24. pratiśyāyapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પ્રતિશ્યાયપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

નારીપ્રસઙ્ગઃ શિરસોઽભિતાપો ધૂમો રજઃ શીતમતિપ્રતાપઃ | સન્ધારણં મૂત્રપુરીષયોશ્ચ સદ્યઃ પ્રતિશ્યાયનિદાનમુક્તમ્ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ચયં ગતા મૂર્ધનિ મારુતાદયઃ પૃથક્ સમસ્તાશ્ચ તથૈવ શોણિતમ્ | પ્રકોપ્યમાણા વિવિધૈઃ પ્રકોપણૈર્નૃણાં પ્રતિશ્યાયકરા ભવન્તિ હિ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

શિરોગુરુત્વં ક્ષવથોઃ પ્રવર્તનં તથાઽઙ્ગમર્દઃ પરિહૃષ્ટરોમતા | ઉપદ્રવાશ્ચાપ્યપરે પૃથગ્વિધા નૃણાં પ્રતિશ્યાયપુરઃસરાઃ સ્મૃતાઃ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

આનદ્ધા પિહિતા નાસા તનુસ્રાવપ્રવર્તિની | ગલતાલ્વોષ્ઠશોષશ્ચ નિસ્તોદઃ શઙ્ખયોસ્તથા ||૬|| સ્વરોપઘાતશ્ચ ભવેત્ પ્રતિશ્યાયેઽનિલાત્મકે |૭|

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

ઉષ્ણઃ સપીતકઃ સ્રાવો ઘ્રાણાત્ સ્રવતિ પૈત્તિકે ||૭|| કૃશોઽતિપાણ્ડુઃ સન્તપ્તો ભવત્તૃષ્ણાનિ(ભિ)પીડિતઃ | સધૂમં સહસા વહ્નિં વમતીવ ચ માનવઃ ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

કફઃ કફકૃતે ઘ્રાણાચ્છુક્લઃ શીતઃ સ્રવેન્મુહુઃ | શુક્લાવભાસઃ શૂનાક્ષો ભવેદ્ગુરુશિરોમુખઃ ||૯|| શિરોગલૌષ્ઠતાલૂનાં કણ્ડૂયનમતીવ ચ |૧૦|

Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 11

ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રતિશ્યાયો યોઽકસ્માદ્વિનિવર્તતે ||૧૦|| સમ્પક્વો વાઽપ્યપક્વો વા સ સર્વપ્રભવઃ સ્મૃતઃ | લિઙ્ગાનિ ચૈવ સર્વેષાં પીનસાનાં ચ સર્વજે ||૧૧||

Adhikarana 9 (12-13) · Śloka 14

રક્તજે તુ પ્રતિશ્યાયે રક્તાસ્રાવઃ પ્રવર્તતે | તામ્રાક્ષશ્ચ ભવેજ્જન્તુરુરોઘાતપ્રપીડિતઃ ||૧૨|| દુર્ગન્ધોચ્છ્વાસવદનસ્તથા ગન્ધાન્ન વેત્તિ ચ | મૂર્ચ્છન્તિ ચાત્ર કૃમયઃ શ્વેતાઃ સ્નિગ્ધાસ્તથાઽણવઃ ||૧૩|| કૃમિમૂર્ધવિકારેણ સમાનં ચાસ્ય લક્ષણમ્ |૧૪|

Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 16

પ્રક્લિદ્યતિ પુનર્નાસા પુનશ્ચ પરિશુષ્યતિ ||૧૪|| મુહુરાનહ્યતે ચાપિ મુહુર્વિવ્રિયતે તથા | નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસદૌર્ગન્ધ્યં તથા ગન્ધાન્ન વેત્તિ ચ ||૧૫|| એવં દુષ્ટપ્રતિશ્યાયં જાનીયાત્ કૃચ્છ્રસાધનમ્ |૧૬|

Adhikarana 11 (16-17) · Śloka 17

સર્વ એવ પ્રતિશ્યાયા નરસ્યાપ્રતિકારિણઃ ||૧૬|| કાલેન રોગજનના જાયન્તે દુષ્ટપીનસાઃ | બાધિર્યમાન્ધ્યમઘ્રાણં ઘોરાંશ્ચ નયનામયાન્ | કાસાગ્નિસાદશોફાંશ્ચ વૃદ્ધાઃ કુર્વન્તિ પીનસાઃ ||૧૭||

Adhikarana 12 (18) · Śloka 18

નવં પ્રતિશ્યાયમપાસ્ય સર્વમુપાચરેત્ સર્પિષ એવ પાનૈઃ | સ્વેદૈર્વિચિત્રૈર્વમનૈશ્ચ યુક્તૈઃ કાલોપપન્નૈરવપીડનૈશ્ચ ||૧૮||

Adhikarana 13 (19) · Śloka 19

અપચ્યમાનસ્ય હિ પાચનાર્થં સ્વેદો હિતોઽમ્લૈરહિમં ચ ભોજ્યમ્ | નિષેવ્યમાણં પયસાઽઽર્દ્રકં વા સમ્પાચયેદિક્ષુવિકારયોગૈઃ ||૧૯||

Adhikarana 14 (20) · Śloka 20

પક્વં ઘનં ચાપ્યવલમ્બમાનં શિરોવિરેકૈરપકર્ષયેત્તમ્ | વિરેચનાસ્થાપનધૂમપાનૈરવેક્ષ્ય દોષાન્ કવલગ્રહૈશ્ચ ||૨૦||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 21

નિવાતશય્યાસનચેષ્ટનાનિ મૂર્ધ્નો ગુરૂષ્ણં ચ તથૈવ વાસઃ | તીક્ષ્ણા વિરેકાઃ શિરસઃ સધૂમા રૂક્ષં યવાન્નં વિજયા ચ સેવ્યા ||૨૧||

Adhikarana 16 (22) · Śloka 22

શીતામ્બુયોષિચ્છિશિરાવગાહચિન્તાતિરૂક્ષાશનવેગરોધાન્ | શોકં ચ મદ્યાનિ નવાનિ ચૈવ વિવર્જયેત્ પીનસરોગજુષ્ટઃ ||૨૨||

Adhikarana 17 (23) · Śloka 23

છર્દ્યઙ્ગસાદજ્વરગૌરવાર્તમરોચકારત્યતિસારયુક્તમ્ | વિલઙ્ઘનૈઃ પાચનદીપનીયૈરુપાચરેત્ પીનસિનં યથાવત્ ||૨૩||

Adhikarana 18 (24) · Śloka 24

બહુદ્રવૈર્વાતકફોપસૃષ્ટં પ્રચ્છર્દયેત્ પીનસિનં વયઃસ્થમ્ | ઉપદ્રવાંશ્ચાપિ યથોપદેશં સ્વૈર્ભેષજૈર્ભોજનસંવિધાનૈઃ | જયેદ્વિદિત્વા મૃદુતાં ગતેષુ પ્રાગ્લક્ષણેષૂક્તમથાદિશેચ્ચ ||૨૪||

Adhikarana 19 (25) · Śloka 26

વાતિકે તુ પ્રતિશ્યાયે પિબેત્ સર્પિર્યથાક્રમમ્ | પઞ્ચભિર્લવણૈઃ સિદ્ધં પ્રથમેન ગણેન ચ ||૨૫|| નસ્યાદિષુ વિધિં કૃત્સ્નમવેક્ષેતાર્દિતેરિતમ્ |૨૬|

Adhikarana 20 (26-28) · Śloka 28

પિત્તરક્તોત્થયોઃ પેયં સર્પિર્મધુરકૈઃ શૃતમ્ ||૨૬|| પરિષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચ કુર્યાદપિ ચ શીતલાન્ | શ્રીસર્જરસપત્તઙ્ગપ્રિયઙ્ગુમધુશર્કરાઃ ||૨૭|| દ્રાક્ષામધૂલિકાગોજીશ્રીપર્ણીમધુકૈસ્તથા | યુજ્યન્તે કવલાશ્ચાત્ર વિરેકો મધુરૈરપિ ||૨૮||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 30

ધવત્વક્ત્રિફલાશ્યામાતિલ્વકૈર્મધુકેન ચ | શ્રીપર્ણીરજનીમિશ્રૈઃ ક્ષીરે દશગુણે પચેત્ ||૨૯|| તૈલં કાલોપપન્નં તન્નસ્યં સ્યાદનયોર્હિતમ્ |૩૦|

Adhikarana 22 (30-33) · Śloka 33

કફજે સર્પિષા સ્નિગ્ધં તિલમાષવિપક્વયા ||૩૦|| યવાગ્વા વામયેદ્વાન્તઃ કફઘ્નં ક્રમમાચરેત્ | ઉભે બલે બૃહત્યૌ ચ વિડઙ્ગં સત્રિકણ્ટકમ્ ||૩૧|| શ્વેતામૂલં સદાભદ્રાં વર્ષાભૂં ચાત્ર સંહરેત્ | તૈલમેભિર્વિપક્વં તુ નસ્યમસ્યોપકલ્પયેત્ ||૩૨|| સરલાકિણિહીદારુનિકુમ્ભેઙ્ગુદિભિઃ કૃતાઃ | વર્તયશ્ચોપયોજ્યાઃ સ્યુર્ધૂમપાને યથાવિધિ ||૩૩||

Adhikarana 23 (34-35) · Śloka 35

સર્પીંષિ કટુતિક્તાનિ તીક્ષ્ણધૂમાઃ કટૂનિ ચ | ભેષજાન્યુપયુક્તાનિ હન્યુઃ સર્વપ્રકોપજમ્ ||૩૪|| રસાઞ્જને સાતિવિષે મુસ્તાયાં ભદ્રદારુણિ | તૈલં વિપક્વં નસ્યાર્થે વિદધ્યાચ્ચાત્ર બુદ્ધિમાન્ ||૩૫||

Adhikarana 24 (36-37) · Śloka 38

મુસ્તા તેજોવતી પાઠા કટ્ફલં કટુકા વચા | સર્ષપાઃ પિપ્પલીમૂલં પિપ્પલ્યઃ સૈન્ધવાગ્નિકૌ ||૩૬|| તુત્થં કરઞ્જબીજં ચ લવણં ભદ્રદારુ ચ | એતૈઃ કૃતં કષાયં તુ કવલે સમ્પ્રયોજયેત્ ||૩૭|| હિતં મૂર્ધવિરેકે ચ તૈલમેભિર્વિપાચિતમ્ |૩૮|

Adhikarana 25 (38-41) · Śloka 41

ક્ષીરમર્ધજલે ક્વાથ્યં જાઙ્ગલૈર્મૃગપક્ષિભિઃ ||૩૮|| પુષ્પૈર્વિમિશ્રં જલજૈર્વાતઘ્નૈરૌષધૈરપિ | હિમે ક્ષીરાવશિષ્ટેઽસ્મિન્ ઘૃતમુત્પાદ્ય યત્નતઃ ||૩૯|| સર્વગન્ધસિતાનન્તામધુકં ચન્દનં તથા | આવાપ્ય વિપયેદ્ભૂયો દશક્ષીરં તુ તદ્ઘૃતમ્ ||૪૦|| નસ્યે પ્રયુક્તમુદ્રિક્તાન્ પ્રતિશ્યાયાન્ વ્યપોહતિ | યથાસ્વં દોષશમનૈસ્તૈલં કુર્યાચ્ચ યત્નતઃ ||૪૧||

Adhikarana 26 (42) · Śloka 42

સમૂત્રપિત્તાશ્ચોદ્દિષ્ટાઃ ક્રિયાઃ કૃમિષુ યોજયેત્ | યાપનાર્થં કૃમિઘ્નાનિ ભેષજાનિ ચ બુદ્ધિમાન્ ||૪૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 24

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે પ્રતિશ્યાયપ્રતિષેધો નામ ચતુર્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ ||૨૪||