11. vidradhivr̥ddhigulmanidānādhyāyaḥ

Adhikarana vidradhivRuddhigulmanidAnAdhyAyaH, vidradhernidAnam, vidradhiH ShaDvidhaH (2-3) · Śloka 3

अतस्तमेव विद्रधिं लक्षयितुमस्याध्यायस्य प्रसङ्ग इत्याह - - - - अथातो विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| भुक्तैः पर्युषितात्युष्णरूक्षशुष्कविदाहिभिः| जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः||१|| दुष्टत्वङ्मांसमेदोस्थिस्नाय्वसृक्कण्डराश्रयः| यः शोफो बहिरन्तर्वा महामूलो महारुजः||२|| षोढेत्युक्तम्| अथ तदेव षोढत्वं प्रतिपादयितुमाह - - - - वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः| दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन क्षतेन च||३||

Adhikarana sa punarbahirantarbhedena dvidhA, bAhyAntarayorlakShaNam (4-5) · Śloka 5

षड्विधस्यापि शोफस्य विद्रध्याख्यस्यान्तर्बहीरूपतया द्विधात्वमित्याह - - - - बाह्योऽत्र तत्रतत्राङ्गे दारुणो ग्रथितोन्नतः| आन्तरो दारुणतरो गम्भीरो गुल्मवद्धनः||४|| वल्मीकवत्समुच्छ्रायी शीघ्रघात्यग्निशस्त्रवत्| |५|

Adhikarana vidradheH sthAnAni (5-6) · Śloka 6

| नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणे||५|| स्याद्वृक्कयोरपाने च| |६|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

वातात्तत्रातितीव्ररुक्| श्यावारुणश्चिरोत्थानपाको विषमसंस्थितः||६|| व्यधच्छेदभ्रमानाहस्पन्दसर्पणशब्दवान्| |७|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान्||७|| क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च| |८|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्| सोत्क्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवः||८|| चिरोत्थानविपाकश्च| |९|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (9) · Śloka 9

सङ्कीर्णः सन्निपाततः| |९|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| सामर्थ्याच्चात्र विभजेद्बाह्याभ्यन्तरलक्षणम्||९|| कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः| पित्तलिङ्गोऽसृजा बाह्यः स्त्रीणामेव तथाऽऽन्तरः||१०||

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

अथ क्षतविद्रधिं लक्षयति - - - - शस्त्राद्यैरभिघातेन क्षते वाऽपथ्यकारिणः| क्षतोष्मा वायुविक्षिप्तः सरक्तं पित्तमीरयन्||११|| पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम्| |१२|

Adhikarana vidradhInAM sthAnabhedenopadravAH (12-16) · Śloka 16

| तेषूपद्रवभेदश्च स्मृतोऽधिष्ठानभेदतः||१२|| तमेवोपद्रवभेदं दर्शयति - - - - नाभ्यां हिध्मा, भवेद्बस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च| श्वासो यकृति, रोधस्तु प्लीह्न्युच्छ्वासस्य, तृट् पुनः||१३|| गलग्रहश्च क्लोम्नि, स्यात्सर्वाङ्गप्रग्रहो हृदि| प्रमोहस्तमकः कासो हृदये घट्टनं व्यथा||१४|| कुक्षिपार्श्वान्तरांसार्तिः कुक्षावाटोपजन्म च| सक्थ्नोर्ग्रहो वङ्क्षणयोर्वृक्कयोः कटिपृष्ठयोः||१५|| पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम्| |१६|

Adhikarana vidradhInAM Amapakvavidagdhatvam (16) · Śloka 16

| आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोफवदादिशेत्||१६||

Adhikarana urdhvAdhaHsrAve sthAnavisheShaH (17) · Śloka 17

नाभेरूर्ध्वं मुखात्पक्वाः प्रस्रवन्त्यधरे गुदात्| गुदास्यान्नाभिजो|१७|

Adhikarana vidradhau vraNavaddoShavij~jAnam (17-18) · Śloka 18

| विद्याद्दोषं क्लेदाच्च विद्रधौ||१७|| यथास्वं व्रणवत्| |१८|

Adhikarana vidradhInAM sAdhyAsAdhyatvam (18-19) · Śloka 19

अथैषां साध्यासाध्यविभागार्थमाह - - - - तत्र विवर्ज्यः सन्निपातजः| पक्वो हृन्नाभिबस्तिस्थो भिन्नोऽन्तर्बहिरेव वा||१८|| पक्वश्चान्तः स्रवन् वक्क्रात् क्षीणस्योपद्रवान्वितः| |१९|

