7. madātyayādicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana madAtyayAdicikitsitAdhyAyaH madAtyaye cikitsAprakAraH (2-1) · Śloka 1

આથાતો મદાત્યયાદિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) યં દોષમધિકં પશ્યેત્તસ્યાદૌ પ્રતિકારયેત્| કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા ચ તુલ્યદોષે મદાત્યયે||૧||

Adhikarana tatra hetuH (2) · Śloka 2

પિત્તમારુતપર્યન્તઃ પ્રાયેણ હિ મદાત્યયઃ| |૨|

Adhikarana madyotpannavyAdhermadyamevauShadham (2-3) · Śloka 3

| હીનમિથ્યાતિપીતેન યો વ્યાધિરુપજાયતે||૨|| સમપીતેન તેનૈવ સ મદ્યેનોપશામ્યતિ| |૩|

Adhikarana madyasya viShasAdRuSyam (3) · Śloka 3

| મદ્યસ્ય વિષસાદૃશ્યાત્|૩|

Adhikarana ataH viShajavyAdherapi viShAntaramauShadham (3-4) · Śloka 4

| વિષં તૂત્કર્ષવૃત્તિભિઃ||૩|| તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈર્યોગાદ્વિષાન્તરમપેક્ષતે| |૪|

Adhikarana madyotpannavyAdhermadyauShadhatve upapattiH (4-7) · Śloka 7

| તીક્ષ્ણોષ્ણેનાતિમાત્રેણ પીતેનામ્લવિદાહિના||૪|| મદ્યેનાન્નરસક્લેદો વિદગ્ધઃ ક્ષારતાં ગતઃ| યાન્ કુર્યાન્મદતૃણ્મોહજ્વરાન્તર્દાહવિભ્રમાન્||૫|| મદ્યોત્ક્લિષ્ટેન દોષેણ રુદ્ધઃ સ્રોતઃસુ મારુતઃ| સુતીવ્રા વેદના યાશ્ચ શિરસ્યસ્થિષુ સન્ધિષુ||૬|| જીર્ણામમદ્યદોષસ્ય પ્રકાઙ્ક્ષાલાઘવે સતિ| યૌગિકં વિધિવદ્યુક્તં મદ્યમેવ નિહન્તિ તાન્||૭||

Adhikarana atra hetuH (8) · Śloka 8

ક્ષારો હિ યાતિ માધુર્યં શીઘ્રમમ્લોપસંહિતઃ| મદ્યમમ્લેષુ ચ શ્રેષ્ઠં દોષવિષ્યન્દનાદલમ્||૮||

Adhikarana guNayuktaM madyaM dhAtusAmyakaram (9) · Śloka 9

તીક્ષ્ણોષ્ણાદ્યૈઃ પુરા પ્રોક્તૈર્દીપનાદ્યૈસ્તથા ગુણૈઃ| સાત્મ્યત્વાચ્ચ તદેવાસ્ય ધાતુસામ્યકરં પરમ્||૯||

Adhikarana pAnAtyayauShadhakAlaH (10) · Śloka 10

સપ્તાહમષ્ટરાત્રં વા કુર્યાત્પાનાત્યયૌષધમ્| જીર્યત્યેતાવતા પાનં કાલેન વિપથાશ્રિતમ્||૧૦||

Adhikarana tataH paraM yathAyathaM rogauShadham (11) · Śloka 11

પરં તતોઽનુબધ્નાતિ યો રોગસ્તસ્ય ભેષજમ્| યથાયથં પ્રયુઞ્જીત કૃતપાનાત્યયૌષધઃ||૧૧||

Adhikarana vAtAdike madAtaye piShTakRutaM madyam vAtAdike madAtaye mAMsarasAH vAtAdike madAtaye rAgaShADavAH vAtAdike madAtaye godhUmamAShAnnam vAtAdike madAtaye acCavArUNI vAtAdike madAtaye svarasakkAthAH vAtAdike madAtaye mastvAdi vAtAdike madAtaye aBya~ggAdi vAtAdike madAtaye prAvaraNam vAtAdike madAtaye dhUmo~anulepanaM ca vAtAdike madAtaye stryaH (12-19) · Śloka 19

તત્ર વાતોલ્બણે મદ્યં દધાતિપિષ્ટકૃતં યુતમ્| બીજપૂરકવ્રુક્ષામ્લકોલદાડિમદીપ્યકૈઃ||૧૨|| યવાનીહપુષાજાજીવ્યોષત્રિલવણાર્દ્રકૈઃ| શુલ્યિર્માંસૈર્હરિતકૈઃ સ્નેહવદ્ભિશ્ચ સકુભિઃ||૧૩|| ઉષ્ણસ્નિગ્ધામ્લલવણા મેદ્યમાંસરસા હિતાઃ| આમ્રામ્રાતકપેશીભિઃ સંસ્કૃતા રાગષાડવાઃ||૧૪|| ગોધૂમમાષવિકૃતિર્મૃદુશ્ચિત્રા મુખપ્રિયા| આર્દ્રિકાર્દ્રકકુલ્માષસુક્તમાંસાદિગર્ભિણી||૧૫|| સુરભિર્લવણા શીતા નિર્ગદા વાઽચ્છવારુણી| સરસો દાડિમાત્ ક્વાથઃ પઞ્ચમૂલાત્કનીયસઃ||૧૬|| શુણ્ઠીધાન્યાત્તથા મુસ્તુસુક્તામ્ભોચ્છામ્લકાઞ્જિકમ્ અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનમુષ્ણં પ્રાવરણં ઘનમ્||૧૭|| ઘનશ્ચાગુરુજો ધૂપઃ પઙ્કશ્ચાગુરુકુઙ્કુમઃ| કુચોરુશ્રોણિશાલિન્યો યૌવનોષ્ણાઙ્ગયષ્ટયઃ||૧૮|| હર્ષેણાલિઙ્ગને યુક્તાઃ પ્રિયાઃ સંવાહનેષુ ચ| |૧૯|

Adhikarana pittAdhike shArkarAdimadyam pittAdhike pAnakam (19-21) · Śloka 21

| પિત્તોલ્બણે બહુજલં શાર્કરં મધુ વા યુતમ્||૧૯|| રસૈર્દાડિમખર્જૂરભવ્યદ્રાક્ષાપરૂષજૈઃ| સુશીતં સસિતાસક્તુ યોજ્યં તાદૃક્ ચ પાનકમ્||૨૦|| સ્વાદુવર્ગકષાયૈર્વા યુક્તં મદ્યં સમાક્ષિકમ્| |૨૧|

Adhikarana pittAdhike shAlyAdyannam (21-22) · Śloka 22

| શાલિષષ્ટિકમશ્નીયાચ્છશાજૈણકપિઞ્જલૈઃ||૨૧|| સતીનમુદ્ગામલકપટોલીદાડિમૈ રસૈઃ| |૨૨|

Adhikarana pittAdhike samutlkiShTakaPapitte vamanam,pittAdhike tataH saMsargIkramaH (22-24) · Śloka 24

| કફપિત્તં સમુક્ત્લિષ્ટમુલ્લિખેત્તૃડ્વિદાહવાન્||૨૨|| પીત્વાઽમ્બુ શીતં મદ્યં વા ભૂરીક્ષુરસસંયુતમ્| દ્રાક્ષારસં વા સંસર્ગી તર્પણાદિઃ પરં હિતઃ||૨૩|| તથાઽગ્નિર્દીપ્યતે તસ્ય દોષશેષાન્નપાચનઃ| |૨૪|

Adhikarana pittAdhike saraktaniShThIvakAsAdau auShadham (24-26) · Śloka 26

| કાસે સરક્તનિષ્ઠીવે પાર્શ્વસ્તનરુજાસુ ચ||૨૪|| તૃષ્ણાયાં સવિદાહાયાં સોત્ક્લેશે હૃદયોરસિ| ગુડૂચીભદ્રમુસ્તાનાં પટોલસ્યાથવ રસમ્||૨૫|| સશૃઙ્ગબેરં યુઞ્જીત તિત્તિરિપ્રતિભોજનમ્| |૨૬|

Adhikarana pittAdhike atitRuShNAdau pAnamannaM ca (26-27) · Śloka 27

| તૃષ્યતે ચાતિ બલવદ્વાતપિત્તે સમુદ્ધતે||૨૬|| દદ્યાદ્ દ્રાક્ષારસં પાનં શીતં દોષાનુલોમનમ્| જીર્ણેઽદ્યાન્મધુરામ્લેન છાગમાંસરસેન ચ||૨૭||

Adhikarana pittAdhike tRuShNAyAM pAnam (28-29) · Śloka 29

તૃષ્યલ્પશઃ પિબેન્મદ્યં મદં રક્ષન્ બહૂદકમ્| મુસ્તદાડિમલાજામ્બુ જલં વા પર્ણિનીશૃતમ્||૨૮|| પાટલ્યુત્પલકન્દૈર્વા સ્વભાવાદેવ વા હિમમ્| |૨૯|

