Adhikarana sarvaroganidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
ਤੇਸਾਂ ਚ ਪ੍ਰਕੋਪਕਾਰਣਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ - ਅਥਾਤਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||
तेषां च प्रकोपकारणमस्मिन्निर्दिश्यत इत्याह - अथातः सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogaparyAyAH (1) · Śloka 1
ਤਤ੍ਰ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਨਿਦਾਨਂ ਬਿਭਣਿਸੁਸ੍ਤਾਵਦ੍ਰੋਗਾਣਾਮੇਵ ਪਰ੍ਯਾਯਾਨ੍ ਵਦਤਿ| ਰੋਗਪਰ੍ਯਾਯਸ਼੍ਰਵਣੇਨ ਹਿ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਣਾਂ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਸਮ੍ਮੋਹੋ ਨ ਭਵਤਿ ਰੋਗਃ ਪਾਪ੍ਮਾ ਜ੍ਵਰੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਦੁਃਖਮਾਮਯਃ| ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਤਙ੍ਕਗਦਾਬਾਧਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਿਨਃ||੧||
तत्र रोगाणां सामान्यं निदानं बिभणिषुस्तावद्रोगाणामेव पर्यायान् वदति| रोगपर्यायश्रवणेन हि शिष्याणां तत्र तत्र शास्त्रप्रदेशेषु सम्मोहो न भवति रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुःखमामयः| यक्ष्मातङ्कगदाबाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogavij~jAnaBedAH (2) · Śloka 2
ਨਿਦਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯੁਪਸ਼ਯਸ੍ਤਥਾ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਮਤਮ੍||੨||
निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा| सम्प्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidAnaparyAyAH (3) · Śloka 3
ਨਿਮਿਤ੍ਤਹੇਤ੍ਵਾਯਤਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਤ੍ਥਾਨਕਾਰਣੈਃ| ਨਿਦਾਨਮਾਹੁਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਃ|੩|
निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः| निदानमाहुः पर्यायैः|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (3-4) · Śloka 4
| ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਯੇਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੩|| ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਰਾਮਯੋ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਨਧਿਸ੍ਠਿਤਃ| |੪|
| प्राग्रूपं येन लक्ष्यते||३|| उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpasya sAmAnyarUpatvam (4) · Śloka 4
ਅਤ ਏਵਾਹ | ਲਿਙ੍ਗਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤਦ੍ਯਥਾਯਥਮ੍||੪||
अत एवाह | लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUpalakShaNam (5) · Śloka 5
ਇਦਾਨੀਂ ਰੂਪਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ ਤਦੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਯਾਤਂ ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ| ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਿਹ੍ਨਮਾਕਤਿਃ||੫||
इदानीं रूपं लक्षयितुमाह तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते| संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upaSayalakShaNam (6-7) · Śloka 7
ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਮ੍| ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਮੁਪਯੋਗਂ ਸੁਖ਼ਾਵਹਮ੍||੬|| ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਪਸ਼ਯਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸ ਹਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਃ| |੭|
हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम्| औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुख़ावहम्||६|| विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupaSayalakShaNam (7) · Śloka 7
ਉਪਸ਼ਯਲਕ੍ਸਣਕਥਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਦਨੁਪਸ਼ਯੋਪਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ | ਵਿਪਰੀਤੋਨੁਪਸ਼ਯੋ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਭਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ||੭||
उपशयलक्षणकथनप्रस्तावादनुपशयोऽपि लक्ष्य इत्याह | विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यसात्म्याभिसंज्ञितः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptilakShaNam (8) · Śloka 8
ਨਿਦਾਨਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਰੂਪੋਪਸ਼ਯਾਨੁਕ੍ਤ੍ਵਾ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ ਯਥਾਦੁਸ੍ਟੇਨ ਦੋਸੇਣ ਯਥਾ ਚਾਨੁਵਿਸਰ੍ਪਤਾ| ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰਾਮਯਸ੍ਯਾਸੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਜਾਤਿਰਾਗਤਿਃ||੮||
निदानप्राग्रूपरूपोपशयानुक्त्वा, सम्प्रति सम्प्राप्तिं लक्षयितुमाह यथादुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता| निर्वृत्तिरामयस्यासौ सम्प्राप्तिर्जातिरागतिः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptiBedAH (9-11) · Śloka 11
ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਸਾ ਭਿਦ੍ਯਤੇ, ਯਥਾਤ੍ਰੈਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤਿ||੯|| ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੋਂਸ਼ਾਂਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾ| ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||੧੦|| ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਵਯਵੈਰ੍ਬਲਾਬਲਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਨਕ੍ਤਂਦਿਨਰ੍ਤੁਭੁਕ੍ਤਾਂਸ਼ੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਲੋ ਯਥਾਮਲਮ੍||੧੧||
सङ्ख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः| सा भिद्यते, यथाऽत्रैव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति||९|| दोषाणां समवेतानां विकल्पोंऽशांशकल्पना| स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत्||१०|| हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषणम्| नक्तंदिनर्तुभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iti samAsena nidAnArthaH (12) · Śloka 12
ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਃ| |੧੨|
इति प्रोक्तो निदानार्थः| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tasya vistareNopadeSaH (12) · Śloka 12
ਅਤ ਏਵਾਹ - ਤਂ ਵ੍ਯਾਸੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| |੧੨|
अत एवाह - तं व्यासेनोपदेक्ष्यति| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAmeva rogANAM nidAnam (12-13) · Śloka 13
| ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ||੧੨|| ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯ ਤੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵਿਧਾਹਿਤਸੇਵਨਮ੍| |੧੩|
| सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः||१२|| तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShANAM prakopasya nidAnam (13) · Śloka 13
ਕਿਂ ਤਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ- | ਅਹਿਤਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਯੋਗਸ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਗੁਦਾਹਤਃ||੧੩||
किं तत् ? इत्याह- | अहितं त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaprakopasya nidAnam (14-15) · Śloka 15
ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਨਪਾਨਵਿਹਾਰਸਹਿਤਂ ਕੋਪਕਾਰਣਮਾਹ ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾਲ੍ਪਰੂਕ੍ਸਪ੍ਰਮਿਤਭੋਜਨੈਃ| ਧਾਰਣੋਦੀਰਣਨਿਸ਼ਾਜਾਗਰਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚਭਾਸਣੈਃ||੧੪|| ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਯੋਗਭੀਸ਼ੋਕਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਾਯਾਮਮੈਥੁਨੈਃ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਹੋਰਾਤ੍ਰਿਭੁਕ੍ਤਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ਸਮੀਰਣਃ||੧੫||
इदानीं वातादीनामन्नपानविहारसहितं कोपकारणमाह तिक्तोषणकषायाल्परूक्षप्रमितभोजनैः| धारणोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः||१४|| क्रियातियोगभीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः| ग्रीष्माहोरात्रिभुक्तान्ते प्रकुप्यति समीरणः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaprakopasya nidAnam (16) · Śloka 16
ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਪਟੁਕ੍ਰੋਧਵਿਦਾਹਿਭਿਃ| ਸ਼ਰਨ੍ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਰਾਤ੍ਰ੍ਯਰ੍ਧਵਿਦਾਹਸਮਯੇਸੁ ਚ||੧੬||
पित्तं कट्वम्लतीक्ष्णोष्णपटुक्रोधविदाहिभिः| शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaprakopasya nidAnam (17-18) · Śloka 18
ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਸ਼ੀਤਲੈਃ| ਆਸ੍ਯਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਖ਼ਾਜੀਰ੍ਣਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤਿਬਂਹਣੈਃ||੧੭|| ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਾਦ੍ਯਯੋਗੇਨ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਵਸਨ੍ਤਯੋਃ| ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਪੂਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰੇ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ|੧੮|
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः| आस्यास्वप्नसुख़ाजीर्णदिवास्वप्नातिबृंहणैः||१७|| प्रच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तमात्रवसन्तयोः| पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे च श्लेष्मा|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvandvaprakopasya nidAnam (18) · Śloka 18
| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਤੁ ਸਙ੍ਕਰਾਤ੍||੧੮||
| द्वन्द्वं तु सङ्करात्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtaprakopasya nidAnam (19-23) · Śloka 23
ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍ਸਮਸ੍ਤਾਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਤਥਾ ਪੁਨਃ| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸਮਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਿਭਿਃ||੧੯|| ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਮਦ੍ਯਪਾਨੀਯਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਾਮਮੂਲਕੈਃ| ਪਿਣ੍ਯਾਕਮਦ੍ਯਵਸੁਰਾਪੂਤਿਸ਼ੁਸ੍ਕਕਸ਼ਾਮਿਸੈਃ||੨੦|| ਦੋਸਤ੍ਰਯਕਰੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤਥਾਨ੍ਨਪਰਿਵਰ੍ਤਨਾਤ੍| ਤੋਰ੍ਦੁਸ੍ਟਾਤ੍ਪੁਰੋਵਾਤਾਦ੍ਗ੍ਰਹਾਵੇਸ਼ਾਦ੍ਵਿਸਾਦ੍ਗਰਾਤ੍||੨੧|| ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ਨਾਤ੍ ਪਰ੍ਵਤਾਸ਼੍ਲੇਸਾਦ੍ਗ੍ਰਹੈਰ੍ਜਨ੍ਮਰ੍ਕ੍ਸਪੀਡਨਾਤ੍| ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਚ੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਪਾਪਾਨਾਂ ਚ ਨਿਸੇਵਣਾਤ੍||੨੨|| ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪ੍ਰਸਵਵੈਸਮ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਤਃ| |੨੩|
मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः| सङ्कीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाध्यशनादिभिः||१९|| व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः| पिण्याकमृद्यवसुरापूतिशुष्ककृशामिषैः||२०|| दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथाऽन्नपरिवर्तनात्| ऋतोर्दुष्टात्पुरोवाताद्ग्रहावेशाद्विषाद्गरात्||२१|| दुष्टान्नात् पर्वताश्लेषाद्ग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात्| मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानां च निषेवणात्||२२|| स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogasaMprAptiH (1) · Śloka 1
ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਮਿਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਰੋਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨੀਃ||੨੩|| ਰਸਾਯਨੀਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਾਸ਼ੁ ਦੋਸਾ ਦੇਹੇ ਵਿਕੁਰ੍ਵਤੇ| ੨੩ ੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||
प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगाधिष्ठानगामिनीः||२३|| रसायनीः प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते| २३ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने सर्वरोगनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon