Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਸ਼ਿਰੋ ਰੁਜਤਿ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ |
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਰਕ੍ਤੇਨ ਕ੍ਸਯੇਣ ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਸ੍ਤਥਾ ||੩||
ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾਨਨ੍ਤਵਾਤਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਸ਼ਙ੍ਖਕੈਃ |
ਏਕਾਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੪||
View original
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
शिरो रुजति मर्त्यानां वातपित्तकफैस्त्रिभिः |
सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा ||३||
सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः |
एकादशप्रकारस्य लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||४||
Adhikarana 2 (5) · Śloka 5
ਯਸ੍ਯਾਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਰੁਜਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੀਵ੍ਰਾ ਨਿਸ਼ਿ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ |
ਬਨ੍ਧੋਪਤਾਪੈਸ਼੍ਚ ਭਵੇਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਸ ਸਮੀਰਣੇਨ ||੫||
View original
यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् |
बन्धोपतापैश्च भवेद्विशेषः शिरोभितापः स समीरणेन ||५||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
ਯਸ੍ਯੋਸ੍ਣਮਙ੍ਗਾਰਚਿਤਂ ਯਥੈਵ ਦਹ੍ਯੇਤ ਧੂਪ੍ਯੇਤ ਸ਼ਿਰੋਕ੍ਸਿਨਾਸਮ੍ |
ਸ਼ੀਤੇਨ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਭਵੇਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਸ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਾਤ੍ ||੬||
View original
यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव दह्येत धूप्येत शिरोक्षिनासम् |
शीतेन रात्रौ च भवेद्विशेषः शिरोभितापः स तु पित्तकोपात् ||६||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ਸ਼ਿਰੋਗਲਂ ਯਸ੍ਯ ਕਫੋਪਦਿਗ੍ਧਂ ਗੁਰੁ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮਥੋ ਹਿਮਂ ਚ |
ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਿਕੂਟਂ ਵਦਨਂ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਸ ਕਫਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ ||੭||
View original
शिरोगलं यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमथो हिमं च |
शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोभितापः स कफप्रकोपात् ||७||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਤ੍ਰਿਤਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸਮੁਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ |੮|
View original
शिरोभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति |८|
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਮਕਃ ਪਿਤ੍ਤਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਭਵੇਚ੍ਚ ||੮||
View original
रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 10
ਵਸਾਬਲਾਸਕ੍ਸਤਸਮ੍ਭਵਾਨਾਂ ਸ਼ਿਰੋਗਤਾਨਾਮਿਹ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯੇਣ |
ਕ੍ਸਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਸ਼ਿਰਸੋਭਿਤਾਪਃ ਕਸ੍ਟੋ ਭਵੇਦੁਗ੍ਰਰੁਜੋਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ ||੯||
ਸਂਸ੍ਵੇਦਨਚ੍ਛਰ੍ਦਨਧੂਮਨਸ੍ਯੈਰਸਗ੍ਵਿਮੋਕ੍ਸੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ |੧੦|
View original
वसाबलासक्षतसम्भवानां शिरोगतानामिह सङ्क्षयेण |
क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् ||९||
संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति |१०|
Adhikarana 8 (10) · Śloka 11
ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮ੍ਭਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਸ੍ਫੁਟਤੀਵ ਚਾਨ੍ਤਃ ||੧੦||
ਘ੍ਰਾਣਾਚ੍ਚ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ਸਲਿਲਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਕਮਿਭਿਃ ਸ ਘੋਰਃ |੧੧|
View original
निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं सम्भक्ष्यमाणं स्फुटतीव चान्तः ||१०||
घ्राणाच्च गच्छेत्सलिलं सरक्तं शिरोभितापः कृमिभिः स घोरः |११|
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 13
ਸੂਰ੍ਯੋਦਯਂ ਯਾ ਪ੍ਰਤਿ ਮਨ੍ਦਮਨ੍ਦਮਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਂ ਰੁਕ੍ ਸਮੁਪੈਤਿ ਗਾਢਮ੍ ||੧੧||
ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ਚਾਂਸ਼ੁਮਤਾ ਸਹੈਵ ਸੂਰ੍ਯਾਪਵਤ੍ਤੌ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਚ |
ਸ਼ੀਤੇਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਲਭਤੇ ਕਦਾਚਿਦੁਸ੍ਣੇਨ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸੁਖਮਾਪ੍ਨੁਯਾਚ੍ਚ ||੧੨||
ਤਂ ਭਾਸ੍ਕਰਾਵਰ੍ਤਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਕਸ੍ਟਤਮਂ ਵਿਕਾਰਮ੍ |੧੩|
View original
सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढम् ||११||
विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च |
शीतेन शान्तिं लभते कदाचिदुष्णेन जन्तुः सुखमाप्नुयाच्च ||१२||
तं भास्करावर्तमुदाहरन्ति सर्वात्मकं कष्टतमं विकारम् |१३|
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15
ਦੋਸਾਸ੍ਤੁ ਦੁਸ੍ਟਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਮਨ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯ ਘਾਟਾਸੁ ਰੁਜਾਂ ਸੁਤੀਵ੍ਰਾਮ੍ ||੧੩||
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਾਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਿ ਸ਼ਙ੍ਖਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਰੋਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ |
ਗਣ੍ਡਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਤੁ ਕਰੋਤਿ ਕਮ੍ਪਂ ਹਨੁਗ੍ਰਹਂ ਲੋਚਨਜਾਂਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਨ੍ ||੧੪||
ਅਨਨ੍ਤਵਾਤਂ ਤਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯੋਤ੍ਥਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਵਿਕਾਰਮ੍ |੧੫|
View original
दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां सम्पीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम् ||१३||
कुर्वन्ति साक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु |
गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान् ||१४||
अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् |१५|
Adhikarana 11 (15) · Śloka 16
ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਾਰ੍ਧਮਤੀਵ ਜਨ੍ਤੋਃ ਸਮ੍ਭੇਦਤੋਦਭ੍ਰਮਸ਼ੂਲਜੁਸ੍ਟਮ੍ ||੧੫||
ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਦਸ਼ਾਹਾਦਥਵਾਪ੍ਯਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਧਭੇਦਂ ਤ੍ਰਿਤਯਾਦ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ |੧੬|
View original
यस्योत्तमाङ्गार्धमतीव जन्तोः सम्भेदतोदभ्रमशूलजुष्टम् ||१५||
पक्षाद्दशाहादथवाऽप्यकस्मात्तस्यार्धभेदं त्रितयाद्व्यवस्येत् |१६|
Adhikarana 12 (16-18) · Śloka 18
ਸ਼ਙ੍ਖਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਵਾਯੁਰੁਦੀਰ੍ਣਵੇਗਃ ਕਤਾਨੁਯਾਤ੍ਰਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੈਃ ||੧੬||
ਰੁਜਃ ਸੁਤੀਵ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਤਨੋਤਿ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਹਿ ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਸ੍ਤੁ |
ਸੁਕਸ੍ਟਮੇਨਂ ਖਲੁ ਸ਼ਙ੍ਖਕਾਖ੍ਯਂ ਮਹਰ੍ਸਯੋ ਵੇਦਵਿਦਃ ਪੁਰਾਣਾਃ ||੧੭||
ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯੁਦ੍ਗਤਮਤ੍ਯੁਕਲ੍ਪਂ ਭਿਸਕ੍ਸਹਸ੍ਰੈਰਪਿ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਮ੍ ||੧੮||
View original
शङ्खाश्रितो वायुरुदीर्णवेगः कृतानुयात्रः कफपित्तरक्तैः ||१६||
रुजः सुतीव्राः प्रतनोति मूर्ध्नि विशेषतश्चापि हि शङ्खयोस्तु |
सुकष्टमेनं खलु शङ्खकाख्यं महर्षयो वेदविदः पुराणाः ||१७||
व्याधिं वदन्त्युद्गतमृत्युकल्पं भिषक्सहस्रैरपि दुर्निवारम् ||१८||
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ||२५||