Adhikarana visarpacikitsitAdhyAyaH visarpe pUrvaM la~gghanaM raktAvaseko shuddhiSca (2-1) · Śloka 1
athātō visarpacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) ādāvēva visarpēṣu hitaṁ laṅghanarūkṣaṇam| raktāvasēkō vamanaṁ virēkaḥ, snēhanaṁ na tu||1||
अथातो विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) आदावेव विसर्पेषु हितं लङ्घनरूक्षणम्| रक्तावसेको वमनं विरेकः, स्नेहनं न तु||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe madanaPalAdi vamanam (2) · Śloka 2
pracchardanaṁ visarpaghnaṁ sayaṣṭīndrayavaṁ phalam| paṭōlapippalīnimbapallavairvā samanvitam||2||
प्रच्छर्दनं विसर्पघ्नं सयष्टीन्द्रयवं फलम्| पटोलपिप्पलीनिम्बपल्लवैर्वा समन्वितम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe trivRuccUrNAdi virecanam,visarpe koShThage doShe visheSheNa shodhanam (3-4) · Śloka 4
rasēna yuktaṁ trāyantyā drākṣāyāstraiphalēna vā| virēcanaṁ trivr̥ccūrṇaṁ payasā sarpiṣā'thavā||3|| yōjyaṁ, kōṣṭhagatē dōṣē viśēṣēṇa viśōdhanam| |4|
रसेन युक्तं त्रायन्त्या द्राक्षायास्त्रैफलेन वा| विरेचनं त्रिवृच्चूर्णं पयसा सर्पिषाऽथवा||३|| योज्यं, कोष्ठगते दोषे विशेषेण विशोधनम्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe alpe doShe shamanAH candanotpalAdikvAthAH (4-5) · Śloka 5
| aviśōdhasya dōṣē'lpē śamanaṁ candanōtpalam||4|| mustanimbapaṭōlaṁ vā paṭōlādikamēva vā| sārivāmalakōśīramustaṁ vā kvathitaṁ jalē||5||
| अविशोधस्य दोषेऽल्पे शमनं चन्दनोत्पलम्||४|| मुस्तनिम्बपटोलं वा पटोलादिकमेव वा| सारिवामलकोशीरमुस्तं वा क्वथितं जले||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe tRuShNAyAM durAlaBAdi kvAthaH visarpe tRuShNAyAM dArvyAdikvAthaH (6-7) · Śloka 7
durālabhāṁ parpaṭakaṁ guḍūcīṁ viśvabhēṣajam| pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā tr̥ṣṇāvīsarpavān pibēt||6|| dārvīpaṭōlakaṭukāmasūratriphalāstathā| sanimbayaṣṭītrāyantīḥ kvathitā ghr̥tamūrcchitāḥ||7||
दुरालभां पर्पटकं गुडूचीं विश्वभेषजम्| पाक्यं शीतकषायं वा तृष्णावीसर्पवान् पिबेत्||६|| दार्वीपटोलकटुकामसूरत्रिफलास्तथा| सनिम्बयष्टीत्रायन्तीः क्वथिता घृतमूर्च्छिताः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe shAkhAduShTe rakte raktaharaNam (8) · Śloka 8
śākhāduṣṭē tu rudhirē raktamēvāditō harēt| tvaṅmāṁsasnāyusaṁklēdō raktaklēdāddhi jāyatē||8||
शाख़ादुष्टे तु रुधिरे रक्तमेवादितो हरेत्| त्वङ्मांसस्नायुसंक्लेदो रक्तक्लेदाद्धि जायते||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe vAtapittottare nirAme tiktAdighRutAni (9) · Śloka 9
nirāmē ślēṣmaṇi kṣīṇē vātapittōttarē hitam| ghr̥taṁ tiktaṁ mahātiktaṁ śr̥taṁ vā trāyamāṇayā||9||
निरामे श्लेष्मणि क्षीणे वातपित्तोत्तरे हितम्| घृतं तिक्तं महातिक्तं शृतं वा त्रायमाणया||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpe vishuddhe~antardauShe lepAdyAH kriyAH (10) · Śloka 10
nirhr̥tē'srē viśuddhē'ntardōṣē tvaṅmāṁsasandhigē| bahiḥkriyāḥ pradēhādyāḥ sadyō vīsarpaśāntayē||10||
निर्हृतेऽस्रे विशुद्धेऽन्तर्दोषे त्वङ्मांससन्धिगे| बहिःक्रियाः प्रदेहाद्याः सद्यो वीसर्पशान्तये||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje visarpe shatAhvAlepaH (11) · Śloka 11
śatāhvamustavārāhīvaṁśārtagaladhānyakam| surāhvā kr̥ṣṇagandhā ca kuṣṭhaṁ cālēpanaṁ calē||11||
शताह्वमुस्तवाराहीवंशार्तगलधान्यकम्| सुराह्वा कृष्णगन्धा च कुष्ठं चालेपनं चले||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhAdilepAH (12) · Śloka 12
nyagrōdhādigaṇaḥ pittē tathā padmōtpalādikam| |12|
न्यग्रोधादिगणः पित्ते तथा पद्मोत्पलादिकम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaje visarpe nyagrodhapAdAdilepAH (12-14) · Śloka 14
nyagrōdhapādāstaruṇāḥ kadalīgarbhasaṁyutāḥ||12|| bisagranthiśca lēpaḥ syācchatadhautaghr̥tāplutaḥ| padminīkardamaḥ śītaḥ piṣṭaṁ mauktikamēva vā||13|| śaṅkhaḥ pravālaṁ śuktirvā gairikaṁ vā ghr̥tānvitam| |14|
न्यग्रोधपादास्तरुणाः कदलीगर्भसंयुताः||१२|| बिसग्रन्थिश्च लेपः स्याच्छतधौतघृताप्लुतः| पद्मिनीकर्दमः शीतः पिष्टं मौक्तिकमेव वा||१३|| शङ्खः प्रवालं शुक्तिर्वा गैरिकं वा घृतान्वितम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaje visarpe triPalAdilepaH (14-15) · Śloka 15
| triphalāpadmakōśīrasamaṅgākaravīrakam||14|| nalamūlānyanantā ca lēpaḥ ślēṣmavisarpahā| |15|
| त्रिफलापद्मकोशीरसमङ्गाकरवीरकम्||१४|| नलमूलान्यनन्ता च लेपः श्लेष्मविसर्पहा| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaje visarpe dhavAdilepAH (15-17) · Śloka 17
| dhavasaptāhvakhadiradēvadārukuraṇṭakam||15|| samustāragvadhaṁ lēpō vargō vā varuṇādikaḥ| āragvadhasya patrāṇi tvacaḥ ślēṣmātakōdbhavāḥ||16|| indrāṇiśākaṁ kākāhvā śirīṣakusumāni ca| |17|
| धवसप्ताह्वख़दिरदेवदारुकुरण्टकम्||१५|| समुस्तारग्वधं लेपो वर्गो वा वरुणादिकः| आरग्वधस्य पत्राणि त्वचः श्लेष्मातकोद्भवाः||१६|| इन्द्राणिशाकं काकाह्वा शिरीषकुसुमानि च| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaje visarpe eBirevauShadhaiH sekavraNABya~ggAdayaH vAtaje visarpe ghRutAdhikA lepAH (17-18) · Śloka 18
| sēkavraṇābhyaṅgahavirlēpacūrṇān yathāyatham||17|| ētairēvauṣadhaiḥ kuryādvāyau lēpā ghr̥tādhikāḥ| |18|
| सेकव्रणाभ्यङ्गहविर्लेपचूर्णान् यथायथम्||१७|| एतैरेवौषधैः कुर्याद्वायौ लेपा घृताधिकाः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje sAme ashItoShNA rUkShASca raktapitte ghRutAnvitA atyartha shItAdayaSca lepAH (18-20) · Śloka 20
| kaphasthānagatē sāmē pittasthānagatē'thavā||18|| aśītōṣṇā hitā rūkṣā raktapittē ghr̥tānvitāḥ| atyarthaśītāstanavastanuvastrāntarāsthitāḥ||19|| yōjyāḥ kṣaṇē kṣaṇē'nyē mandavīryāsta ēva ca| |20|
| कफस्थानगते सामे पित्तस्थानगतेऽथवा||१८|| अशीतोष्णा हिता रूक्षा रक्तपित्ते घृतान्विताः| अत्यर्थशीतास्तनवस्तनुवस्त्रान्तरास्थिताः||१९|| योज्याः क्षणे क्षणेऽन्ये मन्दवीर्यास्त एव च| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsRuShTadoShe saMsRuShTametatkarmaM (20) · Śloka 20
| saṁsr̥ṣṭadōṣē saṁsr̥ṣṭamētatkarma praśasyatē||20||
| संसृष्टदोषे संसृष्टमेतत्कर्म प्रशस्यते||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnivisarpe shatadhautaghRutalepaHagni ghRutamaNDAdinA secanam agni pAnalepasekeShu mahA tiktaMghRutam (21-22) · Śloka 22
śatadhautaghr̥tēnāgniṁ pradihyātkēvalēna vā| sēcayēddhr̥tamaṇḍēna śītēna madhukāmbunā||21|| sitāmbhasā'mbhōdajalaiḥ kṣīrēṇēkṣurasēna vā| pānalēpanasēkēṣu mahātiktaṁ paraṁ hitam||22||
शतधौतघृतेनाग्निं प्रदिह्यात्केवलेन वा| सेचयेद्धृतमण्डेन शीतेन मधुकाम्बुना||२१|| सिताम्भसाऽम्भोदजलैः क्षीरेणेक्षुरसेन वा| पानलेपनसेकेषु महातिक्तं परं हितम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthivisarpe raktapittaghnaM kRutvA kaPAnilaghnaM karma (23) · Śloka 23
granthyākhyē raktapittaghnaṁ kr̥tvā samyagyathōditam| kaphānilaghnaṁ karmēṣṭaṁ piṇḍasvēdōpanāhanam||23||
ग्रन्थ्याख़्ये रक्तपित्तघ्नं कृत्वा सम्यग्यथोदितम्| कफानिलघ्नं कर्मेष्टं पिण्डस्वेदोपनाहनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi shUle dashamUlatailAdinA secanam (24) · Śloka 24
granthivīsarpaśūlē tu tailēnōṣṇēna sēcayēt| daśamūlavipakvēna tadvanmūtrairjalēna vā||24||
ग्रन्थिवीसर्पशूले तु तैलेनोष्णेन सेचयेत्| दशमूलविपक्वेन तद्वन्मूत्रैर्जलेन वा||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi shUle kRuShNagandhAlepaH granthi shUle naktamAlatvaglepaH granthi shUle shuShkamUlakalepaH granthi shUle biBItakalepaH (25) · Śloka 25
sukhōṣṇayā pradihyādvā piṣṭayā kr̥ṣṇagandhayā| naktamālatvacā śuṣkamūlakaiḥ kalinā'thavā||25||
सुख़ोष्णया प्रदिह्याद्वा पिष्टया कृष्णगन्धया| नक्तमालत्वचा शुष्कमूलकैः कलिनाऽथवा||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi granthaBedaBedako dantyAdilepaH (26-27) · Śloka 27
dantī citrakamūlatvak saudhārkapayasī guḍaḥ| bhallātakāsthi kāsīsaṁ lēpō bhindyācchilāmapi||26|| bahirmārgāśritaṁ granthiṁ kiṁ punaḥ kaphasambhavam| dīrghakālasthitaṁ granthimēbhirbhindyācca bhēṣajaiḥ||27||
दन्ती चित्रकमूलत्वक् सौधार्कपयसी गुडः| भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि||२६|| बहिर्मार्गाश्रितं ग्रन्थिं किं पुनः कफसम्भवम्| दीर्घकालस्थितं ग्रन्थिमेभिर्भिन्द्याच्च भेषजैः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi dIrghakAlasthiragranthibhedakA yUShAnnauShadhAdayaH (28-31) · Śloka 31
mūlakānāṁ kulatthānāṁ yūṣaiḥ sakṣāradāḍimaiḥ| gōdhūmānnairyavānnairvā sasīdhumadhuśārkaraiḥ||28|| sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaiḥ| triphalāyāḥ prayōgaiśca pippalyāḥ kṣaudrasaṁyutaiḥ||29|| dēvadāruguḍūcyōśca prayōgairgirijasya ca| mastabhallātasaktūnāṁ prayōgairmākṣikasya ca||30|| dhūmairvirēkaiḥ śirasaḥ pūrvōktairgulmabhēdanaiḥ| taptāyōhēmalavaṇapāṣāṇādiprapīḍanaiḥ||31||
मूलकानां कुलत्थानां यूषैः सक्षारदाडिमैः| गोधूमान्नैर्यवान्नैर्वा ससीधुमधुशार्करैः||२८|| सक्षौद्रैर्वारुणीमण्डैर्मातुलुङ्गरसान्वितैः| त्रिफलायाः प्रयोगैश्च पिप्पल्याः क्षौद्रसंयुतैः||२९|| देवदारुगुडूच्योश्च प्रयोगैर्गिरिजस्य च| मस्तभल्लातसक्तूनां प्रयोगैर्माक्षिकस्य च||३०|| धूमैर्विरेकैः शिरसः पूर्वोक्तैर्गुल्मभेदनैः| तप्तायोहेमलवणपाषाणादिप्रपीडनैः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi evamapyanupashame granthau dAhaH pATanaM vA (32-33) · Śloka 33
ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirvividhābhirbalē sthitaḥ| granthiḥ pāṣāṇakaṭhinō yadi naivōpaśāmyati||32|| athāsya dāhaḥ kṣārēṇa śarairhēmnā'pi vā hitaḥ| pākibhiḥ pācayitvā vā pāṭayitvā tamuddharēt||33||
आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्विविधाभिर्बले स्थितः| ग्रन्थिः पाषाणकठिनो यदि नैवोपशाम्यति||३२|| अथास्य दाहः क्षारेण शरैर्हेम्नाऽपि वा हितः| पाकिभिः पाचयित्वा वा पाटयित्वा तमुद्धरेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthi utkleshe rakte raktamokShaHgranthi apahRute rakte vAtashleShmAjidauShadham (34) · Śloka 34
mōkṣayēdbahuśaścāsya raktamutklēśamāgatam| punaścāpahr̥tē raktē vātaślēṣmajidauṣadham||34||
मोक्षयेद्बहुशश्चास्य रक्तमुत्क्लेशमागतम्| पुनश्चापहृते रक्ते वातश्लेष्मजिदौषधम्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvavisarpe dAhapAkapraklinne vraNavatkriyA sarva vAtottare vraNe dArvyAditailaM sarva kaPapittottare vraNe dUrvAghRutam (35-36) · Śloka 36
praklinnē dāhapākābhyāṁ bāhyāntarvraṇavatkriyā| dārvīviḍaṅgakampillaiḥ siddhaṁ tailaṁ vraṇē hitam||35|| dūrvāsvarasasiddhaṁ tu kaphapittōttarē ghr̥tam| |36|
प्रक्लिन्ने दाहपाकाभ्यां बाह्यान्तर्व्रणवत्क्रिया| दार्वीविडङ्गकम्पिल्लैः सिद्धं तैलं व्रणे हितम्||३५|| दूर्वास्वरससिद्धं तु कफपित्तोत्तरे घृतम्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvaM sarvacikitsayA raktamokShaNasya tulyatvaM tiraskAraNaM ca (36-37) · Śloka 37
| ēkataḥ sarvakarmāṇi raktamōkṣaṇamēkataḥ||36|| visarpō na hyasaṁsr̥ṣṭaḥ sō'srapittēna jāyatē| raktamēvāśrayaścāsya bahuśō'sraṁ harēdataḥ||37||
| एकतः सर्वकर्माणि रक्तमोक्षणमेकतः||३६|| विसर्पो न ह्यसंसृष्टः सोऽस्रपित्तेन जायते| रक्तमेवाश्रयश्चास्य बहुशोऽस्रं हरेदतः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarva bahudoShe avirecanaghRutaniShedhaH tatkAraNaM ca (18) · Śloka 18
na ghr̥taṁ bahudōṣāya dēyaṁ yanna virēcanam| tēna dōṣō hyupastabdhastvagraktapiśitaṁ pacēt||38|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē visarpacikitsitaṁ nāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ||18||
न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचनम्| तेन दोषो ह्युपस्तब्धस्त्वग्रक्तपिशितं पचेत्||३८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने विसर्पचिकित्सितं नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon