2. śukraśōṇitaśuddhiśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શુક્રશોણિતશુદ્ધિશારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વાત-પિત્ત-શ્લેષ્મ-કુણપ -ગ્રન્થિ-પૂતિપૂય-ક્ષીણ-મૂત્રપુરીષરેતસઃ પ્રજોત્પાદને ન સમર્થા ભવન્તિ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તેષુ વાતવર્ણવેદનં વાતેન, પિત્તવર્ણવેદનં પિત્તેન, શ્લેષ્મવર્ણવેદનં શ્લેષ્મણા, કુણપગન્ધ્યનલ્પં ચ રક્તેન, ગ્રન્થિભૂતં શ્લેષ્મવાતાભ્યાં, પૂતિપૂયનિભં પિત્તશ્લેષ્મભ્યાં, ક્ષીણં પ્રાગુક્તં પિત્તમારુતાભ્યાં, મૂત્રપુરીષગન્ધિ સન્નિપાતેનેતિ | તેષુ કુણપગ્રન્થિપૂતિપૂયક્ષીણરેતસઃ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ, મૂત્રપુરીષરેતસસ્ત્વસાધ્યા ઇતિ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

આર્તવમપિ ત્રિભિર્દોષૈઃ શોણિતચતુર્થૈઃ પૃથગ્દ્વન્દ્વૈઃ સમસ્તૈશ્ચોપસૃષ્ટમબીજં ભવતિ; તદપિ દોષવર્ણવેદનાદિભિર્વિજ્ઞેયમ્ | તેષુ કુણપગ્રન્થિપૂતિપૂયક્ષીણમૂત્રપુરીષપ્રકાશમસાધ્યં , સાધ્યમન્યચ્ચેતિ ||૫||

Adhikarana 5 (6-10) · Śloka 11

ભવન્તિ ચાત્ર- તેષ્વાદ્યાઞ્ શુક્રદોષાંસ્ત્રીન્ સ્નેહસ્વેદાદિભિર્જયેત્ | ક્રિયાવિશેષૈર્મતિમાંસ્તથા ચોત્તરબસ્તિભિઃ ||૬|| પાયયેત નરં સર્પિર્ભિષક્ કુણપરેતસિ | ધાતકીપુષ્પખદિરદાડિમાર્જુનસાધિતમ્ ||૭|| પાયયેદથવા સર્પિઃ શાલસારાદિસાધિતમ્ | ગ્રન્થિભૂતે શટીસિદ્ધં પાલાશે વાઽપિ ભસ્મનિ ||૮|| પરૂષકવટાદિભ્યાં પૂયપ્રખ્યે ચ સાધિતમ્ | પ્રાગુક્તં વક્ષ્યતે યચ્ચ તત્ કાર્યં ક્ષીણરેતસિ ||૯|| વિટ્પ્રભે પાયયેત્ સિદ્ધં ચિત્રકોશીરહિઙ્ગુભિઃ | સ્નિગ્ધં વાન્તં વિરિક્તં ચ નિરૂઢમનુવાસિતમ્ ||૧૦|| યોજયેચ્છુક્રદોષાર્તં સમ્યગુત્તરબસ્તિના |૧૧|

Adhikarana 6 (11) · Śloka 12

સ્ફટિકાભં દ્રવં સ્નિગ્ધં મધુરં મધુગન્ધિ ચ ||૧૧|| શુક્રમિચ્છન્તિ, કેચિત્તુ તૈલક્ષૌદ્રનિભં તથા |૧૨|

Adhikarana 7 (12-16) · Śloka 16

વિધિમુત્તરબસ્ત્યન્તં કુર્યાદાર્તવશુદ્ધયે ||૧૨|| સ્ત્રીણાં સ્નેહાદિયુક્તાનાં ચતસૃષ્વાર્તવાર્તિષુ | કુર્યાત્કલ્કાન્ પિચૂંશ્ચાપિ પથ્યાન્યાચમનાનિ ચ ||૧૩|| ગ્રન્થિભૂતે પિબેત્ પાઠાં ત્ર્યૂષણં વૃક્ષકાણિ ચ | દુર્ગન્ધિપૂયસઙ્કાશે મજ્જતુલ્યે તથાઽઽર્તવે ||૧૪|| પિબેદ્ભદ્રશ્રિયઃ ક્વાથં ચન્દનક્વાથમેવ ચ | શુક્રદોષહરાણાં ચ યથાસ્વમવચારણમ્ ||૧૫|| યોગાનાં શુદ્ધિકરણં શેષાસ્વપ્યાર્તવાર્તિષુ | અન્નં શાલિયવં મદ્યં હિતં માંસં ચ પિત્તલમ્ ||૧૬||

Adhikarana 8 (17) · Śloka 17

શશાસૃક્પ્રતિમં યત્તુ યદ્વા લાક્ષારસોપમમ્ | તદાર્તવં પ્રશંસન્તિ યદ્વાસો ન વિરઞ્જયેત્ ||૧૭||

Adhikarana 9 (18-20) · Śloka 21

તદેવાતિપ્રસઙ્ગેન પ્રવૃત્તમનૃતાવપિ | અસૃગ્દરં વિજાનીયાદતોઽન્યદ્રક્તલક્ષણાત્ ||૧૮|| અસૃગ્દરો ભવેત્ સર્વઃ સાઙ્ગમર્દઃ સવેદનઃ | તસ્યાતિવૃત્તૌ દૌર્બલ્યં ભ્રમો મૂર્ચ્છા તમસ્તૃષા ||૧૯|| દાહઃ પ્રલાપઃ પાણ્ડુત્વં તન્દ્રા રોગાશ્ચ વાતજાઃ | તરુણ્યા હિતસેવિન્યાસ્તમલ્પોપદ્રવં ભિષક્ ||૨૦|| રક્તપિત્તવિધાનેન યથાવત્ સમુપાચરેત્ |૨૧|

Adhikarana 10 (21-23) · Śloka 23

દોષૈરાવૃતમાર્ગત્વાદાર્તવં નશ્યતિ સ્ત્રિયાઃ ||૨૧|| તત્ર મત્સ્યકુલત્થામ્લતિલમાષસુરા હિતાઃ | પાને મૂત્રમુદશ્વિચ્ચ દધિ શુક્તં ચ ભોજને ||૨૨|| ક્ષીણં પ્રાગીરિતં રક્તં સલક્ષણચિકિત્સિતમ્ | તથાઽપ્યત્ર વિધાતવ્યં વિધાનં નષ્ટરક્તવત્ ||૨૩||

Adhikarana 11 (24) · Śloka 24

એવમદુષ્ટશુક્રઃ શુદ્ધાર્તવા ચ ||૨૪||

Adhikarana 12 (25-30) · Śloka 30

ઋતૌ પ્રથમદિવસાત્ પ્રભૃતિ બ્રહ્મચારિણી દિવાસ્વપ્નાઞ્જનાશ્રુપાતસ્નાનાનુલેપનાભ્યઙ્ગનખચ્છેદનપ્રધાવનહસનકથનાતિશબ્દશ્રવણાવલેખનાનિલાયાસાન્ પરિહરેત્ | કિં કારણં? દિવા સ્વપન્ત્યાઃ સ્વાપશીલઃ, અઞ્જનાદન્ધઃ, રોદનાદ્વિકૃતદૃષ્ટિઃ, સ્નાનાનુલેપનાદ્દુઃખશીલઃ , તૈલાભ્યઙ્ગાત્ કુષ્ઠી, નખાપકર્તનાત્ કુનખી, પ્રધાવનાચ્ચઞ્ચલઃ, હસનાચ્છ્યાવદન્તૌષ્ઠતાલુજિહ્વઃ, પ્રલાપી ચાતિકથનાત્ , અતિશબ્દશ્રવણાદ્બધિરઃ, અવલેખનાત્ ખલતિઃ, મારુતાયાસસેવનાદુન્મત્તો ગર્ભો ભવતીત્યેવમેતાન્ પરિહરેત્ | દર્ભસંસ્તરશાયિનીં કરતલશરાવપર્ણાન્યતમભોજિનીં હવિષ્યં, ત્ર્યહં ચ ભર્તુઃ સંરક્ષેત્ | તતઃ શુદ્ધસ્નાતાં ચતુર્થેઽહન્યહતવાસઃસમલઙ્કૃતાં કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનાં ભર્તારં દર્શયેત્ | તત્ કસ્ય હેતોઃ? ||૨૫|| પૂર્વં પશ્યેદૃતુસ્નાતા યાદૃશં નરમઙ્ગના | તાદૃશં જનયેત્ પુત્રં ભર્તારં દર્શયેદતઃ ||૨૬|| તતો વિધાનં પુત્રીયમુપાધ્યાયઃ સમાચરેત્ | કર્માન્તે ચ ક્રમં હ્યેતમારભેત વિચક્ષણઃ ||૨૭|| તતોઽપરાહ્ણે પુમાન્ માસં બ્રહ્મચારી સર્પિઃસ્નિગ્ધઃ સર્પિઃક્ષીરાભ્યાં શાલ્યોદનં ભુક્ત્વા માસં બ્રહ્મચારિણીં તૈલસ્નિગ્ધાં તૈલમાષોત્તરાહારાં નારીમુપેયાદ્રાત્રૌ સામભિરભિવિશ્વાસ્ય ; વિકલ્પ્યૈવં ચતુર્થ્યાં ષષ્ઠ્યામષ્ટમ્યાં દશમ્યાં દ્વાદશ્યાં ચોપેયાદિતિ પુત્રકામઃ ||૨૮|| એષૂત્તરોત્તરં વિદ્યાદાયુરારોગ્યમેવ ચ | પ્રજાસૌભાગ્યમૈશ્વર્યં બલં ચ દિવસેષુ વૈ ||૨૯|| અતઃ પરં પઞ્ચમ્યાં સપ્તમ્યાં નવમ્યામેકાદશ્યાં ચ સ્ત્રીકામઃ; ત્રયોદશીપ્રભૃતયો નિન્દ્યાઃ ||૩૦||

Adhikarana 13 (31) · Śloka 31

તત્ર પ્રથમે દિવસે ઋતુમત્યાં મૈથુનગમનમનાયુષ્યં પુંસાં ભવતિ, યશ્ચ તત્રાધીયતે ગર્ભઃ સ પ્રસવમાનો વિમુચ્યતે ; દ્વિતીયેઽપ્યેવં સૂતિકાગૃહે વા; તૃતીયેઽપ્યેવમસમ્પૂર્ણાઙ્ગોઽલ્પાયુર્વા ભવતિ; ચતુર્થે તુ સમ્પૂર્ણાઙ્ગો દીર્ઘાયુશ્ચ ભવતિ | ન ચ પ્રવર્તમાને રક્તે બીજં પ્રવિષ્ટં ગુણકરં ભવતિ, યથા નદ્યાં પ્રતિસ્રોતઃ પ્લાવિદ્રવ્યં પ્રક્ષિપ્તં પ્રતિનિવર્તતે નોર્ધ્વં ગચ્છતિ તદ્વદેતદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ | તસ્માન્નિયમવતીં ત્રિરાત્રં પરિહરેત્ | અતઃ પરં માસાદુપેયાત્ ||૩૧||

Adhikarana 14 (32) · Śloka 32

લબ્ધગર્ભાયાશ્ચૈતેષ્વહઃસુ લક્ષ્મણાવટશુઙ્ગસહદેવાવિશ્વદેવાનામન્યતમાં ક્ષીરેણાભિષુત્ય ત્રીંશ્ચતુરો વા બિન્દૂન્ દદ્યાદ્દક્ષિણે નાસાપુટે પુત્રકામાયૈ , ન ચ તાન્નિષ્ઠીવેત્ ||૩૨||

Adhikarana 15 (33) · Śloka 33

ધ્રુવં ચતુર્ણાં સાન્નિધ્યાદ્ગર્ભઃ સ્યાદ્વિધિપૂર્વકમ્ | ઋતુક્ષેત્રામ્બુબીજાનાં સામગ્ર્યાદઙ્કુરો યથા ||૩૩||

Adhikarana 16 (34) · Śloka 34

એવં જાતા રૂપવન્તઃ સત્ત્વવન્તશ્ચિરાયુષઃ | ભવન્ત્યૃણસ્ય મોક્તારઃ સત્પુત્રાઃ પુત્રિણે હિતાઃ ||૩૪||

Adhikarana 17 (35) · Śloka 35

તત્ર તેજોધાતુર્વર્ણાનાં પ્રભવઃ, સ યદા ગર્ભોત્પત્તાવબ્ધાતુપ્રાયો ભવતિ તદા ગર્ભં ગૌરં કરોતિ, પૃથિવીધાતુપ્રાયઃ કૃષ્ણં, પૃથિવ્યાકાશધાતુપ્રાયઃ કૃષ્ણશ્યામં, તોયાકાશધાતુપ્રાયો ગૌરશ્યામમ્ | ‘યાદૃગ્વર્ણમાહારમુપસેવતે ગર્ભિણી તાદૃગ્વર્ણપ્રસવા ભવતિ’ ઇત્યેકે ભાષન્તે | તત્ર દૃષ્ટિભાગમપ્રતિપન્નં તેજો જાત્યન્ધં કરોતિ, તદેવ રક્તાનુગતં રક્તાક્ષં, પિત્તાનુગતં પિઙ્ગાક્ષં, શ્લેષ્માનુગતં શુક્લાક્ષં, વાતાનુગતં વિકૃતાક્ષમિતિ ||૩૫||

Adhikarana 18 (36) · Śloka 36

ભવન્તિ ચાત્ર- ઘૃતપિણ્ડો યથૈવાગ્નિમાશ્રિતઃ પ્રવિલીયતે | વિસર્પત્યાર્તવં નાર્યાસ્તથા પુંસાં સમાગમે ||૩૬||

Adhikarana 19 (37) · Śloka 37

બીજેઽન્તર્વાયુના ભિન્ને દ્વૌ જીવૌ કુક્ષિમાગતૌ | યમાવિત્યભિધીયેતે ધર્મેતરપુરઃસરૌ ||૩૭||

Adhikarana 20 (38) · Śloka 38

પિત્રોરત્યલ્પબીજત્વાદાસેક્યઃ પુરુષો ભવેત્ | સ શુક્રં પ્રાશ્ય લભતે ધ્વજોચ્છ્રાયમસંશયમ્ ||૩૮||

Adhikarana 21 (39) · Śloka 39

યઃ પૂતિયોનૌ જાયેત સ સૌગન્ધિકસઞ્જ્ઞિતઃ | સ યોનિશેફસોર્ગન્ધમાઘ્રાય લભતે બલમ્ ||૩૯||

Adhikarana 22 (40) · Śloka 40

સ્વે ગુદેઽબ્રહ્મચર્યાદ્યઃ સ્ત્રીષુ પુંવત્ પ્રવર્તતે | કુમ્ભીકઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ... |૪૦|

Adhikarana 23 (40-41) · Śloka 41

...ઈર્ષ્યકં શૃણુ ચાપરમ્ ||૪૦|| દૃષ્ટ્વા વ્યવાયમન્યેષાં વ્યવાયે યઃ પ્રવર્તતે | ઈર્ષ્યકઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ,... |૪૧|

Adhikarana 24 (41-42) · Śloka 42

...ષણ્ઢકં શૃણુ પઞ્ચમમ્ ||૪૧|| યો ભાર્યાયામૃતૌ મોહાદઙ્ગનેવ પ્રવર્તતે | તતઃ સ્ત્રીચેષ્ટિતાકારો જાયતે ષણ્ઢસઞ્જ્ઞિતઃ ||૪૨||

Adhikarana 25 (43) · Śloka 43

ઋતૌ પુરુષવદ્વાઽપિ પ્રવર્તેતાઙ્ગના યદિ | તત્ર કન્યા યદિ ભવેત્ સા ભવેન્નરચેષ્ટિતા ||૪૩||

Adhikarana 26 (44) · Śloka 44

આસેક્યશ્ચ સુગન્ધી ચ કુમ્ભીકશ્ચેર્ષ્યકસ્તથા | સરેતસસ્ત્વમી જ્ઞેયા અશુક્રઃ ષણ્ઢસઞ્જ્ઞિતઃ ||૪૪||

Adhikarana 27 (45) · Śloka 45

અનયા વિપ્રકૃત્યા તુ તેષાં શુક્રવહાઃ સિરાઃ | હર્ષાત્ સ્ફુટત્વમાયાન્તિ ધ્વજોચ્છ્રાયસ્તતો ભવેત્ ||૪૫||

Adhikarana 28 (46) · Śloka 46

આહારાચારચેષ્ટાભિર્યાદૃશીભિઃ સમન્વિતૌ | સ્ત્રીપુંસૌ સમુપેયાતાં તયોઃ પુત્રોઽપિ તાદૃશઃ ||૪૬||

Adhikarana 29 (47) · Śloka 47

યદા નાર્યાવુપેયાતાં વૃષસ્યન્ત્યૌ કથઞ્ચન | મુઞ્ચતઃ શુક્રમન્યોન્યમનસ્થિસ્તત્ર જાયતે ||૪૭||

Adhikarana 30 (48-49) · Śloka 49

ઋતુસ્નાતા તુ યા નારી સ્વપ્ને મૈથુનમાવહેત્ | આર્તવં વાયુરાદાય કુક્ષૌ ગર્ભં કરોતિ હિ ||૪૮|| માસિ માસિ વિવર્ધેત ગર્ભિણ્યા ગર્ભલક્ષણમ્ | કલલં જાયતે તસ્યા વર્જિતં પૈતૃકૈર્ગુણૈઃ ||૪૯||

Adhikarana 31 (50) · Śloka 50

સર્પવૃશ્ચિકકૂષ્માણ્ડવિકૃતાકૃતયશ્ચ યે | ગર્ભાસ્ત્વેતે સ્ત્રિયાશ્ચૈવ જ્ઞેયાઃ પાપકૃતો ભૃશમ્ ||૫૦||

Adhikarana 32 (51) · Śloka 51

ગર્ભો વાતપ્રકોપેણ દૌહૃદે વાઽવમાનિતે | ભવેત્ કુબ્જઃ કુણિઃ પઙ્ગુર્મૂકો મિન્મિણ એવ વા ||૫૧||

Adhikarana 33 (52) · Śloka 52

માતાપિત્રોસ્તુ નાસ્તિક્યાદશુભૈશ્ચ પુરાકૃતૈઃ | વાતાદીનાં પ્રકોપેણ ગર્ભો વૈકૃતમાપ્નુયાત્ ||૫૨||

Adhikarana 34 (53) · Śloka 53

મલાલ્પત્વાદયોગાચ્ચ વાયોઃ પક્વાશયસ્ય ચ | વાતમૂત્રપુરીષાણિ ન ગર્ભસ્થઃ કરોતિ હિ ||૫૩||

Adhikarana 35 (54) · Śloka 54

જરાયુણા મુખે ચ્છન્ને કણ્ઠે ચ કફવેષ્ટિતે | વાયોર્માર્ગનિરોધાચ્ચ ન ગર્ભસ્થઃ પ્રરોદિતિ ||૫૪||

Adhikarana 36 (55) · Śloka 55

નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નાન્ ગર્ભોઽધિગચ્છતિ | માતુર્નિશ્વસિતોચ્છ્વાસસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નસમ્ભવાન્ ||૫૫||

Adhikarana 37 (56) · Śloka 56

સન્નિવેશઃ શરીરાણાં દન્તાનાં પતનોદ્ભવૌ | તલેષ્વસમ્ભવો યશ્ચ રોમ્ણામેતત્ સ્વભાવતઃ ||૫૬||

Adhikarana 38 (57) · Śloka 57

ભાવિતાઃ પૂર્વદેહેષુ સતતં શાસ્ત્રબુદ્ધયઃ | ભવન્તિ સત્ત્વભૂયિષ્ઠાઃ પૂર્વજાતિસ્મરા નરાઃ ||૫૭||

Adhikarana 39 (58) · Śloka 58

કર્મણા ચોદિતો યેન તદાપ્નોતિ પુનર્ભવે | અભ્યસ્તાઃ પૂર્વદેહે યે તાનેવ ભજતે ગુણાન્ ||૫૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને શુક્રશોણિતશુદ્ધિશારીરં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ||૨||