Adhikarana stanavidradherlakShaNam (19-21) · Śloka 21

इदानीं स्तनविद्रधिर्योषितां यथा स्यात् तथा वक्ति - - - - | एवमेव स्तनसिरा विवृताः प्राप्य योषिताम्||१९|| सूतानां गर्भिणीनां वा सम्भवेच्छ्वयथुर्घनः| स्तने सदुग्धेऽदुग्धे वा बाह्यविद्रधिलक्षणः||२०|| नाडीनां सूक्ष्मवक्त्रत्वात्कन्यानां न स जायते| |२१| इति विद्रधिनिदानम्|२१|

Adhikarana vRuddheH saMprAptiH (21-22) · Śloka 22

अथ श्वयथुसामान्यादिदानीं वृद्धिं-वर्ध्मापरनामानं व्याधिं, वक्तुमुपक्रमते - - - - अथ वृद्धिनिदानम्| | कृद्धो रुद्धगतिर्वायुः शोफशूलकरश्चरन्||२१|| मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोशाभिवाहिनीः| प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोशयोः||२२||

Adhikarana vRuddhiH saptavidhaH (23) · Śloka 23

अधुनाऽस्य व्याधेः सङ्ख्यां कुर्वन्नाह - - - - दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः| मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम्||२३||

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक्| |२४|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान्||२४||

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

कफाच्छितो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक्| |२५|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः||२५||

Adhikarana medojasya lakShaNam (26) · Śloka 26

कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः| |२६|

Adhikarana mUtrajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः||२६|| अम्भोभिः पूर्णदृतिवत्क्षोभं याति सरुङ्मृदुः| मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयं फलकोशयोः||२७||

Adhikarana annajasya lakShaNam, annajasyAsAdhyatvam (28-2) · Śloka 2

वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः| धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः||२८|| क्षोभणैः क्षुभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा| पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत्||२९|| कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा| उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धि- माध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः| प्रपीडितोऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः||३०|| अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः||३१|| इति वृद्धिनिदानम्||२||

Adhikarana gulmo~aShTavidhaH (32-33) · Śloka 33

वृध्याख्यस्य व्याधेरनन्तरं शोफसामान्यात् गुल्मस्यावसरः, इति तं लक्षयितुमाह - - - - अथ गुल्मनिदानम्| रूक्षकृष्णारुणसिरातन्तुजालगवाक्षितः| गुल्मोऽष्टधा पृथग्दोषैः संसृष्टैर्निचयं गतैः||३२|| आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायतेऽष्टमः| |३३|

Adhikarana gulmasya nidAnam, gulmasya saMprAptiH (33-38) · Śloka 38

| ज्वरच्छर्द्यतिसाराद्यैर्वमनाद्यैश्च कर्मभिः||३३|| कर्शितो वातलान्यत्ति शीतं वाऽम्बु बुभुक्षितः| यः पिबत्यनु चान्नानि लङ्घनप्लवनादिकम्||३४|| सेवते देहसङ्क्षोभि छर्दिं वा समुदीरयेत्| अनुदीर्णामुदीर्णान्वा वातादीन्न विमुञ्चति||३५|| स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोधनं वा निषेवते| शुद्धो वाऽऽशुविदाहीनि भजते स्यन्दनानि वा||३६|| वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक् क्रुद्धा द्विशोऽथवा| सर्वे वा रक्तयुक्ता वा महास्रोतोनुशायिनः||३७|| ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य कुर्वते शूलपूर्वकम्| स्पर्शोपलभ्यं गुल्माख्यमुत्प्लुतं ग्रन्थिरूपिणम्||३८||

Adhikarana gulmasya utpattiH (39-41) · Śloka 41

अधुना वातगुल्मं लक्षयति - - - - कर्शनात्कफविट्पित्तैर्मार्गस्यावरणेन वा| वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः||३९|| स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये| पिण्डितत्वादमूर्तोऽपि मूर्तत्वमिव संश्रितः||४०|| गुल्म इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः| |४१|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (41-44) · Śloka 44

| वातान्मन्याशिरःशूलं ज्वरप्लीहान्त्रकूजनम्||४१|| व्यधः सूच्येव विट्सङ्गः कृच्छ्रादुच्छ्वसनं मुहुः| स्तम्भो गात्रे मुखे शोषः कार्श्यं विषमवह्निता||४२|| रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्य च| अनिरूपितसंस्थानस्थानवृद्धिक्षयव्यथः||४३|| पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति तुद्यते| |४४|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (44-45) · Śloka 45

| पित्ताद्दाहोऽम्लको मूर्च्छाविड्भेदस्वेदतृडूज्वराः||४४|| हारिद्रत्वं त्वगाद्येषु गुल्मश्च स्पर्शनासहः| दूयते दीप्यते सोष्मा स्वस्थानं दहतीव च||४५||

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (46-47) · Śloka 47

कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिशिरज्वरः| पीनसालस्यहृल्लासकासशुक्लत्वगादिताः||४६|| गुल्मोऽवगाढः कठिनो गुरुः सुप्तः स्थिरोऽल्परुक्| |४७|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| स्वदोषस्थानधामानः स्वे स्वे काले च रुक्कराः||४७|| प्रायः| |४८|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

त्रयस्तु द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टलक्षणाः| सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः||४८|| सोऽसाध्यो| |४९|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (49-54) · Śloka 54

रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते| अत्रैवोपपत्तिमाह - - - - ऋतौ वा नवसूता वा यदि वा योनिरोगिणी||४९|| सेवते वातलानि स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः| निरुणद्ध्यार्तवं योन्यां प्रतिमासमवस्थितम्||५०|| कुक्षिं करोति तद्गर्भलिङ्गमाविष्करोति च| हृल्लासदौहृदस्तन्यदर्शनक्षामतादिकम्||५१|| क्रमेण वायुसंसर्गात्पित्तयोनितया च तत्| शोणितं कुरुते तस्या वातपित्तोत्थुगुल्मजान्||५२|| रुक्स्तम्भदाहातीसारतृड्ज्वरादीनुपद्रवान्| गर्भाशये च सुतरां शूलं दुष्टासृगाश्रये||५३|| योन्याश्च स्रावदौर्गन्ध्यतोदस्पन्दनवेदनाः| |५४|

Adhikarana garbhalakShaNaraktajalakShaNayorbhedaH (54-55) · Śloka 55

गर्भलक्षणाद्रक्तगुल्मस्य विलक्षणं लक्षणमाह - - - - | न चाङ्गैर्गर्भवद्गुल्मः स्फुरत्यपि तु शूलवान्||५४|| पिण्डीभूतः स एवास्याः कदाचित्स्पन्दते चिरात्| न चास्या वर्द्धते कुक्षिगुल्म एव तु वर्द्धते||५५||

Adhikarana gulmavidradhyorbhedaH (56-57) · Śloka 57

अथ गुल्मविद्रध्योर्लक्षणभेदं कथयति - - - - स्वदोषसंश्रयो गुल्मः सर्वो भवति तेन सः| पाकं चिरेण भजते नैव वा, विद्रधिः पुनः||५६|| पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयत्वतः| अतः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधिः सोऽभिधीयते||५७||

Adhikarana bAhyAbhyantarayorlakShaNam (58-3) · Śloka 3

अथ गुल्मस्य बाह्याभ्यन्तरलक्षणमाह - - - - गुल्मेऽन्तराश्रये बस्तिकुक्षिहृत्प्लीहवेदनाः| अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां चाप्रवर्तनम्||५८|| अतो विपर्ययो बाह्ये कोष्ठाङ्गेषु तु नातिरुक्| वैवर्ण्यमवकाशस्य बहिरुन्नतताऽधिकम्||५९|| इति गुल्मनिदानम्||३||

Adhikarana AnAhasya lakShaNam (60) · Śloka 60

गुल्मानामानाहभूयिष्ठत्वादानाहलक्षणमाह - - - - साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम्| ऊर्ध्वाधोवातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते||६०||

Adhikarana aShThIlAyAH lakShaNam, pratyaShThIlAyAH lakShaNam (61) · Śloka 61

घनोऽष्ठीलोपमो ग्रन्थिरष्ठीलोर्ध्वं समुन्नतः| आनाहलिङ्गस्तिर्यक्तु प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः||६१||

Adhikarana tUnIpratUnyoH lakShaNam (62) · Śloka 62

तूनीप्रतून्यौ लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्गुदोपस्थं वायुस्तीव्ररुजः प्रयान्| तूनी, प्रतूनी तु भवेत्स एवातो विपर्यये||६२||

Adhikarana gulmasya pUrvarUpam (11) · Śloka 11

उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्ध- तृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि| आटोपमाध्मानमपक्तिशक्ति- मासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम्||६३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं नामैकादशोऽध्यायः||११||