Adhikarana pittAdhike abdhAtukShINAdau pAnam (29-30) · Śloka 30

| મદ્યાતિપાનાદબ્ધાતૌ ક્ષીણે તેજસિ ચોદ્ધતે||૨૯|| યઃ શુષ્કગલતાલોવ્ષ્ઠો જિહ્વાં નિષ્કૃષ્ય ચેષ્ટતે| પાયયેત્કામતોઽમ્ભસ્તં નિશીથપવનાહતમ્||૩૦||

Adhikarana pittAdhike tRu~aNAnAshako mukhAlepaH (31) · Śloka 31

કોલદાડિમવૃક્ષામ્લચુક્રીકાચુક્રિકારસઃ| પઞ્ચામ્લકો મુખાલેપઃ સદ્યસ્તૃષ્ણં નિયચ્છતિ||૩૧||

Adhikarana pittAdhike dAhe~atishishiro vidhiH pittAdhike dAhe~arohiNIshirAvedhaH (32-33) · Śloka 33

ત્વચં પ્રાપ્તશ્ચ પાનોષ્મા પિત્તરક્તાભિમૂર્ચ્છિતઃ| દાહં પ્રકુરુતે ઘોરં તત્રાતિશિશિરો વિધિઃ||૩૨|| અશામ્યતિ રસૈસ્તૃપ્તે રોહિણીં વ્યધયેચ્છિરામ્| |૩૩|

Adhikarana kaPAdhike vamanopavAsau,kaPAdike shuNThyAdishItakashAyaH (33-34) · Śloka 34

| ઉલ્લેખનોપવાસાભ્યાં જયેચ્છ્લેષ્મોલ્બણં પિબેત્||૩૩|| શીતં શુણ્ઠીસ્થિરોદીચ્યદુઃસ્પર્શાન્યતમોદકમ્| |૩૪|

Adhikarana kaPAdhike nirAmakShudhite shArkarAdimadyam (34-35) · Śloka 35

| નિરામં ક્ષુધિતં કાલે પાયયેદ્વહુમાક્ષિકમ્||૩૪|| શાર્કરં મધુ વા જીર્ણમરિષ્ટં સીધુમેવ વા| રૂક્ષતર્પણસંયુક્તં યવાનીનાગરાન્વિતમ્||૩૫||

Adhikarana kaPAdike yavagodhUmAdyannaM mAMsarasaSca (36-37) · Śloka 37

યૂષેણ યવગોધૂમં તનુનાઽલ્પેન ભોજયેત્| ઉષ્ણામ્લકટુતિક્તેન કૌલત્થેનાલ્પસર્પિષા||૩૬|| શુષ્કમૂલકજૈશ્ચ્છાગૈ રસૈર્વા ધન્વચારિણામ્| સામ્લવેતસવૃક્ષામ્લપટોલીવ્યોષદાડિમૈઃ||૩૭||

Adhikarana kaPAdike mAMsaM mAdhavapAnaM ca (38-40) · Śloka 40

પ્રભૂતશુણ્ઠીમરિચહરિતાર્દ્રકપેશિકમ્| બીજપૂરરસાદ્યમ્લભૃષ્ટનીરસર્વતિતમ્||૩૮|| કરીરકરમર્દાદિ રોચિષ્ણુ બહુશાલનમ્| પ્રવ્યક્તાષ્ટાઙ્ગલવણં વિકલ્પિતનિમર્દકમ્||૩૯|| યથાગ્નિ ભક્ષયન્ માંસં માધવં નિગદં પિબેત્| |૪૦|

Adhikarana kaPAdike aShTA~ggalavaNam (40-41) · Śloka 41

| સિતાસૌવર્ચલાજાજીતિત્તિડીકામ્લવેતસમ્||૪૦|| ત્વગેલામરિચાર્ધાંશમષ્ટાઙ્ગલવણં હિતમ્| સ્રોતોવિશુદ્ધ્યગ્નિકરં કફપ્રાયે મદાત્યયે||૪૧||

Adhikarana kaPAdike rUkShoShNodvartanAdi kaPAdike sakAmastrIBiryuttayAjAgaraNam (42-43) · Śloka 43

રૂક્ષોષ્ણોદ્વર્તનોદ્ધર્ષસ્નાનભોજનલઙ્ઘનૈઃ| સકામાભિઃ સહ સ્ત્રીભિર્યુક્ત્યા જાગરણેન ચ||૪૨|| મદાત્યયઃ કફપ્રાયઃ શીઘ્રં સમુપશામ્યતિ| |૪૩|

