्तिः पित्तलिङ्गान्यत्यर्थं ज्वरदाहौ शोषश्च, याप्यश्चैव कदाचित्; सर्वजे सर्वलिङ्गदर्शनमवदरणं च शेफसः कृमिप्रादुर्भावो मरणं चेति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤੁ ਦੋਸਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੋਧਃਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੋਰੁਜਾਨੁਜਙ੍ਘਾਸ੍ਵਵਤਿਸ੍ਠਮਾਨਾਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਪਾਦਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ੋਫਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਤਂ ਸ਼੍ਲੀਪਦਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ | ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ||੧੦||
View original
कुपितास्तु दोषा वातपित्तश्लेष्माणोऽधःप्रपन्ना वङ्क्षणोरुजानुजङ्घास्ववतिष्ठमानाः कालान्तरेण पादमाश्रित्य शनैः शोफं जनयन्ति, तं श्लीपदमित्याचक्षते | तत्त्रिविधं- वातपित्तकफनिमित्तमिति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਤਤ੍ਰ, ਵਾਤਜਂ ਖਰਂ ਕਸ੍ਣਂ ਪਰੁਸਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿਲਰੁਜਂ ਪਰਿਸ੍ਫੁਟਤਿ ਚ ਬਹੁਸ਼ਃ; ਪਿਤ੍ਤਜਂ ਤੁ ਪੀਤਾਵਭਾਸਮੀਸਨ੍ਮਦੁ ਜ੍ਵਰਦਾਹਪ੍ਰਾਯਂ ਚ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਂ ਤੁ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਵਭਾਸਂ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਂ ਭਾਰਿਕਂ ਮਹਾਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕਂ ਕਣ੍ਟਕੈਰੁਪਚਿਤਂ ਚ ||੧੧||
View original
तत्र, वातजं खरं कृष्णं परुषमनिमित्तानिलरुजं परिस्फुटति च बहुशः; पित्तजं तु पीतावभासमीषन्मृदु ज्वरदाहप्रायं च; श्लेष्मजं तु श्वेतं स्निग्धावभासं मन्दवेदनं भारिकं महाग्रन्थिकं कण्टकैरुपचितं च ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ਤਤ੍ਰ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤੀਤਮਤਿਮਹਦ੍ਵਲ੍ਮੀਕਜਾਤਂ ਪ੍ਰਸਤਮਿਤਿ ਵਰ੍ਜਨੀਯਾਨਿ ||੧੨||
View original
तत्र संवत्सरातीतमतिमहद्वल्मीकजातं प्रसृतमिति वर्जनीयानि ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪ੍ਯੇਤਾਨਿ ਜਾਨੀਯਾਚ੍ਛ੍ਲੀਪਦਾਨਿ ਕਫੋਚ੍ਛ੍ਰਯਾਤ੍ | ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਨਾ ਕਫਾਤ੍ ||੧੩||
View original
भवन्ति चात्र- त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् | गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति विना कफात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
ਪੁਰਾਣੋਦਕਭੂਯਿਸ੍ਠਾਃ ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਸੁ ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਃ | ਯੇ ਦੇਸ਼ਾਸ੍ਤੇਸੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੀਪਦਾਨਿ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੧੪||
View original
पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः | ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ਪਾਦਵਦ੍ਧਸ੍ਤਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼੍ਲੀਪਦਂ ਜਾਯਤੇ ਨਣਾਮ੍ | ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਨਾਸਿਕੌਸ੍ਠੇਸੁ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦਃ ||੧੫||
View original
पादवद्धस्तयोश्चापि श्लीपदं जायते नृणाम् | कर्णाक्षिनासिकौष्ठेषु केचिदिच्छन्ति तद्विदः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵਦ੍ਧ੍ਯੁਪਦਂਸ਼ਸ਼੍ਲੀਪਦਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੨||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वृद्ध्युपदंशश्लीपदनिदानं नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon