Adhikarana vidradhivRuddhigulmanidAnAdhyAyaH, vidradhernidAnam, vidradhiH ShaDvidhaH (2-3) · Śloka 3
atastamēva vidradhiṁ lakṣayitumasyādhyāyasya prasaṅga ityāha - - - - athātō vidradhivr̥ddhigulmanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē)||2||
bhuktaiḥ paryuṣitātyuṣṇarūkṣaśuṣkavidāhibhiḥ|
jihmaśayyāvicēṣṭābhistaistaiścāsr̥kpradūṣaṇaiḥ||1||
duṣṭatvaṅmāṁsamēdōsthisnāyvasr̥kkaṇḍarāśrayaḥ|
yaḥ śōphō bahirantarvā mahāmūlō mahārujaḥ||2||
ṣōḍhētyuktam|
atha tadēva ṣōḍhatvaṁ pratipādayitumāha - - - - vr̥ttaḥ syādāyatō yō vā smr̥taḥ ṣōḍhā sa vidradhiḥ|
dōṣaiḥ pr̥thaksamuditaiḥ śōṇitēna kṣatēna ca||3||
View original
अतस्तमेव विद्रधिं लक्षयितुमस्याध्यायस्य प्रसङ्ग इत्याह - - - - अथातो विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)||२||
भुक्तैः पर्युषितात्युष्णरूक्षशुष्कविदाहिभिः|
जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः||१||
दुष्टत्वङ्मांसमेदोस्थिस्नाय्वसृक्कण्डराश्रयः|
यः शोफो बहिरन्तर्वा महामूलो महारुजः||२||
षोढेत्युक्तम्|
अथ तदेव षोढत्वं प्रतिपादयितुमाह - - - - वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः|
दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन क्षतेन च||३||
Adhikarana sa punarbahirantarbhedena dvidhA, bAhyAntarayorlakShaNam (4-5) · Śloka 5
ṣaḍvidhasyāpi śōphasya vidradhyākhyasyāntarbahīrūpatayā dvidhātvamityāha - - - - bāhyō'tra tatratatrāṅgē dāruṇō grathitōnnataḥ|
āntarō dāruṇatarō gambhīrō gulmavaddhanaḥ||4||
valmīkavatsamucchrāyī śīghraghātyagniśastravat|
|5|
View original
षड्विधस्यापि शोफस्य विद्रध्याख्यस्यान्तर्बहीरूपतया द्विधात्वमित्याह - - - - बाह्योऽत्र तत्रतत्राङ्गे दारुणो ग्रथितोन्नतः|
आन्तरो दारुणतरो गम्भीरो गुल्मवद्धनः||४||
वल्मीकवत्समुच्छ्रायी शीघ्रघात्यग्निशस्त्रवत्|
|५|
Adhikarana vidradheH sthAnAni (5-6) · Śloka 6
|
nābhibastiyakr̥tplīhaklōmahr̥tkukṣivaṅkṣaṇē||5||
syādvr̥kkayōrapānē ca|
|6|
View original
|
नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणे||५||
स्याद्वृक्कयोरपाने च|
|६|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
vātāttatrātitīvraruk|
śyāvāruṇaścirōtthānapākō viṣamasaṁsthitaḥ||6||
vyadhacchēdabhramānāhaspandasarpaṇaśabdavān|
|7|
View original
वातात्तत्रातितीव्ररुक्|
श्यावारुणश्चिरोत्थानपाको विषमसंस्थितः||६||
व्यधच्छेदभ्रमानाहस्पन्दसर्पणशब्दवान्|
|७|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
|
raktatāmrāsitaḥ pittāttr̥ṇmōhajvaradāhavān||7||
kṣiprōtthānaprapākaśca|
|8|
View original
|
रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान्||७||
क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च|
|८|
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt|
sōtklēśaśītakastambhajr̥mbhārōcakagauravaḥ||8||
cirōtthānavipākaśca|
|9|
View original
पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्|
सोत्क्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवः||८||
चिरोत्थानविपाकश्च|
|९|
Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (9) · Śloka 9
saṅkīrṇaḥ sannipātataḥ|
|9|
View original
सङ्कीर्णः सन्निपाततः|
|९|
Adhikarana raktajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
|
sāmarthyāccātra vibhajēdbāhyābhyantaralakṣaṇam||9||
kr̥ṣṇasphōṭāvr̥taḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ|
pittaliṅgō'sr̥jā bāhyaḥ strīṇāmēva tathā''ntaraḥ||10||
View original
|
सामर्थ्याच्चात्र विभजेद्बाह्याभ्यन्तरलक्षणम्||९||
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः|
पित्तलिङ्गोऽसृजा बाह्यः स्त्रीणामेव तथाऽऽन्तरः||१०||
Adhikarana kShatajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12
atha kṣatavidradhiṁ lakṣayati - - - - śastrādyairabhighātēna kṣatē vā'pathyakāriṇaḥ|
kṣatōṣmā vāyuvikṣiptaḥ saraktaṁ pittamīrayan||11||
pittāsr̥glakṣaṇaṁ kuryādvidradhiṁ bhūryupadravam|
|12|
View original
अथ क्षतविद्रधिं लक्षयति - - - - शस्त्राद्यैरभिघातेन क्षते वाऽपथ्यकारिणः|
क्षतोष्मा वायुविक्षिप्तः सरक्तं पित्तमीरयन्||११||
पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम्|
|१२|
Adhikarana vidradhInAM sthAnabhedenopadravAH (12-16) · Śloka 16
|
tēṣūpadravabhēdaśca smr̥tō'dhiṣṭhānabhēdataḥ||12||
tamēvōpadravabhēdaṁ darśayati - - - - nābhyāṁ hidhmā, bhavēdbastau mūtraṁ kr̥cchrēṇa pūti ca|
śvāsō yakr̥ti, rōdhastu plīhnyucchvāsasya, tr̥ṭ punaḥ||13||
galagrahaśca klōmni, syātsarvāṅgapragrahō hr̥di|
pramōhastamakaḥ kāsō hr̥dayē ghaṭṭanaṁ vyathā||14||
kukṣipārśvāntarāṁsārtiḥ kukṣāvāṭōpajanma ca|
sakthnōrgrahō vaṅkṣaṇayōrvr̥kkayōḥ kaṭipr̥ṣṭhayōḥ||15||
pārśvayōśca vyathā pāyau pavanasya nirōdhanam|
|16|
View original
|
तेषूपद्रवभेदश्च स्मृतोऽधिष्ठानभेदतः||१२||
तमेवोपद्रवभेदं दर्शयति - - - - नाभ्यां हिध्मा, भवेद्बस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च|
श्वासो यकृति, रोधस्तु प्लीह्न्युच्छ्वासस्य, तृट् पुनः||१३||
गलग्रहश्च क्लोम्नि, स्यात्सर्वाङ्गप्रग्रहो हृदि|
प्रमोहस्तमकः कासो हृदये घट्टनं व्यथा||१४||
कुक्षिपार्श्वान्तरांसार्तिः कुक्षावाटोपजन्म च|
सक्थ्नोर्ग्रहो वङ्क्षणयोर्वृक्कयोः कटिपृष्ठयोः||१५||
पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम्|
|१६|
Adhikarana vidradhInAM Amapakvavidagdhatvam (16) · Śloka 16
|
āmapakvavidagdhatvaṁ tēṣāṁ śōphavadādiśēt||16||
View original
|
आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोफवदादिशेत्||१६||
Adhikarana urdhvAdhaHsrAve sthAnavisheShaH (17) · Śloka 17
nābhērūrdhvaṁ mukhātpakvāḥ prasravantyadharē gudāt|
gudāsyānnābhijō|17|
View original
नाभेरूर्ध्वं मुखात्पक्वाः प्रस्रवन्त्यधरे गुदात्|
गुदास्यान्नाभिजो|१७|
Adhikarana vidradhau vraNavaddoShavij~jAnam (17-18) · Śloka 18
|
vidyāddōṣaṁ klēdācca vidradhau||17||
yathāsvaṁ vraṇavat|
|18|
View original
|
विद्याद्दोषं क्लेदाच्च विद्रधौ||१७||
यथास्वं व्रणवत्|
|१८|
Adhikarana vidradhInAM sAdhyAsAdhyatvam (18-19) · Śloka 19
athaiṣāṁ sādhyāsādhyavibhāgārthamāha - - - - tatra vivarjyaḥ sannipātajaḥ|
pakvō hr̥nnābhibastisthō bhinnō'ntarbahirēva vā||18||
pakvaścāntaḥ sravan vakkrāt kṣīṇasyōpadravānvitaḥ|
|19|
View original
अथैषां साध्यासाध्यविभागार्थमाह - - - - तत्र विवर्ज्यः सन्निपातजः|
पक्वो हृन्नाभिबस्तिस्थो भिन्नोऽन्तर्बहिरेव वा||१८||
पक्वश्चान्तः स्रवन् वक्क्रात् क्षीणस्योपद्रवान्वितः|
|१९|
Adhikarana stanavidradherlakShaNam (19-21) · Śloka 21
idānīṁ stanavidradhiryōṣitāṁ yathā syāt tathā vakti - - - - |
ēvamēva stanasirā vivr̥tāḥ prāpya yōṣitām||19||
sūtānāṁ garbhiṇīnāṁ vā sambhavēcchvayathurghanaḥ|
stanē sadugdhē'dugdhē vā bāhyavidradhilakṣaṇaḥ||20||
nāḍīnāṁ sūkṣmavaktratvātkanyānāṁ na sa jāyatē|
|21|
iti vidradhinidānam|21|
View original
इदानीं स्तनविद्रधिर्योषितां यथा स्यात् तथा वक्ति - - - - |
एवमेव स्तनसिरा विवृताः प्राप्य योषिताम्||१९||
सूतानां गर्भिणीनां वा सम्भवेच्छ्वयथुर्घनः|
स्तने सदुग्धेऽदुग्धे वा बाह्यविद्रधिलक्षणः||२०||
नाडीनां सूक्ष्मवक्त्रत्वात्कन्यानां न स जायते|
|२१|
इति विद्रधिनिदानम्|२१|
Adhikarana vRuddheH saMprAptiH (21-22) · Śloka 22
atha śvayathusāmānyādidānīṁ vr̥ddhiṁ-vardhmāparanāmānaṁ vyādhiṁ, vaktumupakramatē - - - - atha vr̥ddhinidānam|
|
kr̥ddhō ruddhagatirvāyuḥ śōphaśūlakaraścaran||21||
muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakōśābhivāhinīḥ|
prapīḍya dhamanīrvr̥ddhiṁ karōti phalakōśayōḥ||22||
View original
अथ श्वयथुसामान्यादिदानीं वृद्धिं-वर्ध्मापरनामानं व्याधिं, वक्तुमुपक्रमते - - - - अथ वृद्धिनिदानम्|
|
कृद्धो रुद्धगतिर्वायुः शोफशूलकरश्चरन्||२१||
मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोशाभिवाहिनीः|
प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोशयोः||२२||
Adhikarana vRuddhiH saptavidhaH (23) · Śloka 23
adhunā'sya vyādhēḥ saṅkhyāṁ kurvannāha - - - - dōṣāsramēdōmūtrāntraiḥ sa vr̥ddhiḥ saptadhā gadaḥ|
mūtrāntrajāvapyanilāddhētubhēdastu kēvalam||23||
View original
अधुनाऽस्य व्याधेः सङ्ख्यां कुर्वन्नाह - - - - दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः|
मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम्||२३||
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24) · Śloka 24
vātapūrṇadr̥tisparśō rūkṣō vātādahēturuk|
|24|
View original
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक्|
|२४|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (24) · Śloka 24
|
pakvōdumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhōṣmapākavān||24||
View original
|
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान्||२४||
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (25) · Śloka 25
kaphācchitō guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhinō'lparuk|
|25|
View original
कफाच्छितो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक्|
|२५|
Adhikarana raktajasya lakShaNam (25) · Śloka 25
|
kr̥ṣṇasphōṭāvr̥taḥ pittavr̥ddhiliṅgaśca raktataḥ||25||
View original
|
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः||२५||
Adhikarana medojasya lakShaNam (26) · Śloka 26
kaphavanmēdasā vr̥ddhirmr̥dustālaphalōpamaḥ|
|26|
View original
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः|
|२६|
Adhikarana mUtrajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
|
mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ||26||
ambhōbhiḥ pūrṇadr̥tivatkṣōbhaṁ yāti saruṅmr̥duḥ|
mūtrakr̥cchramadhastācca valayaṁ phalakōśayōḥ||27||
View original
|
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः||२६||
अम्भोभिः पूर्णदृतिवत्क्षोभं याति सरुङ्मृदुः|
मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयं फलकोशयोः||२७||
Adhikarana annajasya lakShaNam, annajasyAsAdhyatvam (28-2) · Śloka 2
vātakōpibhirāhāraiḥ śītatōyāvagāhanaiḥ|
dhāraṇēraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ||28||
kṣōbhaṇaiḥ kṣubhitō'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṁ yadā|
pavanō viguṇīkr̥tya svanivēśādadhō nayēt||29||
kuryādvaṅkṣaṇasandhisthō granthyābhaṁ śvayathuṁ tadā|
upēkṣyamāṇasya ca muṣkavr̥ddhi- mādhmānarukstambhavatīṁ sa vāyuḥ|
prapīḍitō'ntaḥ svanavān prayāti pradhmāpayannēti punaśca muktaḥ||30||
antravr̥ddhirasādhyō'yaṁ vātavr̥ddhisamākr̥tiḥ||31||
iti vr̥ddhinidānam||2||
View original
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः|
धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः||२८||
क्षोभणैः क्षुभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा|
पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत्||२९||
कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा|
उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धि- माध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः|
प्रपीडितोऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः||३०||
अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः||३१||
इति वृद्धिनिदानम्||२||
Adhikarana gulmo~aShTavidhaH (32-33) · Śloka 33
vr̥dhyākhyasya vyādhēranantaraṁ śōphasāmānyāt gulmasyāvasaraḥ, iti taṁ lakṣayitumāha - - - - atha gulmanidānam|
rūkṣakr̥ṣṇāruṇasirātantujālagavākṣitaḥ|
gulmō'ṣṭadhā pr̥thagdōṣaiḥ saṁsr̥ṣṭairnicayaṁ gataiḥ||32||
ārtavasya ca dōṣēṇa nārīṇāṁ jāyatē'ṣṭamaḥ|
|33|
View original
वृध्याख्यस्य व्याधेरनन्तरं शोफसामान्यात् गुल्मस्यावसरः, इति तं लक्षयितुमाह - - - - अथ गुल्मनिदानम्|
रूक्षकृष्णारुणसिरातन्तुजालगवाक्षितः|
गुल्मोऽष्टधा पृथग्दोषैः संसृष्टैर्निचयं गतैः||३२||
आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायतेऽष्टमः|
|३३|
Adhikarana gulmasya nidAnam, gulmasya saMprAptiH (33-38) · Śloka 38
|
jvaracchardyatisārādyairvamanādyaiśca karmabhiḥ||33||
karśitō vātalānyatti śītaṁ vā'mbu bubhukṣitaḥ|
yaḥ pibatyanu cānnāni laṅghanaplavanādikam||34||
sēvatē dēhasaṅkṣōbhi chardiṁ vā samudīrayēt|
anudīrṇāmudīrṇānvā vātādīnna vimuñcati||35||
snēhasvēdāvanabhyasya śōdhanaṁ vā niṣēvatē|
śuddhō vā''śuvidāhīni bhajatē syandanāni vā||36||
vātōlbaṇāstasya malāḥ pr̥thak kruddhā dviśō'thavā|
sarvē vā raktayuktā vā mahāsrōtōnuśāyinaḥ||37||
ūrdhvādhōmārgamāvr̥tya kurvatē śūlapūrvakam|
sparśōpalabhyaṁ gulmākhyamutplutaṁ granthirūpiṇam||38||
View original
|
ज्वरच्छर्द्यतिसाराद्यैर्वमनाद्यैश्च कर्मभिः||३३||
कर्शितो वातलान्यत्ति शीतं वाऽम्बु बुभुक्षितः|
यः पिबत्यनु चान्नानि लङ्घनप्लवनादिकम्||३४||
सेवते देहसङ्क्षोभि छर्दिं वा समुदीरयेत्|
अनुदीर्णामुदीर्णान्वा वातादीन्न विमुञ्चति||३५||
स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोधनं वा निषेवते|
शुद्धो वाऽऽशुविदाहीनि भजते स्यन्दनानि वा||३६||
वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक् क्रुद्धा द्विशोऽथवा|
सर्वे वा रक्तयुक्ता वा महास्रोतोनुशायिनः||३७||
ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य कुर्वते शूलपूर्वकम्|
स्पर्शोपलभ्यं गुल्माख्यमुत्प्लुतं ग्रन्थिरूपिणम्||३८||
Adhikarana gulmasya utpattiH (39-41) · Śloka 41
adhunā vātagulmaṁ lakṣayati - - - - karśanātkaphaviṭpittairmārgasyāvaraṇēna vā|
vāyuḥ kr̥tāśrayaḥ kōṣṭhē raukṣyātkāṭhinyamāgataḥ||39||
svatantraḥ svāśrayē duṣṭaḥ paratantraḥ parāśrayē|
piṇḍitatvādamūrtō'pi mūrtatvamiva saṁśritaḥ||40||
gulma ityucyatē bastinābhihr̥tpārśvasaṁśrayaḥ|
|41|
View original
अधुना वातगुल्मं लक्षयति - - - - कर्शनात्कफविट्पित्तैर्मार्गस्यावरणेन वा|
वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः||३९||
स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये|
पिण्डितत्वादमूर्तोऽपि मूर्तत्वमिव संश्रितः||४०||
गुल्म इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः|
|४१|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (41-44) · Śloka 44
|
vātānmanyāśiraḥśūlaṁ jvaraplīhāntrakūjanam||41||
vyadhaḥ sūcyēva viṭsaṅgaḥ kr̥cchrāducchvasanaṁ muhuḥ|
stambhō gātrē mukhē śōṣaḥ kārśyaṁ viṣamavahnitā||42||
rūkṣakr̥ṣṇatvagāditvaṁ calatvādanilasya ca|
anirūpitasaṁsthānasthānavr̥ddhikṣayavyathaḥ||43||
pipīlikāvyāpta iva gulmaḥ sphurati tudyatē|
|44|
View original
|
वातान्मन्याशिरःशूलं ज्वरप्लीहान्त्रकूजनम्||४१||
व्यधः सूच्येव विट्सङ्गः कृच्छ्रादुच्छ्वसनं मुहुः|
स्तम्भो गात्रे मुखे शोषः कार्श्यं विषमवह्निता||४२||
रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्य च|
अनिरूपितसंस्थानस्थानवृद्धिक्षयव्यथः||४३||
पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति तुद्यते|
|४४|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (44-45) · Śloka 45
|
pittāddāhō'mlakō mūrcchāviḍbhēdasvēdatr̥ḍūjvarāḥ||44||
hāridratvaṁ tvagādyēṣu gulmaśca sparśanāsahaḥ|
dūyatē dīpyatē sōṣmā svasthānaṁ dahatīva ca||45||
View original
|
पित्ताद्दाहोऽम्लको मूर्च्छाविड्भेदस्वेदतृडूज्वराः||४४||
हारिद्रत्वं त्वगाद्येषु गुल्मश्च स्पर्शनासहः|
दूयते दीप्यते सोष्मा स्वस्थानं दहतीव च||४५||
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (46-47) · Śloka 47
kaphātstaimityamaruciḥ sadanaṁ śiśirajvaraḥ|
pīnasālasyahr̥llāsakāsaśuklatvagāditāḥ||46||
gulmō'vagāḍhaḥ kaṭhinō guruḥ suptaḥ sthirō'lparuk|
|47|
View original
कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिशिरज्वरः|
पीनसालस्यहृल्लासकासशुक्लत्वगादिताः||४६||
गुल्मोऽवगाढः कठिनो गुरुः सुप्तः स्थिरोऽल्परुक्|
|४७|
Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (47-48) · Śloka 48
|
svadōṣasthānadhāmānaḥ svē svē kālē ca rukkarāḥ||47||
prāyaḥ|
|48|
View original
|
स्वदोषस्थानधामानः स्वे स्वे काले च रुक्कराः||४७||
प्रायः|
|४८|
Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49
trayastu dvandvōtthā gulmāḥ saṁsr̥ṣṭalakṣaṇāḥ|
sarvajastīvrarugdāhaḥ śīghrapākī ghanōnnataḥ||48||
sō'sādhyō|
|49|
View original
त्रयस्तु द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टलक्षणाः|
सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः||४८||
सोऽसाध्यो|
|४९|
Adhikarana raktajasya lakShaNam (49-54) · Śloka 54
raktagulmastu striyā ēva prajāyatē|
atraivōpapattimāha - - - - r̥tau vā navasūtā vā yadi vā yōnirōgiṇī||49||
sēvatē vātalāni strī kruddhastasyāḥ samīraṇaḥ|
niruṇaddhyārtavaṁ yōnyāṁ pratimāsamavasthitam||50||
kukṣiṁ karōti tadgarbhaliṅgamāviṣkarōti ca|
hr̥llāsadauhr̥dastanyadarśanakṣāmatādikam||51||
kramēṇa vāyusaṁsargātpittayōnitayā ca tat|
śōṇitaṁ kurutē tasyā vātapittōtthugulmajān||52||
rukstambhadāhātīsāratr̥ḍjvarādīnupadravān|
garbhāśayē ca sutarāṁ śūlaṁ duṣṭāsr̥gāśrayē||53||
yōnyāśca srāvadaurgandhyatōdaspandanavēdanāḥ|
|54|
View original
रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते|
अत्रैवोपपत्तिमाह - - - - ऋतौ वा नवसूता वा यदि वा योनिरोगिणी||४९||
सेवते वातलानि स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः|
निरुणद्ध्यार्तवं योन्यां प्रतिमासमवस्थितम्||५०||
कुक्षिं करोति तद्गर्भलिङ्गमाविष्करोति च|
हृल्लासदौहृदस्तन्यदर्शनक्षामतादिकम्||५१||
क्रमेण वायुसंसर्गात्पित्तयोनितया च तत्|
शोणितं कुरुते तस्या वातपित्तोत्थुगुल्मजान्||५२||
रुक्स्तम्भदाहातीसारतृड्ज्वरादीनुपद्रवान्|
गर्भाशये च सुतरां शूलं दुष्टासृगाश्रये||५३||
योन्याश्च स्रावदौर्गन्ध्यतोदस्पन्दनवेदनाः|
|५४|
Adhikarana garbhalakShaNaraktajalakShaNayorbhedaH (54-55) · Śloka 55
garbhalakṣaṇādraktagulmasya vilakṣaṇaṁ lakṣaṇamāha - - - - |
na cāṅgairgarbhavadgulmaḥ sphuratyapi tu śūlavān||54||
piṇḍībhūtaḥ sa ēvāsyāḥ kadācitspandatē cirāt|
na cāsyā varddhatē kukṣigulma ēva tu varddhatē||55||
View original
गर्भलक्षणाद्रक्तगुल्मस्य विलक्षणं लक्षणमाह - - - - |
न चाङ्गैर्गर्भवद्गुल्मः स्फुरत्यपि तु शूलवान्||५४||
पिण्डीभूतः स एवास्याः कदाचित्स्पन्दते चिरात्|
न चास्या वर्द्धते कुक्षिगुल्म एव तु वर्द्धते||५५||
Adhikarana gulmavidradhyorbhedaH (56-57) · Śloka 57
atha gulmavidradhyōrlakṣaṇabhēdaṁ kathayati - - - - svadōṣasaṁśrayō gulmaḥ sarvō bhavati tēna saḥ|
pākaṁ cirēṇa bhajatē naiva vā, vidradhiḥ punaḥ||56||
pacyatē śīghramatyarthaṁ duṣṭaraktāśrayatvataḥ|
ataḥ śīghravidāhitvādvidradhiḥ sō'bhidhīyatē||57||
View original
अथ गुल्मविद्रध्योर्लक्षणभेदं कथयति - - - - स्वदोषसंश्रयो गुल्मः सर्वो भवति तेन सः|
पाकं चिरेण भजते नैव वा, विद्रधिः पुनः||५६||
पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयत्वतः|
अतः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधिः सोऽभिधीयते||५७||
Adhikarana bAhyAbhyantarayorlakShaNam (58-3) · Śloka 3
atha gulmasya bāhyābhyantaralakṣaṇamāha - - - - gulmē'ntarāśrayē bastikukṣihr̥tplīhavēdanāḥ|
agnivarṇabalabhraṁśō vēgānāṁ cāpravartanam||58||
atō viparyayō bāhyē kōṣṭhāṅgēṣu tu nātiruk|
vaivarṇyamavakāśasya bahirunnatatā'dhikam||59||
iti gulmanidānam||3||
View original
अथ गुल्मस्य बाह्याभ्यन्तरलक्षणमाह - - - - गुल्मेऽन्तराश्रये बस्तिकुक्षिहृत्प्लीहवेदनाः|
अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां चाप्रवर्तनम्||५८||
अतो विपर्ययो बाह्ये कोष्ठाङ्गेषु तु नातिरुक्|
वैवर्ण्यमवकाशस्य बहिरुन्नतताऽधिकम्||५९||
इति गुल्मनिदानम्||३||
Adhikarana AnAhasya lakShaNam (60) · Śloka 60
gulmānāmānāhabhūyiṣṭhatvādānāhalakṣaṇamāha - - - - sāṭōpamatyugrarujamādhmānamudarē bhr̥śam|
ūrdhvādhōvātarōdhēna tamānāhaṁ pracakṣatē||60||
View original
गुल्मानामानाहभूयिष्ठत्वादानाहलक्षणमाह - - - - साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम्|
ऊर्ध्वाधोवातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते||६०||
Adhikarana aShThIlAyAH lakShaNam, pratyaShThIlAyAH lakShaNam (61) · Śloka 61
ghanō'ṣṭhīlōpamō granthiraṣṭhīlōrdhvaṁ samunnataḥ|
ānāhaliṅgastiryaktu pratyaṣṭhīlā tadākr̥tiḥ||61||
View original
घनोऽष्ठीलोपमो ग्रन्थिरष्ठीलोर्ध्वं समुन्नतः|
आनाहलिङ्गस्तिर्यक्तु प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः||६१||
Adhikarana tUnIpratUnyoH lakShaNam (62) · Śloka 62
tūnīpratūnyau lakṣayati - - - - pakvāśayādgudōpasthaṁ vāyustīvrarujaḥ prayān|
tūnī, pratūnī tu bhavētsa ēvātō viparyayē||62||
View original
तूनीप्रतून्यौ लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्गुदोपस्थं वायुस्तीव्ररुजः प्रयान्|
तूनी, प्रतूनी तु भवेत्स एवातो विपर्यये||६२||
Adhikarana gulmasya pUrvarUpam (11) · Śloka 11
udgārabāhulyapurīṣabandha- tr̥ptyakṣamatvāntravikūjanāni|
āṭōpamādhmānamapaktiśakti- māsannagulmasya vadanti cihnam||63||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vidradhivr̥ddhigulmanidānaṁ nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||
View original
उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्ध- तृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि|
आटोपमाध्मानमपक्तिशक्ति- मासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम्||६३||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं नामैकादशोऽध्यायः||११||