17. śvayathucikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana shvayathucikitsitAdhyAyaH shvvayathau purA vishoShaNam shvvayathau tato laghuBojanam shvvayathau nAgarAdicUrNam shvvayathau vijayAdicUrNam shvvayathau navAyasam shvvayathau doShaDhaye mUtraharItakI shvvayathau doShADhye kaTukAdicUrNam shvvayathau doShADhye gugguluH shilAjatu ca (2-4) · Śloka 4

अथातः श्वयथुचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) सर्वत्र सर्वाङ्गसरे दोषजे श्वयथौ पुरा| सामे विशोषितो भुक्त्वा लघु कोष्णाम्भसा पिबेत्||१|| नागरातिविषादारुविडङ्गेन्द्रयवोषणम्| अथवा विजयाशुण्ठीदेवदारुपुनर्नवम्||२|| नवायसं वा दोषाढ्यः शुद्ध्यै मूत्रहरीतकीः| वराक्वाथेन कटुकाकुम्भायस्त्र्यूषणानि वा||३|| अथवा गुग्गुलुं तद्वज्जतु वा शैलसम्भवम्| |४|

Adhikarana shvvayathau mandAgnau AmapurIShAdau ca sauvarcalAdi yuktaM takraM shvvayathau dandAguDABayA guDanAgaraM ca (4-5) · Śloka 5

| मन्दाग्निः शीलयेदामगुरुभिन्नविबद्धविट्||४|| तक्रं सौवर्चलव्योषक्षौद्रयुक्तं गुडाभयाम्| तक्रानुपानमथवा तद्वद्वा गुडनागरम्||५||

Adhikarana shvvayathau mandAgnau samaguDArdrakasya mAsaM prayogaH (6-7) · Śloka 7

आर्द्रकं वा समगुडं प्रकुञ्चार्धविवर्धितम्| परं पञ्चपलं मासं यूषक्षीररसाशनः||६|| गुल्मोदरार्शःश्वयथुप्रमेहान् श्वासप्रतिश्यालसकाविपाकान्| सकामलाशोषमनोविकारान् कासं कफं चैव जयेत्प्रयोगः||७||

Adhikarana shvvayathau mandAgnau ArdrakanAgaraghRutam (8) · Śloka 8

घृतमार्द्रकनागरस्य कल्क- स्वरसाभ्यां पयसा च साधयित्वा| श्वयथुक्षवथूदराग्निसादै- रभिभूतोऽपि पिबन् भवत्यरोगः||८||

Adhikarana shvvayathau nirAme baddhapurIShe trikaTvAdipayaH shvvayathau nirAme gomahiShImUtraM sakShIram shvvayathau nirAme uShTrakShIravartanaH (9-10) · Śloka 10

निरामो बद्धशमलः पिबेच्छ्वयथुपीडितः| त्रिकटुत्रिवृतादन्तीचित्रकैः साधितं पयः||९|| मूत्रं गोर्वा महिष्या वा सक्षीरं क्षीरभोजनः| सप्ताहं मासमथवा स्यादुष्ट्रक्षीरवर्तनः||१०||

Adhikarana shvvayathau yavAnakAdighRutam (11-12) · Śloka 12

यवानकं यवक्षारं यवानीं पञ्चकोलकम्| मरिचं दाडिमं पाठां धान्यकामम्लवेतसम्||११|| बालबिल्वं च कर्षांशं साधयेत्सलिलाढके| तेन पक्वो घृतप्रस्थः शोफार्शोगुल्ममेहहा||१२||

Adhikarana shvvayathau citrakadadhno ghRutaM shvvayathau citrakatakrasiddhaM ghRutam (13) · Śloka 13

दध्नश्चित्रकगर्भाद्वा घृतं तत्तक्रसंयुतम्| पक्वं सचित्रकं तद्वद्गुणैः|१३|

Adhikarana shvvayathau AsthAdoShAdyanusAreNadhAnvantarAdigutAni (13-14) · Śloka 14

| युञ्ज्याच्च कालवित्||१३|| धान्वन्तरं महातिक्तं कल्याणमभयाघृतम्| |१४|

Adhikarana shvvayathau dashamUlaharItakyaH (14-16) · Śloka 16

| दशमूलकषायस्य कंसे पथ्याशतं पचेत्||१४|| दत्त्वा गुडतुलां तस्मिन् लेहे दद्याद्विचूर्णितम्| त्रिजातकं त्रिकटुकं किञ्चिच्च यवशूकजम्||१५|| प्रस्थार्धं च हिमे क्षौद्रात्तन्निहन्त्युपयोजितम्| प्रवृद्धशोफज्वरमेहगुल्म- कार्श्यामवाताम्लकरक्तपित्तम्| वैवर्ण्यमूत्रानिलशुक्रदोष- श्वासारुचिप्लीहगरोदरं च||१६||

Adhikarana shvvayathau dashamUlasiddhaM purANayavashAlyannam shvvayathau kShAravyoShAnvitamudgAdiyUShAH shvvayathau jA~ggalAdimAMsarasAH shvvayathau anamlatakraM sauShadhaM madyaM ca pAne (17-19) · Śloka 19

| पुराणयवशाल्यन्नं दशमूलाम्बुसाधितम्||१७|| अल्पमल्पपटुस्नेहं भोजनं श्वयथोर्हितम्| क्षारव्योषान्वितैर्मौद्गैः कौलत्थैः सकणै रसैः||१८|| तथा जाङ्गलजैः कूर्मगोधाशल्यकजैरपि| अनम्लं मथितं पाने मद्यान्यौषधवन्ति च||१९||

Adhikarana shvvayathau ajAjyAdikRutA peyA (20-21) · Śloka 21

अजाजीशठीजीवन्तीकारवीपौष्कराग्निकैः| बिल्वमध्ययवक्षारवृक्षाम्लैर्बदरोन्मितैः||२०|| कृता पेयाऽऽज्यतैलाभ्यां युक्तिभृष्टा परं हिता| शोफातिसारहृद्रोगगुल्मार्शोल्पाग्निमेहिनाम्||२१||

Adhikarana shvvayathau pAThAkRutA pa~jcakolakRutA ca peyA (22) · Śloka 22

गुणैस्तद्वच्च पाठायाः पञ्चकोलेन साधिता| |२२|

Adhikarana shvvayathau shaileyAdiBiraBya~jjanaM tailaM lepaM snAnodakaM ca (22-24) · Śloka 24

| शैलेयकुष्ठस्थौणेयरेणुकागुरुपद्मकैः||२२|| श्रीवेष्टकनख़स्पृक्कादेवदारुप्रियङ्गुभिः| मांसीमागाधिकावन्यधान्यध्यामकवालकैः||२३|| चतुर्जातकतालीसमुस्तागन्धपलाशकैः| कुर्यादभ्यञ्जनं तैलं लेपं स्नानाय तूदकम्||२४||

Adhikarana shvayathau nimbvAdijalena vA snAnam (25) · Śloka 25

स्नानं वा निम्बवर्षाभूनक्तमालार्कवारिणा| |२५|

Adhikarana ekA~ggaje shvayathau varShABvAdilepaH (25-27) · Śloka 27

| एकाङ्गशोफे वर्षाभूकरवीरककिंशुकैः||२५|| विशालात्रिफलारोध्रनलिकादेवदारुभिः| हिंस्राकोशातकीमाद्रीतालपर्णीजयन्तिभिः||२६|| स्थूलकाकादनीशालनाकुलीवृषपर्णिभिः| वृध्द्यार्द्धिहस्तिकर्णैश्च सुख़ोष्णैर्लेपनं हितम्||२७||

Adhikarana vAtaje shvayathau trivRutameraNDatailaM vA vAtaje shvyathau vAtaviDvibandhe eraNDatailaM vAtaje shvayathau vAtaghnAH svedABya~ggAH vAtaje shvayathau ekA~ggaje mAtulu~ggAdilepaH (28-30) · Śloka 30

अथानिलोत्थे श्वयथौ मासार्धं त्रिवृतं पिबेत्| तैलमेरण्डजं वातविड्विबन्धे तदेव तु||२८|| प्राग्भक्तं पयसा युक्तं रसैर्वा कारयेत्तथा| स्वेदाभ्यङ्गान् समीरघ्नान् लेपमेकाङ्गगे पुनः||२९|| मातुलुङ्गाग्निमन्थेन शुण्ठीहिंस्रामराह्वयैः| |३०|

Adhikarana pittaje shvayathau tiktaM nyagrodhAdi vA ghRutam pittaje shvayathau tRuDdAhamohe kShIraM shItalASca lepABya~ggAH (30-31) · Śloka 31

| पैत्ते तिक्तं पिबेत्सर्पिर्न्यग्रोधाद्येन वा शृतम्||३०|| क्षीरं तृड्दाहमोहेषु लेपाभ्यङ्गाश्च शीतलाः| |३१|

Adhikarana pittaje shvayathau tRuD paTolamUlAdikvAthaH (31-33) · Śloka 33

| पटोलमूलत्रायन्तीयष्ट्याह्वकटुकाभयाः||३१|| दारु दार्वी हिमं दन्ती विशाला निचुलं कणा| तैः क्वाथः सघृतः पीतो हन्त्यन्तस्तापतृड्भ्रमान्||३२|| ससन्निपातवीसर्पशोफदाहविषज्वरान्| |३३|

Adhikarana kaPaje shvayathau AragdhAditailam (33) · Śloka 33

| आरग्वधादिना सिद्धं तैलं श्लेष्मोद्भवे पिबेत्||३३||

Adhikarana kaPaje srotovibandhAdau kShAra cUrNAsavAdayaH (34) · Śloka 34

स्रोतोविबन्धे मन्देऽग्नावरुचौ स्तिमिताशयः| क्षारचूर्णासवारिष्टमूत्रतक्राणि शीलयेत्||३४||

Adhikarana kaPaje praleponmardane kRuShNAdikalkaH (35) · Śloka 35

कृष्णापुराणपिण्याकशिग्रुत्वक्ऽऽसिकतातसीः| प्रलेपोन्मर्दने युञ्ज्यात्सुख़ोष्णा मूत्रकल्किताः||३५||

Adhikarana kaPaje snAne kuShThAdisiddhaM jalaM mUtraM ca kaPaje caNDA~agurUlepaH (36) · Śloka 36

स्नानं मूत्राम्भसी सिद्धे कुष्ठतर्कारिचित्रकैः| कुलत्थनागराभ्यां वा चण्डाऽगुरु विलेपने||३६||

Adhikarana kaPaje ekA~ggage kAlAdilepaH (37) · Śloka 37

कालाजशृङ्गीसरलबस्तगन्धाहयाह्वयाः| एकैषिका च लेपः स्याच्छ्वयथावेकगात्रगे||३७||

Adhikarana kaPaje shuddhiH shleShmAtisArevasecanaM ca miSradoShe shvayathau adhikadoShAnusAreNa kriyA (38) · Śloka 38

यथादोषं यथासन्नं शुद्धिं रक्तावसेचनम्| कुर्वीत, मिश्रदोषे तु दोषोद्रेकबलात्क्रियाम्||३८||

Adhikarana tridoShaje shvayathau ajAjyAdi cUrNam (39) · Śloka 39

अजाजिपाथाघनपञ्चकोल- व्याघ्रारजन्यः सुखतोयपीताः| शोफं त्रिदोषं चिरजं प्रवृद्धं निघ्नन्ति भूनिम्बमहौषधे च||३९||

Adhikarana tridoShaje shvayathau amRutAdi cUrNam (12)) · Śloka 40

अमृताद्वितयं सिवाटिका सुरकाष्ठं सपुरं सगोजलम्| श्वयथूदरकुष्ठपाण्डुता- कृमिमेहोर्ध्वकफानिलापहम्||४०||

Adhikarana kShataje shvayathau raktashodhanam viShaje shvayathau viShAjit (41) · Śloka 41

इति निजमधिकृत्य पथ्यमुक्तं क्षतजनिते क्षतजं विशोधनीयम्| स्रुतिहिमघृतलेपसेकरेकै- र्विषजनिते विषजिच्च शोफ इष्टम्||४१||

Adhikarana shvayathau varjyANi (17) · Śloka 17

ग्राम्याब्जानूपं पिशितमबलं शुष्कशाकं तिलान्नं गौडं पिष्टान्नं दधि सलवणं विज्जलं मद्यमम्लम्| धाना वल्लूरं समशनमथो गुर्वसात्म्यं विदाहि स्वप्नं चारात्रौ श्वयथुगदवान् वर्जयेन्मैथुनं च||४२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने श्वयथुचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||