Adhikarana sannipAte dashavidhe cikitsA (43-44) · Śloka 44

| યદિદં કર્મ નિર્દિષ્ટં પૃથગ્દોષબલં પ્રતિ||૪૩|| સન્નિપાતે દશવિધે તચ્છ્હેષેઽપિ વિકલ્પયેત્| |૪૪|

Adhikarana sannipAte tvAgAdi pAnakam (44-46) · Śloka 46

| ત્વઙ્નાગપુષ્પમગધામરિચાજાજિધાન્યકૈઃ||૪૪|| પરુષકમધૂકૈલાસુરાહ્વૈશ્ચ સિતાન્વિતૈઃ| સકપિત્થરસં હૃદ્યં પાનકં શશિબોવિતમ્||૪૫|| મદાત્યયેષુ સર્વેષુ પેયં રુચ્યગ્નિદીપનમ્| |૪૬|

Adhikarana sannipAte harShaNI kriyA (46-47) · Śloka 47

| નાવિક્ષોભ્ય મનો મદ્યં શરીરમવિહન્ય વા||૪૬|| કુર્યાન્મદાત્યયં તસ્માદિષ્યત હર્ષણી ક્રિયા| |૪૭|

Adhikarana sannipAte eBirashAnte payaH pAnam (47-49) · Śloka 49

| સંશુદ્ધિશમનાદ્યેષુ મદદોષઃ કૃતેષ્વપિ||૪૭|| ન ચેચ્છામ્યેત્કફે ક્ષીણે જાતે દૌર્વલ્યલાઘવે| તસ્ય મદ્યવિદગ્ધસ્ય વાતપિત્તાધિકસ્ય ચ||૪૮|| ગ્રીષ્મોપતપ્તસ્ય તરોર્યથા વર્ષં તથા પયઃ| |૪૯|

Adhikarana payaH pAne upapattiH (49-50) · Śloka 50

મદ્યક્ષીણસ્ય હિ ક્ષીણં ક્ષીરમાશ્વેવ પુષ્યતિ||૪૯|| ઓજસ્તુલ્યં ગુણૈઃ સર્વૈર્વિપરીતં ચ મદ્યતઃ|૫૦|

Adhikarana payasAvihate roge madyapAnam (50-51) · Śloka 51

| પયસા વિહતે રોગે બલે જાતે નિવર્તયેત્||૫૦|| ક્ષીરપ્રયોગં, મદ્યં ચ ક્રમેણાલ્પાલ્પમાચરેત્| ન વિક્ષયધ્વંસકોત્થૈઃ સ્પૃશેતોપદ્રવૈર્યથા||૫૧||

Adhikarana vikShayadhvaMsakayoScikitsA (52-53) · Śloka 53

તયોસ્તુ સ્યાદ્ધૃ ક્ષીરં બસ્તયો બૃંહણાઃ શિવાઃ| અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનાન્યન્નપાનં ચ વાતજિત્||૫૨|| યુક્તમદ્યસ્ય મદ્યોત્થો ન વ્યાધિરુપાજાયતે| અતોઽસ્ય વક્ષ્યતે યોગો યઃ સુખાયૈવ કેવલમ્||૫૩||

Adhikarana surApAnasya guNAH stutiSca (54-67) · Śloka 67

આશ્વિનં યા મહત્તેજો બલં સારસ્વતં ચ યા| દધાત્યૈન્દ્રં ચ યા વીર્યં પ્રભાવં વૈષ્ણવં ચ યા||૫૪|| અસ્ત્રં મકરકેતોર્યા પુરુષાર્થો બલસ્ય યા| સૌત્રામણ્યાં દ્વિજમુખે યા હુતાશે ચ હૂયતે||૫૫|| યા સર્વૌષધિસમ્પૂર્ણાન્મથ્યમાનાત્સુરાસુરૈઃ| મહોદધેઃ સમુદ્ભૂતા શ્રીશશાઙ્કામૃતૈઃ સહ||૫૬|| મધુમાધવમૈરેયસીધુગૌડાસવાદિભિઃ| મદશક્તિમનુજ્જન્તી યા રૂપૈર્બહુભિઃ સ્થિતા||૫૭|| યામાસ્વાદ્ય વિલાસિન્યો યથાર્થં નામ બિભ્રતિ| કુલાઙ્ગનાઽપિ યાં પીત્વા નયત્યુદ્ધતમાનસા||૫૮|| અનઙ્ગાલિઙ્ગિતૈરઙ્ગૈઃ ક્વાપિ ચેતો મુનેરપિ| તરઙ્ગભઙ્ગભ્રુકુટીતર્જનૈર્માનિનીમનઃ||૫૯|| એકં પ્રસાદ્ય કુરુતે યા દ્વયોરપિ નિર્વૃતિમ્| યથાકામં ભટાવાપ્તિપરિહૃષ્ટાપ્સરોગણે||૬૦|| તૃણવત્પુરુષા યુદ્ધે યામાસ્વાદ્ય ત્યજન્ત્યસૂન્| યાં શીલયિત્વાઽપિ ચિરં બહુધા બહુવિગ્રહામ્||૬૧|| નિત્યં હર્ષાતિવેગેન તત્પૂર્વમિવ સેવતે| શોકોદ્વેગારતિભયૈર્યાં દૃષ્ટ્વા નાભિભૂયતે||૬૨|| ગોષ્ઠીમહોત્સવોદ્યાનં ન યસ્યાઃ શોભતે વિના| સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા ચ બહુશો વિયુક્તઃ શોચતે યયા||૬૩|| અપ્રસન્નાઽપિ યા પ્રીત્યૈ પ્રસન્ના સ્વર્ગ એવ યા| અપીન્દ્રં મન્યતે દુઃસ્થં હૃદયસ્થિતયા યયા||૬૪|| અનિર્દેશ્યસુખાસ્વાદા સ્વયંવેદ્યૈવ યા પરમ્| ઇતિ ચિત્રાસ્વવસ્થાસુ પ્રિયામનુકરોતિ યા||૬૫|| પ્રિયાઽતિપ્રિયતાં યાતિ યત્પ્રિયસ્ય વિશેષતઃ| યા પ્રીતિર્યા રતિર્વા વાગ્યા પુષ્ટિરિતિ ચ સ્તુતા||૬૬|| દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસમાનુષૈઃ| પાનપ્રવૃત્તૌ સત્યાં તુ તાં સુરાં વિધિના પિબેત્||૬૭||

Adhikarana madyasya medonilakaPajaroganAshakatvam (68) · Śloka 68

સમ્ભવન્તિ ન તે રોગા મેદોનિલકફોદ્ભવાઃ| વિધિયુક્તાદૃતે મદ્યાદ્યે ન સિધ્યન્તિ દારુણાઃ||૬૮||

Adhikarana madyasyAvashyakatvam (69) · Śloka 69

અસ્તિ દેહસ્ય સાઽવસ્થા યસ્યાં પાનં નિર્વાયતે| અન્યત્ર મદ્યાન્નિગદાદ્વિવિધૌષધસંસ્કૃતાત્||૬૯||

Adhikarana madyaMvinA AnUpAdimAMsaM kathaM pariNamet (70) · Śloka 70

આનૂપં જાઙ્ગલં માંસં વિધિનાઽપ્યુપકલ્પિતમ્| મદ્યં સહાયમપ્રાપ્ય સમ્યક્ પરિણમેત્કથમ્||૭૦||

Adhikarana madyaMvinA lashunaprayoge kiyAn guNaH (71) · Śloka 71

સુતીવ્રમારુતવ્યાધિઘાતિનો લશુનસ્ય ચ| મદ્યમાંસવિયુક્તસ્ય પ્રયોગે સ્યાત્કિયાન્ ગુણઃ||૭૧||

Adhikarana shastrAdikarmaNi madasyAvasyAvasyakatA (72) · Śloka 72

નિગૂઢશલ્યાહરણે શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મણિ| પીતમદ્યો વિષહતે સુખં વૈદ્યવિકત્થનામ્||૭૨||

Adhikarana madyasya shreShThatA (73) · Śloka 73

અનલોત્તેજનં રુચ્યં શોકશ્રમવિનોદકમ્| ન ચાતઃ પરમસ્ત્યન્યદારોગ્યબલપુષ્ટિકૃત્||૭૩||

Adhikarana tasmAdAtmavatA madyaM peyam (74) · Śloka 74

રક્ષતા જીવિતં તસ્માત્પેયમાત્મબતા સદા| આશ્રિતોપાશ્રિતહિતં પરમં ધર્મસાધનમ્||૭૪||

Adhikarana madyasya pAne vidhiH (75-85) · Śloka 85

સ્રાતઃ પ્રણમ્ય સુરવિપ્રગુરૂન્ યથાસ્વં વૃત્તિં વિધાય ચ સમસ્તપરિગ્રહસ્ય| આપાનભૂમિમથ ગન્ધજલાભિષીક્તા- માહારમણ્ડપસમીપગતાં શ્રયેત||૭૫|| સ્વાસ્ત્રૂતેઽથ શયને કમનીયે મિત્રભૃત્યરમણીસમવેતઃ| સ્વં યશઃ કથકચારણસઙ્ઘૈ રુદ્ધતં નિશમયન્નતિલોકમ્||૭૬|| વિલાસિનીનાં ચ વિલાસશોભિ ગીતં સનૃત્યં કલતૂર્યઘોષૈઃ| કાઞ્ચીકલાપૈશ્ચલકિઙ્કિણીકૈઃ ક્રીડાવિહઙ્ગૈશ્ચ કૃતાનુનાદમ્||૭૭|| મણિકનકસમુત્થૈરાવનેયૈર્વિચિત્રૈઃ સજલવિવિધલેખક્ષો-મવસ્ત્રાવૃતાઙ્ગૈઃ| અપિ મુનિજનચિત્તક્ષોભસમ્પાદિનીભિ- શ્ચકિતહરિણલોલપ્રેક્ષણીભિઃ પ્રિયાભિઃ||૭૮|| સ્તનનિતમ્બકૃતાદતિગૌરવા- દલસમાકુલમીશ્વરસમ્ભ્રમાત્| ઇતિ ગતં દધતીભિરસંસ્થિતં તરુણચિત્તવિલોભનકાર્મણમ્||૭૯|| યૌવનાસવમત્તાભિર્વિલાસાધિષ્ઠિતાત્મભિઃ| સઞ્ચાર્યમાણં યુગપત્તન્વઙ્ગીભિરિતસ્તતઃ||૮૦|| તાલવૃન્તનલિનીદલાનિલૈઃ શીતલીકૃતમતીબ શીતલૈઃ| દર્શનેઽપિ વિદધદ્વશાનુગં સ્વાદિતં કિમુત ચિત્તજન્મનઃ||૮૧|| ચૂતરસેન્દુમૃગૈઃ કૃતવાસં મલ્લિકયોજ્જ્વલયા ચ સનાથમ્| સ્ફાટિકશુક્તિગતં સતરઙ્ગં કાન્તમનઙ્ગમિવોદ્વહદઙ્ગમ્||૮૨|| તાલીસાદ્યં ચૂર્ણમેલાદિકં વા હૃદ્યં પ્રાશ્ય પ્રાગ્વયઃસ્થાપનં વા| તત્પ્રાર્થિભ્યો ભૂમિભાગે સુમૃષ્ટે તોયોન્મિશ્રં દાપયિત્વા તતશ્ચ||૮૩|| ઘૃતિમાન્ સ્મૃતિમાન્નિત્યમનૂનાધિકમાચરન્| ઉચિતેનોપચારેણ સર્વમેવોપપાદયન્||૮૪|| જિતવિકસિતાસિતસરો જનયનસઙ્ક્રાન્તિવર્ધિતશ્રીકમ્| કાન્ટમુખમિવ સૌરભ- હૃતમધુપગણં પિબેન્મદ્યમ્||૮૫||

Adhikarana pAnAnantaraM Bojanam BojanAnantaraM punH pAnam nishi madyapAnamalpameva (86) · Śloka 86

પીત્વૈવં ચષકદ્વયં પરિજનં સન્માન્ય સર્વં તતો ગત્વાઽઽહારભુવં પુરઃ સુભિષજો ભુઞ્જીત ભૂયોઽત્ર ચ| માંસાપૂપઘૃતાર્દ્રકાદિહરિતૈર્યુક્તં સસૌવર્ચલૈ- ર્દ્વિસ્ત્રિર્વા નિશિ ચાલ્પમેવ વનિતાસંવલ્ગનાર્થં પિબેત્||૮૬||

Adhikarana dayitAyA madyApAne prashaMsA (87-88) · Śloka 88

રહસિ દયિતામઙ્કે કૃત્વા ભુજાન્તરપીડના- ત્પુલકિતતનું જાતસ્વેદાં સકમ્પપયોધરામ્| યદિ સરભસં શીધોર્વારં ન પાયયતે કૃતી કિમનુભવતિ ક્લેશપ્undefined્યં તતો ગૃહતન્ત્રતામ્||૮૭|| વરતનુવક્રસઙ્ગતિસુગન્ધિતરં સરકં દ્રુતમિવ પદ્મરાગમણિમાસવરૂપધરમ્| ભવતિ રતિશ્રમેણ ચ મદઃ પિબતોઽલ્પમપિ ક્ષયમત ઓજસઃ પરિહરન્ સ શયીત પરમ્||૮૮||

Adhikarana madyapAnasukhasya surairapi spRuhaNIyatvam (89-90) · Śloka 90

ઇત્થં યુક્ત્યા પિબન્મદ્યં ન ત્રિવર્ગાદ્વિહીયતે| અસારસંસારસુખં પરમં ચાધિગચ્છતિ||૮૯|| એશ્વર્યસ્યોપભોગોઽયં સ્પૃહણીયઃ સુરૈરપિ| |૯૦|

Adhikarana madyapAnarahitasya nindA,tasmAdvyavasthayA pAnaM hitam (90-92) · Śloka 92

| અન્યથા હિ વિપત્સુ સ્યાત્પશ્ચાત્તાપેન્ધનં ધનમ્||૯૦|| ઉપભોગેન રહિતો ભોગાવાનિતિ નિન્દ્યતે| નિર્મિતોઽતિકદર્યોઽયં વિધિના નિધિપાલકઃ||૯૧|| તસ્માહ્યવસ્થયા પાનં પાનસ્ય સતતં હિતમ્| જિત્વા વિષયલુબ્ધાનામિન્દ્રિયાણાં સ્વતન્ત્રતામ્||૯૨||

Adhikarana eSha dhaninAM vidhiH (93) · Śloka 93

વિધિર્વસુમતામેષ ભવિષ્યદ્વસવસ્તુ યે| યથોપપત્તિ તૈર્મદ્યં પાતવ્યં માત્રયા હિતમ્||૯૩||

Adhikarana draridrANAM vidhiH madyapAnasya samayogaH (14) · Śloka 14

યાવદ્ દૃષ્ટેર્ન સમ્ભ્રાન્તિર્યાવન્ન ક્ષોભતે મનઃ| તાવદેવ વિરન્તવ્યં મદ્યાદાત્મવતા સદા||૧૪||

Adhikarana vAtAdhikasya madyapAnaprakAraH (15) · Śloka 15

અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનવાસધૂપાનુલેપનૈઃ| સ્નિગ્ધોષ્ણૈર્ભાવિતશ્ચાન્નૈઃ પાનં વાતોત્તરઃ પિબેત્||૧૫||

Adhikarana paittikasya madyapAnaprakAraH (16) · Śloka 16

શીતોપચારૈર્વિવિધૈર્મધુરસ્નિગ્ધશીતલૈઃ| પૈત્તિકો ભવિતશ્ચાન્નૈઃ પિબન્મદ્યં ન સીદતિ||૧૬||

Adhikarana shlaiShmikasya madyapAnaprakAraH (17) · Śloka 17

ઉપચારૈરશિશિરૈર્યવગોધૂમભુક્ પિબેત્| ષ્લૈષ્મિકો ધન્વજૈર્માંસૈર્મદ્યં મારિચિકૈઃ સહ||૧૭||

Adhikarana vAte hitaM madyam,pitte hitaM madyam,kaPe hitaM madyam (98) · Śloka 98

તત્ર વાતે હિતં મદ્યં પ્રાયઃ પૈષ્ટિકગૌડિકમ્| પિત્તે સામ્ભોમધુ, કાફે માર્દ્વીકારિષ્ટમધવમ્||૯૮||

Adhikarana shlaiShmikasya madyapAnakAlaH paittikasya madyapAnakAlaH vAtikasya madyapAnakAlaH samadoShasya madyapAnakAlaH (19-2) · Śloka 2

પ્રાક્ પિબેચ્છ્લૈષ્મિકો મદ્યં, ભુક્તસ્યોપરિ પૈત્તિકઃ| વાતિકસ્તુ પિબેન્મધ્યે, સમદોષો યથેચ્છયા||૧૯|| ઇતિ મદાત્યયચિકિત્સિતમ્||૨||

Adhikarana madamUrcCAyeShu sAmAnyacikitsA (100) · Śloka 100

અથ મદમૂર્ચ્છાયચિકિત્સિતમ્| મદેષુ વાતપિત્તઘ્નં પ્રાયો મૂર્ચ્છાસુ ચેષ્યતે| સર્વત્રાપિ વિશેષેણ પિત્તમેવોપલક્ષયેત્||૧૦૦||

Adhikarana madamUrcCAyeShu sAmAnyacikitsAvistaraH (101-104) · Śloka 104

શીતાઃ પ્રદેહા મણયઃ સેકા વ્યજનમારુતાઃ| સિતા દ્રાક્ષેક્ષુખર્જૂરકાશ્મર્યસ્વરસાઃ પયઃ||૧૦૧|| સિદ્ધં મધુરવર્ગેણ રસા યૂષાઃ સદાડિમાઃ| ષષ્ટિકાઃ શાલયો રક્તા યવાઃ સર્પિશ્ચ જીવનમ્||૧૦૨|| કલ્યાણકં મહાતિક્તં ષટ્પલં પયસાઽગ્નિકઃ| પિપ્પલ્યો વા શિલાહ્વં વા રસાયનવિધાનતઃ||૧૦૩|| ત્રિફલા વા પ્રયોક્તવ્યા સઋતક્ષૌદ્રશર્કરા| |૧૦૪|

Adhikarana prasaktavegeShu visheShaH (104-107) · Śloka 107

| પ્રસક્તવેગેષુ હિતં મુખનાસાવરોધનમ્||૧૦૪|| પિબેદ્વા માનુષીક્ષીરં તેન દદ્યાચ્ચ નાવનમ્| મૃણાલબિસકૃષ્ણા વા લિહ્યાત્ખૌદ્રેણ સાભયાઃ||૧૦૫|| દુરાલભાં વા મુસ્તં વા શીતેન સલિલેન વા| પિબેન્મરિચકોલાસ્થિમજ્જોશીરાહિકેસરમ્||૧૦૬|| ધાત્રીફલરસે સિદ્ધં પથ્યાક્વાથેન વા ઘૃતમ્| |૧૦૭|

Adhikarana madamUrcCAyeShu visheShacikitsA (107) · Śloka 107

| કુર્યાત્ક્રિયાં યથોક્તાં ચ યથાદોષબલોદયમ્||૧૦૭||

Adhikarana madamUrcCAyeShu shodhanam (108) · Śloka 108

પઞ્ચકર્માણિ ચેષ્ટાનિ સેચનં શોણિતસ્ય ચ| |૧૦૮|

Adhikarana madamUrcCAyeShu satvAvajayaH (108) · Śloka 108

| સત્ત્વસ્યાલમ્બનં જ્ઞાનમગૃદ્ધિર્વિષયેષુ ચ||૧૦૮||

Adhikarana madamUrcCAyeShu atipravRuddheShu auShadham (109) · Śloka 109

મદેષ્વતિપ્રવૃદ્ધેષુ મૂર્ચ્છાયેષુ ચ યોજયેત્| તીક્ષ્ણં સન્ન્યાસવિહિતં|૧૦૯|

Adhikarana madamUrcCAyeShu viShajeShu auShadam (109-3) · Śloka 3

| વિષઘ્નં વિષજેષુ ચ||૧૦૯|| ઇતિ મદમૂર્ચ્છાયચિકિત્સિતમ્||૩||

Adhikarana saMnyAse auShadham (110-113) · Śloka 113

અથ સન્ન્યાસચિકિત્સિતમ્| આશુ પ્રયોજ્યં સન્ન્યાસે સુતીક્ષ્ણં નસ્યમઞ્જનમ્| ધૂમઃ પ્રધમનં તોદઃ સૂચીભિશ્ચ નખાન્તરે||૧૧૦|| કેશાનાં લુઞ્ચનં દાહો દંશો દશનવૃશ્ચિકૈઃ| કટ્વમ્લગાલનં વક્રે કપિકચ્છ્વવઘર્ષણમ્||૧૧૧|| ઉત્થિતો લબ્ધસંજ્ઞશ્ચ લશુનસ્વરસં પિબેત્| ખાદેત્સવ્યોષલવણં બીજપૂરકકેસરમ્||૧૧૨|| લઘ્વન્નપ્રતિ તીક્ષ્ણોષ્ણમદ્યાત્સ્રોતોવિશુદ્ધયે| |૧૧૩|

Adhikarana manasaH saMrakShaNam (7) · Śloka 7

વિસ્માપનૈઃ સંસ્મરણૈઃ પ્રિયશ્રવણદર્શનૈઃ||૧૧૩|| પટુભિર્ગીતવાદિત્રશબ્દૈર્વ્યાયામશીલનૈઃ| સ્રંસનોલ્લેખનૈર્ધૂમૈઃ શોણિતસ્યાવસેચનૈઃ||૧૧૪|| ઉપાચરેત્તં પ્રતતમનુબન્ધભયાત્પુનઃ| તસ્ય સંરક્ષિતવ્યં ચ મનઃ પ્રલયહેતુતઃ||૧૧૫|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસઈહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિત- સ્થાને મદાત્યયાદિચિકિત્સિતં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||